Class 12 Sociology Chapter 1 Notes ‘ভাৰতীয় সমাজৰ পৰিচয়‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Sociology subject-ৰ Chapter 1 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Sociology Chapter 1 Notes ভাৰতীয় সমাজৰ পৰিচয়
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Sociology Chapter 1 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 1 ভাৰতীয় সমাজৰ পৰিচয়
প্ৰথম অংশ: ভাৰতীয় সমাজ
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। ঔপনিবেশবাদ কি?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশবাদ বুলিলে বুজোৱা হয় এখন দেশৰ মানুহে আন এখন দেশ বা অঞ্চলত গৈ নিজৰ উপনিবেশ স্থাপন কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। এই প্ৰক্ৰিয়াত উপনিবেশ স্থাপন কৰা দেশখনে সেই অঞ্চলৰ ওপৰত নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰে আৰু তাতৰ সমাজব্যৱস্থা, শাসন ব্যৱস্থা, অৰ্থনীতি আদি ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন আনে।
২। সাম্প্রদায়িকতাবাদ কি?
উত্তৰঃ কোনো বিশেষ ধৰ্মৰ পৰিচয়ক আধাৰ কৰি যি ধৰণৰ উগ্র জাতীয়তাবাদী মানসিকতা গঢ় লৈ উঠে, তাকেই সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ বোলা হয়।
৩। বৃটিছ উপনিবেশিকতাবাদৰ সময়ত সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন আগবঢ়াই নিয়া দুজন সমাজ সংস্কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, দয়ানন্দ সৰস্বতী
8l ভাৰতীয় সমাজৰ যিকোনো দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হৈছে– (ক) অনৈক্যৰ মাজত ঐক্য আৰু (খ) গ্রাম্য সমাজৰ প্রাধান্যতা।
৫। জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষ ক’ত আৰু কেতিয়া ঘটিছিল?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষ ফৰাচী বিপ্লৱৰ পাছত ফ্ৰান্সত ঘটিছিল।
৬। ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি নৃগোষ্ঠীগত জাতীয়তাবাদী আন্দোলনটো কি?
উত্তৰঃ নগাসকলৰ আন্দোলন।
৭। আধুনিক সমাজবিজ্ঞানে জাতীয়তাবাদক মূলতে কেইটা ভাগত ভাগ কৰিছে আৰু কি কি?
উত্তৰঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰিছে, যেনে- (ক) নাগৰিক জাতীয়তাবাদ (খ) এথনিক নৃগোষ্ঠীগত জাতীয়তাবাদ।
৮। জাতীয়তাবাদৰ এটা সাধাৰণ লক্ষণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ এক নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ডৰ ওপৰত শাসন স্থাপন কৰা বা সুস্পষ্ট ভৌগোলিক সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ ধাৰণাটো জাতীয়তাবাদৰ এটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৯। জাতীয়তাবাদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদ এক প্ৰকাৰৰ ৰাজনৈতিক মতবাদ, যাৰ মাধ্যমে কোনো ব্যক্তি বা গোটে নিজকে ‘জাতি’ বুলি গণ্য কৰা কোনো চিন, প্ৰতীক বা আদৰ্শৰ সৈতে গভীৰভাৱে সংযুক্ত বুলি অনুভৱ কৰে।
১০। ভাৰতত জাতীয়তাবাদৰ জন্ম কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত জাতীয়তাবাদৰ উদ্ভৱত ইংৰাজ ঔপনিৱেশিক শাসনে গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
১১। নৃ-গোষ্ঠীসমূহ কি?
উত্তৰঃ নৃ-গোষ্ঠী বা গোট বুলিলে এনে এটা সমাজগোটক বুজায়, য’ত সদস্যসকলে একে সাংস্কৃতিক পৰিচয় ধৰি ৰাখে আৰু নিজৰ গোটৰ বিষয়ে সচেতন থাকে, লগতে আন গোটসমূহৰ পৰা নিজকে পৃথক কৰি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰে।
১২। প্রজন্ম ব্যৱধান মানে কি বুজা?
উত্তৰঃ পুৰণি প্ৰজন্ম আৰু নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত মতামত, মূল্যবোধ বা চিন্তাধাৰাৰ পাৰ্থক্যৰ ফলত যি সংঘাত বা দূৰত্ব সৃষ্টি হয়, তাকেই প্রজন্ম ব্যৱধান বোলা হয়। ই প্ৰায় সকলো সমাজতেই দেখা পোৱা এক সাধাৰণ সামাজিক ঘটনা।
১৩। ঔপনিবেশিকতাবাদ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিকতাবাদ মূলতঃ ১৫ শতিকাৰ পৰা ২০ শতিকালৈকে সংঘটিত হৈছিল।
১৪। কোনবোৰ দেশত ঔপনিবেশিকতাবাদ চলিছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, স্পেইন, পৰ্তুগাল আৰু নেদাৰলেণ্ড আদি ইউৰোপীয় দেশসমূহ ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ প্ৰচাৰ আৰু বিস্তাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
১৫। জাতীয়তাবাদৰ মূল উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদৰ মুখ্য উপাদানসমূহত ভাষা, সংস্কৃতি, ইতিহাস, পৰিচয় আৰু একে গোটৰ অংশ বুলি অনুভৱ কৰা সাধাৰণ চেতনাই অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।
১৬। জাতীয়তাবাদ কেতিয়া এক উল্লেখযোগ্য মতাদর্শ হিচাপে আত্মপ্রকাশ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮ আৰু ১৯ শতিকাৰ সময়ছোৱাত, বিশেষকৈ ঔপনিবেশিকতাবাদৰ বিস্তাৰ আৰু স্বাধীন জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ফলস্বৰূপে জাতীয়তাবাদৰ উদ্ভৱ হৈছিল।
১৭। শ্রেণীয়ে সম্প্রদায়ৰ গতিশীলতাক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ শ্ৰেণী ব্যৱস্থাই এটা সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত সম্পদ, সুবিধা আৰু সামাজিক সম্পৰ্কসমূহৰ প্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সেই সম্প্ৰদায়ৰ গতিশীলতাত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
১৮। জাতীয়তাবাদে স্বাধীনতা আন্দোলনক প্রভাৱিত কৰিব পাৰেনে?
উত্তৰঃ হয়, স্বাধীনতা আন্দোলনত জাতীয়তাবাদে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। কিয়নো ই নিপীড়িত বা উপেক্ষিত গোটসমূহৰ মাজত আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু স্বাধীন সার্বভৌমত্ব লাভৰ এক সামূহিক ইচ্ছা জাগ্ৰত কৰে।
১৯। উপনিবেশমুক্তকৰণ কেনেকৈ হ’ল?
উত্তৰঃ উপনিবেশমুক্তকৰণ প্ৰক্ৰিয়াটো জাতীয়তাবাদী আন্দোলন, স্বাধীনতাৰ সংগ্ৰাম, কূটনৈতিক আলোচনা আৰু বিশ্ব ৰাজনীতিত হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহৰ সংমিশ্ৰিত প্ৰভাৱত সংঘটিত হৈছিল।
২০। জাতীয়তাবাদে জাতীয় পৰিচয় কেনেকৈ গঢ় দিয়ে?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদে এটা জাতিৰ মানুহৰ মাজত “আমি” বোধ জাগ্ৰত কৰি, তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা আৰু উমৈহতীয়া ভাগ্যৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে, যাৰ ফলত জাতীয় পৰিচয় গঢ়ি উঠে। একে সময়তে, ই সামূহিক গৌৰৱ আৰু ঐক্যবোধ সৃষ্টিতো বিশেষ ভূমিকা ৰাখে।
২১। এটা সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত সম্পদৰ প্ৰবেশত শ্রেণীয়ে কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ শ্ৰেণীয়ে ব্যক্তিৰ ক্ৰয় ক্ষমতা, বাসস্থানৰ বিকল্প, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু শিক্ষাৰ সুবিধা লগতে সামগ্ৰিক জীৱনৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণৰ জৰিয়তে এটা সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত সম্পদত প্ৰৱেশৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়।
২২। জাতীয়তাবাদে জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঠনত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদে জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঠনত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে, কাৰণ ই স্বাধীনতা, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিৰ্দিষ্ট জাতি বা জনগোষ্ঠীৰ পৰিচয়ৰ ওপৰত আধাৰিত ৰাজনৈতিক সত্তা গঢ়াৰ আশিল্পন্দোলনসমূহক আগুৱাই নিয়ে।
২৩। শ্রেণী ব্যৱস্থা মানে কি?
উত্তৰঃ শিল্প উদ্যোগৰ বিকাশৰ লগে লগে জটিল উৎপাদন প্ৰণালী গঢ় লৈ উঠে, আৰু মূলতঃ আৰ্থিক অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমাজত বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হয়। এই শ্ৰেণী ব্যৱস্থা এটা উন্মুক্ত ধৰণৰ, য’ত মানুহে নিজৰ অৱস্থান পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰে। সামাজিক গতিশীলতা ইয়াৰ এটা গুৰুত্বপূর্ণ বৈশিষ্ট্য। আধুনিক উদ্যোগীক সমাজত এই শ্ৰেণী ব্যৱস্থাই অধিক সুদৃঢ় ৰূপ লোৱা দেখা যায়। কিন্তু মার্ক্সবাদী সমাজতাত্ত্বিকসকলৰ মতে, শ্ৰেণী ব্যৱস্থা সকলো ধৰণৰ সমাজতেই কোনো না কোনো ৰূপত বিদ্যমান আছিল।
২৪। উপনিবেশিক অঞ্চলবোৰত জাতীয়তাবাদী ভাবধাৰা কিয় উপনিবেশবাদ বিৰোধী আন্দোলনৰ লগত সংগতি ৰাখি গঢ় লৈ উঠিছিল?
উত্তৰঃ সাধাৰণভাৱে ক’বলৈ গ’লে উপনিবেশিকতাবাদ হৈছে এখন দেশে আন এখন দেশ বা অঞ্চলৰ ওপৰত নিজৰ শাসন প্রতিষ্ঠা কৰা প্ৰক্ৰিয়া। এই শাসন ব্যৱস্থাই মূলতঃ অধিক লাভ অৰ্জনৰ উদ্দেশ্যে উপনিবেশখনৰ অর্থনীতিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। উপনিবেশিক শাসকসকলে প্ৰায়েই দমন, শোষণ, দুর্নীতি আৰু বঞ্চনামূলক নীতি অনুসৰণ কৰাৰ ফলত স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অসন্তোষ বৃদ্ধি পায়। এই অসন্তোষৰ ফলতেই উপনিবেশবাদ বিৰোধী মনোভাব গঢ় লৈ উঠে আৰু তাৰেই আধাৰত জাতীয়তাবাদী চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ হয়।
২৫। সামাজিক শ্রেণী মানে কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৰ্থত সামাজিক শ্ৰেণী বুলিলে সমাজৰ ভিতৰত কিছুমান মিল থকা বৈশিষ্ট্যৰ ভিত্তিত গঠিত জনসমষ্টিক বুজায়। সমাজতাত্ত্বিক দৃষ্টিভংগীত, যিসকল ব্যক্তিৰ সামাজিক স্থান, পেচা, আয়-উপাৰ্জন, শিক্ষাৰ স্তৰ আৰু জীৱনযাপনৰ ধৰণ একে বা মিল থকা, তেওঁলোকৰ সমষ্টিকেই সামাজিক শ্ৰেণী বুলি কোৱা হয়। আধুনিক সমাজত এই শ্ৰেণী বিভাজন মূলতঃ অর্থনৈতিক অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে– উচ্চ শ্ৰেণী, উচ্চ মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী, মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী, নিম্ন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী আৰু নিম্ন শ্ৰেণী।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। সমাজত উদ্যোগীকৰণৰ দুটা প্রভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণৰ দুটা গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰভাৱ হৈছে—
(ক) উদ্যোগীকৰণে নগৰ অঞ্চলৰ বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰে আৰু তাৰ ফলত নগৰত বাস কৰা মানুহৰ সংখ্যা ধীরে ধীরে বৃদ্ধি পায়।
(খ) উদ্যোগীকৰণৰ জৰিয়তে নতুন নতুন কৰ্মসংস্থান আৰু পেচাৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত ব্যক্তিসকলে নিজৰ ৰুচি আৰু যোগ্যতাৰ ভিত্তিত বৃত্তি নিৰ্বাচন কৰাৰ সুবিধা লাভ কৰে।
২। ভাৰতীয় সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ দুটা দিশ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ দুটা মুখ্য দিশ হৈছে—
(ক) জাতি ব্যৱস্থাৰ আগৰ দৰে কঠোৰতা কমি আহিছে আৰু ই আগতকৈ নমনীয় হৈছে।
(খ) যুটীয়া পৰিয়াল ব্যৱস্থাৰ স্থানত আধুনিক একক পৰিয়াল ব্যৱস্থাই অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।
৩। ঔপনিবেশিকতাবাদে জাতি সংস্থালৈ কি কি পৰিৱৰ্তন আনিলে উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ প্ৰভাৱত জাতি ব্যৱস্থাত গুৰুত্বপূর্ণ পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছিল।
সেই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ভিতৰত এটা উল্লেখযোগ্য দিশ হ’ল—
(ক) লোকপিয়লৰ মাধ্যমেৰে জাতিৰ সম্পৰ্কীয় তথ্য সংগ্ৰহ কৰা আৰু চৰকাৰীভাৱে জাতিৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ নথিপত্ৰ প্ৰস্তুত কৰাৰ ফলত জাতি ব্যৱস্থাত লক্ষণীয় পৰিৱৰ্তন আহিল।
(খ) মাটিৰ খাজনা বন্দোবস্ত আৰু ইয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিভিন্ন আইনসমূহে উচ্চ জাতিৰ লোকসকলৰ প্ৰচলিত (জাতিভিত্তিক) অধিকাৰসমূহক চৰকাৰীভাৱে স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা দিছিল।
(গ) ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ অধিনিয়ম প্ৰৱৰ্তনৰ জৰিয়তে জাতি আৰু জনজাতিসমূহৰ তালিকা বা অনুসূচীবোৰক আইনী স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হৈছিল।
8। গ্রাম্য সমাজৰ মূল চৰিত্ৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ গ্ৰাম্য সমাজৰ কিছু নিজস্ব লক্ষণ আছে। এইবোৰ বৈশিষ্ট্যৰ জৰিয়তে এখন সমাজক সহজে গ্ৰাম্য সমাজ হিচাপে চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
এই মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে—
(ক) কৃষি নিৰ্ভৰতা: ভাৰতীয় গ্ৰাম্য সমাজত অধিকাংশ লোকেই কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সেয়ে কৃষিয়েই তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ মুখ্য উৎস আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ মূল আধাৰ।
(খ) যুটীয়া পৰিয়াল প্ৰথা: গ্ৰাম্য অঞ্চলত সাধাৰণতে যুটীয়া পৰিয়াল ব্যৱস্থা দেখা যায়। মানুহে একেলগে মিলি বাস কৰে আৰু পৰিয়ালৰ দায়িত্ববোৰ ভাগ-বতৰা কৰি লয়।
(গ) পাৰস্পৰিক সহায়-সহযোগিতা: গ্ৰাম্য সমাজত মানুহে ইজনে সিজনৰ ওপৰত বহু দিশত নিৰ্ভৰ কৰে—সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰতো। এইটো এখন ডাঙৰ পৰিয়ালৰ দৰে একাত্মতাৰ অনুভৱ সৃষ্টি কৰে।
(ঘ) ধৰ্মীয় আস্থা: গ্ৰাম্য জীৱনত ধৰ্মৰ গুৰুত্ব অতি অধিক। দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন কাম-কাজ আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানত ধৰ্মৰ গভীৰ প্ৰভাৱ পৰে।
(ঙ) ভৌগোলিক পৃথকতা: ভাৰতৰ বহু গ্ৰাম্য অঞ্চল দূৰ-দূৰণিত অৱস্থিত। যাতায়ত আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা উন্নত নোহোৱাৰ বাবে এইবোৰ অঞ্চল প্ৰায়েই নগৰীয়া জীৱনৰ পৰা কিছু পৰিমাণে পৃথক হৈ থাকে।
৫। শ্ৰেণী ব্যৱস্থাৰ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্যবিলাক কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰত্যেক সামাজিক শ্ৰেণীৰ নিজৰ কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্য থাকে, যাৰ বাবে এটা শ্ৰেণী আন এটা শ্ৰেণীৰ পৰা স্পষ্টভাৱে পৃথক বুলি চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
তলত সামাজিক শ্ৰেণীৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) প্ৰস্থিতিৰ স্তৰবিন্যাস: শ্ৰেণীভিত্তিক সমাজত সাধাৰণতে মানুহক তিনিটা স্তৰত ভাগ কৰা হয়– উচ্চ, মধ্যম আৰু নিম্ন শ্ৰেণী। সাধাৰণতে উচ্চ শ্ৰেণীৰ লোকৰ সংখ্যা কম থাকে, আৰু তললৈ নামি যোৱাৰ লগে লগে সংখ্যাও বৃদ্ধি পাই, নিম্ন শ্ৰেণীত সৰ্বাধিক লোক দেখা যায়।
(খ) শ্ৰেণী-সচেতনতা: এটা শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত ব্যক্তিসকলে নিজৰ অৱস্থানৰ বিষয়ে সজাগ থাকে। তেওঁলোকে নিজৰ আৰ্থিক আৰু সামাজিক অৱস্থা বুজি পায় আৰু সেই অনুসাৰে সমাজত নিজৰ স্থান চিনাক্ত কৰে। তেওঁলোকে কি ধৰণৰ সা-সুবিধা লাভ কৰিব পাৰে, সেই বিষয়তো যথেষ্ট সচেতন থাকে। এই শ্ৰেণী সজাগতাৰ ফলত তেওঁলোকৰ মনত কেতিয়াবা উচ্চতাৰ গৰ্ব বা হীনমন্যতাৰ অনুভূতি গঢ় লৈ উঠে। এই সচেতনতাই শ্ৰেণীৰ সদস্যসকলৰ মাজত ঐক্যৰ ভাব বৃদ্ধি কৰে আৰু ইয়াৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকৰ নিজ শ্ৰেণীৰ পৰিচয় স্পষ্ট হয়।
(গ) উচ্চ-নীচৰ ভাবনা: এটা শ্ৰেণীৰ মানুহে আন শ্ৰেণীৰ লোকতকৈ নিজকে অধিক উচ্চ বা নিম্ন বুলি ভাবি নিজৰ সামাজিক অৱস্থান নিৰ্ধাৰণ কৰে।
(ঘ) গতিশীলতা: শ্ৰেণী ব্যৱস্থাত স্থান পৰিবৰ্তনৰ সুবিধা থাকে। এজন ব্যক্তি নিজৰ প্ৰতিভা, শিক্ষা আৰু দক্ষতাৰ জৰিয়তে উচ্চ শ্ৰেণীলৈ উঠিব পাৰে বা কেতিয়াবা নেতিবাচক কাৰণত নিম্ন শ্ৰেণীলৈ নামি যাবও পাৰে।
(ঙ) জন্মত কম গুৰুত্ব: শ্ৰেণী ব্যৱস্থাত জন্মক অধিক গুৰুত্ব দিয়া নহয়; ইয়াত ব্যক্তিৰ যোগ্যতা, দক্ষতা আৰু কৃতিত্বৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শ্ৰেণী নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
৬। নতুন বজাৰৰ উত্থানত ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ ভূমিকা।
উত্তৰঃ ভাৰতত ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ প্ৰভাৱত অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন আহিছিল। এই পৰিৱৰ্তনৰ ফলত উৎপাদন, বাণিজ্য আৰু কৃষিক্ষেত্ৰত ব্যাপক প্ৰভাৱ পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, হস্ততাঁত উদ্যোগ ধ্বংসপ্ৰায় হৈ পৰিছিল। ব্ৰিটিছ আগমনৰ পূৰ্বে ভাৰত নিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ যোগানকাৰী আছিল, কিন্তু উপনিবেশিক শাসনৰ পিছত ভাৰত কেঁচামালৰ উৎসলৈ পৰিণত হয় আৰু বিদেশত নিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ গ্ৰাহক হৈ পৰে, বিশেষকৈ ইংলেণ্ডৰ উদ্যোগীকৰণৰ বাবে।
এই নতুন অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতিত বহুতো নতুন ব্যৱসায়ী গোটৰ উত্থান ঘটে, যিসকলে পৰৱৰ্তী সময়তো অৰ্থনৈতিক শক্তি নিজৰ হাতত ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়। মাৰোৱাৰী সমাজ ইয়াৰ এটা উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ, যিসকল ঔপনিৱেশিক যুগত সফল ব্যৱসায়ী হিচাপে আগবঢ়ে।
ইয়াৰ উপৰিও, ঔপনিৱেশিক সময়ত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি অধিক মুদ্ৰাভিত্তিক হৈ পৰে। লগতে কলকাতা, মুম্বাই আদি ব্যৱসায়িক চহৰসমূহৰ বিকাশ ঘটে। ইংৰাজসকলে উপকূলীয় অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰি বাণিজ্য বিস্তাৰ কৰে আৰু বহুতো আধুনিক চহৰ মূলতঃ বাণিজ্যিক উদ্দেশ্যৰে স্থাপন কৰে।
৭। উপনিবেশিকতাবাদে ভাৰতীয় জাতি ব্যৱস্থালৈ কি ধৰণৰ পৰিবৰ্তন আনিছিল বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিভিন্ন ধৰণৰ হস্তক্ষেপেও জাতি ব্যৱস্থাৰ গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালীত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ভূমি ৰাজহৰ ব্যৱস্থা আৰু বিভিন্ন আইনৰ জৰিয়তে উচ্চ জাতিৰ জাতিভিত্তিক অধিকাৰসমূহক চৰকাৰীভাৱে স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হৈছিল। তাৰোপৰি, বৃহৎ পৰিসৰৰ জলসিঞ্চন প্ৰকল্পসমূহ স্থাপন কৰাৰ সময়ত তাত জনসংখ্যা বসতি স্থাপনৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল, আৰু এই প্ৰচেষ্টাসমূহতো জাতিগত বৈশিষ্ট্য স্পষ্টভাৱে পৰিলক্ষিত হৈছিল।
উপনিবেশিক শাসনে ভাৰতীয় জাতি ব্যৱস্থাত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছিল।
তলত সেইবোৰ সংক্ষেপে উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) ১৯০১ খ্ৰীষ্টাব্দত হার্বার্ট ৰিজলীৰ তত্বাৱধানত অনুষ্ঠিত লোকপিয়লত সমাজৰ বিভিন্ন জাতিৰ স্তৰবিন্যাস সম্পৰ্কে তথ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল।
(খ) বিভিন্ন জাতিৰ প্ৰতিনিধিসকলে নিজৰ জাতিক উচ্চ স্থানত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ উদ্দেশ্যে লোকপিয়ল আয়ুক্তৰ ওচৰত বহু আবেদন দাখিল কৰিছিল। আগতে মানুহে নিজৰ জাতিগত পৰিচয় প্ৰকাশ কৰাত তেনেকুৱা আগ্ৰহ দেখা নাযায়ছিল।
(গ) ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা আৰু আন কিছুমান নীতি-নিয়মত উচ্চ জাতিৰ লোকসকলক অধিক সুবিধা আৰু অগ্ৰাধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছিল।
(ঘ) ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰৰ আইনৰ জৰিয়তে কিছুমান বিশেষ জাতি আৰু জনগোষ্ঠীক চৰকাৰীভাৱে চিহ্নিত কৰি তালিকাভুক্ত কৰাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত “অনুসূচীত জাতি” আৰু “অনুসূচীত জনজাতি” শব্দ দুটাৰ উদ্ভৱ হয়, যিবোৰ পিছলৈ স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধানতো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
৮। উদ্যোগীকৰণৰ দুটা সুবিধা আৰু দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণৰ দুটা সুবিধা হ’ল–
(ক) উদ্যোগীকৰণৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আমদানি-ৰপ্তানিৰ বজাৰ বিস্তৃত হ’ল। ঘৰুৱা চাহিদাই উৎপাদন ধাৰণ কৰিব নোৱাৰা অৱস্থাত বহুজাতিক কোম্পানীসমূহ গঢ় লৈ উঠিল। ইয়াৰ ফলত বাণিজ্যত উৎপাদকসকলৰ ভূমিকা বৃদ্ধি পালে, ব্যৱসায়িক সম্পদ উন্নত হ’ল আৰু সমাজত কৰ ৰাজহো বৃদ্ধি পালে।
(খ) উদ্যোগীকৰণে চিকিৎসা খণ্ডতো উল্লেখযোগ্য উন্নতি সাধন কৰিলে। আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানত হোৱা প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতি মূলতঃ উদ্যোগীকৰণৰ ফল। এই উন্নতি নোহোৱা হ’লে MRI আৰু CT স্কেনৰ দৰে উন্নত নিদানমূলক যন্ত্ৰসমূহ সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন।
অসুবিধাসমূহ–
(ক) উদ্যোগীকৰণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতিবাচক দিশ হৈছে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ। উদ্যোগ-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা, বর্জ্য আদি বস্তুৱে পৰিৱেশ দূষিত কৰে আৰু ইয়াৰ ফলত মানৱ স্বাস্থ্যত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰে।ক্ষতিসমূহৰ বাবে কোনো ধৰণৰ পৰিশোধ কৰা নাযায় বা এই ক্ষতিসমূহ মূল্য নিৰ্ধাৰণত অন্তৰ্ভুক্ত নহ’লে, ইয়াক নেতিবাচক বাহ্যিকতা বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত সমাজে এই ব্যয় বহন কৰিবলগীয়া হয়, যি বনধ্বংস, প্ৰজাতিৰ বিলুপ্তি, অধিক প্ৰদূষণ, অত্যাধিক আৱৰ্জনা আৰু পৰিৱেশৰ বিভিন্ন ধৰণৰ অৱক্ষয়ৰ ৰূপত দেখা যায়।
(খ) উদ্যোগিকৰণৰ ফলত শ্ৰম আৰু মূলধনৰ মাজত বিভাজন বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত ধনী আৰু দৰিদ্ৰৰ মাজত ডাঙৰ ব্যৱধান সৃষ্টি হয়। যিসকলৰ হাতত মূলধন থাকে, তেওঁলোকে নিজৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ পৰা অধিক লাভ সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে, ফলস্বৰূপে আয় আৰু সম্পদৰ বৈষম্য বৃদ্ধি পায়।
৯। সামাজিক শ্ৰেণী ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ সামাজিক শ্ৰেণীৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে—
(ক) অর্থনৈতিক অৱস্থান: ব্যক্তিৰ আয়, সম্পদ, পেচা আৰু শিক্ষাগত যোগ্যতাৰ দৰে কাৰকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তেওঁৰ শ্ৰেণী নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। ই সমাজত সম্পদ আৰু সুযোগ লাভ কৰাৰ সামৰ্থ্যৰ প্ৰতিফলন।
(খ) সামাজিক স্তৰীকৰণ: সমাজখন শ্ৰেণীৰ আধাৰত বিভিন্ন স্তৰত বিভক্ত হৈ থাকে। এই স্তৰসমূহত ব্যক্তিসকলৰ ক্ষমতা, প্ৰতিপত্তি আৰু বিশেষাধিকাৰৰ ভিন্নতা দেখা যায়।
(গ) বৈষম্য: শ্ৰেণী ব্যৱস্থাই সমাজত থকা আৰ্থ-সামাজিক বৈষম্য স্পষ্ট কৰে। আয়, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু বাসস্থানৰ সুবিধাৰ অসম বণ্টন এই বৈষম্যৰ মুখ্য লক্ষণ।
(ঘ) সামাজিক গতিশীলতা: শ্ৰেণী স্থিৰ নহয়; সময়ৰ লগে লগে ব্যক্তিয়ে নিজৰ শ্ৰেণী সলনি কৰিব পাৰে। শিক্ষা, পেচা, আয় আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক আদি উপাদানে এই গতিশীলতাত প্ৰভাৱ পেলায়।
(ঙ) সংস্কৃতি আৰু জীৱনশৈলী: ভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহৰ জীৱনযাপন, মূল্যবোধ আৰু আচৰণৰ ধৰণ বেলেগ হয়। ভাষা, পোছাক, অৱসৰ কাটোৱাৰ ধৰণ আৰু সামাজিক আচৰণত এই পাৰ্থক্য প্ৰতিফলিত হয়।
১০। ঔপনিবেশিকতাবাদে খিলঞ্জীয়া জনসংখ্যাৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ (ক) ভূমি অধিগ্ৰহণঃ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ এটা গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰভাৱ আছিল খিলঞ্জীয়া লোকসকলৰ নিজৰ ভূমি হেৰুৱা। ইউৰোপীয় উপনিবেশিকসকলে বহুত সময়তে খিলঞ্জীয়া অঞ্চলসমূহ নিজৰ অধিকাৰ বুলি ঘোষণা কৰি, স্থানীয় লোকসকলক তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষৰ মাটি এৰি যাবলৈ বাধ্য কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ ভূমিৰ সৈতে থকা সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক সম্পৰ্ক ভাঙি যায় আৰু পৰম্পৰাগত জীৱনধাৰাত ব্যাঘাত ঘটে।
(খ) শোষণ আৰু সম্পদ আহৰণঃ উপনিবেশিক শক্তিসমূহে খিলঞ্জীয়া অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ ব্যাপক শোষণ কৰিছিল। খনিজ সম্পদ, কাঠ আৰু কৃষিজাত সামগ্ৰী সংগ্ৰহৰ বাবে স্থানীয় লোকসকলক প্ৰায়ে জোৰ কৰি কাম কৰোৱা হৈছিল, কেতিয়াবা দাসত্ব বা ইনডেনচাৰ শ্ৰমৰ জৰিয়তে। এই প্ৰক্ৰিয়াই খিলঞ্জীয়া সমাজক দৰিদ্ৰ কৰি তোলে আৰু উপনিবেশিক দেশসমূহৰ অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰে।
(গ) সাংস্কৃতিক দমন আৰু আত্মসাৎঃ উপনিবেশিকসকলে নিজৰ সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু সামাজিক মূল্যবোধ খিলঞ্জীয়া সমাজৰ ওপৰত চাপি দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁলোকে স্থানীয় ভাষা, ৰীতি-নীতি আৰু পৰম্পৰাক তুচ্ছজ্ঞান কৰি দমন কৰিছিল। ফলস্বৰূপে খিলঞ্জীয়া সংস্কৃতিৰ ক্ষয় ঘটিছিল আৰু বহু লোকক নিজৰ পৰম্পৰা ত্যাগ কৰি উপনিবেশিক সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল।
(ঘ) হিংসা আৰু স্থানচ্যুতিঃ ঔপনিৱেশিক বিস্তাৰৰ সময়ত খিলঞ্জীয়া লোকসকলে বহুত ক্ষেত্ৰত হিংসা আৰু সংঘাতৰ সন্মুখীন হৈছিল। যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড আৰু জোৰপূৰ্বক স্থানান্তৰণ আদি উপায় ব্যৱহাৰ কৰি উপনিবেশিকসকলে নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত বহু খিলঞ্জীয়া গোট ধ্বংস হৈছিল বা সমাজৰ প্ৰান্তলৈ ঠেলি দিয়া হৈছিল, যাৰ ফলত জনসংখ্যা আৰু সামাজিক সংহতি দুয়ো ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।
১১। উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহত ঔপনিৱেশিকতাবাদে কেনে প্রভাৱ পেলাইছিল।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদে উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহত গভীৰ আৰু বহুমুখী প্ৰভাৱ পেলাইছিল। এই প্ৰভাৱসমূহ ঔপনিৱেশিক শক্তিৰ উদ্দেশ্য আৰু পৰিস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভিন্ন হৈছিল যদিও কিছুমান সাধাৰণ দিশ তলত দিয়া হ’ল—
(ক) অর্থনৈতিক শোষণঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে উপনিবেশসমূহক মূলতঃ সম্পদ আৰু কেঁচামালৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে এনে এক নিষ্কাশনভিত্তিক অর্থনীতি গঢ়ি তুলিছিল, য’ত কেঁচামাল সংগ্ৰহ আৰু ৰপ্তানিক অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় সম্পদৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰ হৈছিল আৰু স্থানীয় জনসাধাৰণৰ কল্যাণ বা টেকসই উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হোৱা নাছিল। বহু ক্ষেত্ৰত থলুৱা উদ্যোগ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈ পৰিছিল আৰু উপনিবেশিক শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পাইছিল।
(খ) ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু শাসনঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে উপনিবেশসমূহত নিজৰ পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰিছিল। তেওঁলোকে নতুন প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আৰু ৰাজনৈতিক গাঁথনি প্ৰৱৰ্তন কৰি শাসন কৰিছিল, যিবোৰ মূলতঃ তেওঁলোকৰ স্বাৰ্থ পূৰণৰ বাবে সাজু কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থা ভাঙি পৰিছিল আৰু উপনিবেশসমূহে আত্মশাসনৰ অধিকাৰ হেৰুৱাইছিল।
(গ) সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনঃ উপনিবেশিক শাসনৰ ফলত স্থানীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আহিছিল। ঔপনিৱেশিক সংস্কৃতি আৰু ভাষাক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছিল, ফলত খিলঞ্জীয়া পৰম্পৰা আৰু মূল্যবোধক উপেক্ষা বা দমন কৰা হৈছিল। শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে স্থানীয় লোকসকলক উপনিবেশিক চিন্তা-ধাৰাৰ সৈতে মিল খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত স্থানীয় পৰিচয় আৰু ঐতিহ্যৰ ক্ষতি হৈছিল।
(ঘ) আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে পথ, ৰেলপথ, বন্দৰ আদি গঢ়ি তুলিছিল যদিও এই উন্নয়নসমূহ মূলতঃ সম্পদ সংগ্ৰহ আৰু ৰপ্তানিৰ সুবিধাৰ বাবে কৰা হৈছিল। স্থানীয় জনসাধাৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়ন অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত অৱহেলিত হৈছিল, ফলত এই উন্নয়ন একপক্ষীয় ৰূপ লৈছিল।
(ঙ) জনসংখ্যাৰ স্থানচ্যুতি আৰু প্ৰব্ৰজনঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদে বহু সময়ত জনসংখ্যাৰ স্থানান্তৰণ আৰু জোৰপূৰ্বক প্ৰব্ৰজন ঘটুৱাইছিল। ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে নিজৰ লোকক উপনিবেশত স্থাপন কৰিছিল আৰু বহু ক্ষেত্ৰত খিলঞ্জীয়া লোকসকলক নিজ ভূমিৰ পৰা আঁতৰাই দিছিল। লগতে দাসত্ব বা বলপূৰ্বক শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে মানুহক এক ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ নিয়া হৈছিল, যাৰ ফলত সামাজিক গাঁথনিত গভীৰ পৰিৱৰ্তন আহিছিল।
১২। বিভিন্ন ধৰণৰ ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা সম্পৰ্কৰ ধৰণ অনুসৰি ঔপনিৱেশিকতাবাদক কেইবাটাও ভিন্ন ভাগত বিভক্ত কৰিব পাৰি।
ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ কিছুমান সাধাৰণ প্ৰকাৰৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হল—
(ক) বসতিপ্ৰধান ঔপনিৱেশিকতাবাদ: এই ধৰণৰ ঔপনিৱেশিকতাত উপনিবেশিকসকলে নতুন অঞ্চলত গৈ স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁলোকে নিজৰ সমাজ গঢ়ি তোলে আৰু খিলঞ্জীয়া লোকসকলক বহু সময়ত স্থানচ্যুত বা সমাজৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰে। বৃহৎ পৰিসৰত জনসংখ্যাৰ প্ৰব্ৰজন ইয়াৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য। উদাহৰণস্বৰূপে আমেৰিকা, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু নিউজিলেণ্ডত ইউৰোপীয়সকলৰ বসতি স্থাপন দেখা যায়।
(খ) শোষণমূলক ঔপনিৱেশিকতাবাদ: এই প্ৰকাৰৰ ঔপনিৱেশিকতাত উপনিবেশিক শক্তিসকলে মূলতঃ উপনিবেশিক অঞ্চলৰ সম্পদ আহৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। তেওঁলোকৰ প্ৰধান লক্ষ্য থাকে অৰ্থনৈতিক লাভ, আৰু সেয়েহে প্ৰাকৃতিক সম্পদ, শ্ৰমশক্তি আৰু বজাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰে। ফলস্বৰূপে, এই অঞ্চলসমূহত আৰ্থিক বৈষম্য বৃদ্ধি পায় আৰু সম্পদৰ অভাৱ দেখা যায়। আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াৰ কিছুমান অঞ্চল ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।
(গ) বাগিচা ঔপনিৱেশিকতাবাদ: এই ধৰণৰ ব্যৱস্থাত উপনিবেশিকসকলে বৃহৎ পৰিসৰত কৃষি বাগিচা স্থাপন কৰে। এই বাগিচাসমূহত সাধাৰণতে চেনি, ধঁপাত, কপাহ আদি নগদ শস্য উৎপাদন কৰা হয়, যিবোৰ বিদেশলৈ ৰপ্তানি কৰা হয়। ইয়াত দাস শ্ৰম বা জোৰ-জবৰদস্তি শ্ৰমৰ ব্যৱহাৰ বহুলভাৱে দেখা যায়। কেৰিবিয়ান অঞ্চলৰ চেনি বাগিচাসমূহ ইয়াৰ এটা প্ৰধান উদাহৰণ।
(ঘ) পৰোক্ষ শাসন পদ্ধতি: এই পদ্ধতিত উপনিবেশিক শাসকসকলে স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থা আৰু নেতাসকলৰ জৰিয়তে অঞ্চল শাসন কৰে। যদিও চূড়ান্ত ক্ষমতা উপনিবেশিক শক্তিৰ হাততেই থাকে, তথাপিও কিছুমান দায়িত্ব স্থানীয় শাসকসকলক দিয়া হয়। ব্রিটিছসকলে নাইজেৰিয়া আৰু ভাৰতত এই পদ্ধতি বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
(ঙ) সাংস্কৃতিক ঔপনিৱেশিকতাবাদ: এই ধৰণৰ ঔপনিৱেশিকতাত উপনিবেশিকসকলে নিজৰ ভাষা, সংস্কৃতি, মূল্যবোধ আৰু বিশ্বাস থলুৱা লোকসকলৰ ওপৰত আৰোপ কৰে। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰা অৱহেলিত বা দমন কৰা হয়। শিক্ষা, ভাষা নীতি আৰু ধৰ্মান্তৰকৰণৰ জৰিয়তে এই প্ৰভাৱ বিস্তাৰিত হয়।
১৩। ঔপনিবেশিকতাবাদৰ প্ৰধান পৰিণতি কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ প্ৰভাৱসমূহ বিস্তৃত আৰু বিভিন্ন অঞ্চল তথা সমাজ অনুসৰি কিছু ভিন্ন ৰূপত দেখা যায়।
তলত তাৰ কিছুমান মুখ্য পৰিণতি উল্লেখ কৰা হৈছে—
(ক) অর্থনৈতিক শোষণ: ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে নিজৰ লাভৰ স্বাৰ্থত উপনিবেশিক অঞ্চলৰ সম্পদ ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ আৰু শোষণ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় সম্পদৰ অভাৱ, অসম বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক আৰু এনে এক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠিছিল যি মূলতঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহৰ লাভৰ পক্ষে আছিল।
(খ) সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ আৰু আত্মসাৎ: উপনিবেশিকসকলে নিজৰ ভাষা, শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু সংস্কৃতি স্থানীয় জনসাধাৰণৰ ওপৰত আৰোপ কৰিছিল। ফলস্বৰূপে থলুৱা সংস্কৃতি, ভাষা আৰু পৰম্পৰা ধীরে ধীরে ক্ষীণ হৈ পৰিছিল আৰু বহু ক্ষেত্ৰত লোকসকলে নিজৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় হেৰুৱাবলৈ ধৰিছিল।
(গ) ৰাজনৈতিক আধিপত্য: ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে বিভিন্ন উপায়ে (প্রত্যক্ষ বা পৰোক্ষ শাসন) উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা দুৰ্বল হৈছিল আৰু বিদেশী আইন-নিয়ম প্ৰচলিত হৈছিল, যাৰ ফলত আত্মশাসনৰ সুযোগ সীমিত হৈছিল।
(ঘ) স্থানচ্যুতি আৰু সামাজিক অস্থিৰতা: উপনিবেশিক শাসনৰ ফলত বহু খিলঞ্জীয়া লোক নিজৰ ভূমিৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল। বলপূৰ্বক শ্রম, ভূমি দখল আৰু সংঘাতৰ ফলত সামাজিক জীৱনত অস্থিৰতা বৃদ্ধি পাইছিল আৰু পৰম্পৰাগত জীৱনধাৰাত বিঘ্ন ঘটিছিল।
(ঙ) সাৰ্বভৌমত্বৰ হানি: উপনিবেশিক শাসনৰ অধীনত স্থানীয় জাতিসমূহে নিজৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌম অধিকাৰ হেৰুৱাই পেলাইছিল। তেওঁলোকৰ শাসন ব্যৱস্থা ঔপনিৱেশিক শক্তিৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকাৰ বাবে নিজে সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা যথেষ্ট কমি গৈছিল।
১৪। ঔপনিবেশিকতাবাদৰ অৱনতিত কি কি কাৰকে অৰিহণা যোগাইছিল?
উত্তৰঃ সময়ৰ সোঁতে সোঁতে ঔপনিবেশিকতাবাদৰ পতনত নানা কাৰকে গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল।
তলত সেই কাৰকসমূহ উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) জাতীয়তাবাদৰ উত্থান: উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহত জাতীয়তাবাদী ভাবধাৰাৰ বিকাশে ঔপনিবেশিক শাসনক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ আৰম্ভ কৰে। মানুহে নিজৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ বিষয়ে সচেতন হৈ উঠে আৰু আত্মশাসনৰ দাবী জোৰদাৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত জাতীয়তাবাদী আন্দোলনসমূহ শক্তিশালী হৈ উঠে আৰু ঔপনিবেশিক শক্তিৰ বিৰুদ্ধে সংগঠিত প্ৰতিবাদ গঢ়ি উঠে।
(খ) বিশ্বযুদ্ধ আৰু বিশ্ব শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন: বিশ শতিকাৰ দুটা বিশ্বযুদ্ধই ঔপনিবেশিক শক্তিসমূহক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল। এই যুদ্ধসমূহে তেওঁলোকক অর্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক দিশত দুৰ্বল কৰি তোলে। যুদ্ধৰ পিছত বিশ্ব শক্তিৰ সমীকৰণো সলনি হয়-আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েট সংঘৰ দৰে নতুন শক্তিৰ উত্থানে ঔপনিবেশিক বিৰোধী আন্দোলনসমূহক সহায় আগবঢ়াই আৰু উপনিবেশমুক্তিৰ দাবীক বেগবান কৰে।
(গ) আন্তর্জাতিক চাপ আৰু উপনিবেশমুক্তি আন্দোলন: ৰাষ্ট্ৰসংঘ আৰু আন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহে উপনিবেশমুক্তিক আগবঢ়োৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। বিশেষকৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ ১৫১৪ নম্বৰ প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তে উপনিবেশিক দেশসমূহক স্বাধীনতা দিয়াৰ বাবে বিশ্বজুৰি চাপ সৃষ্টি কৰা হয় আৰু জনগোষ্ঠীৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ অধিকাৰক সমৰ্থন জনোৱা হয়।
(ঘ) অর্থনৈতিক আৰু সামাজিক সমস্যা: ঔপনিবেশিক শাসন চলাই নিবলৈ লাগা খৰচ ধীরে ধীরে উপনিবেশিক শক্তিসমূহৰ বাবে এক ডাঙৰ বোজা হৈ পৰে। অর্থনৈতিক শোষণৰ ফলত উপনিবেশিক অঞ্চলত অসন্তোষ আৰু বিদ্ৰোহ বৃদ্ধি পায়। একে সময়তে প্রশাসন আৰু সামৰিক ব্যয় অধিক হোৱা বাবে লাভ কমি আহে, যাৰ ফলত ঔপনিবেশিক ব্যৱস্থা টিকাই ৰখাটো কঠিন হৈ উঠে।
(ঙ) ঔপনিবেশিক বিৰোধী আন্দোলন: উপনিবেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে বিভিন্ন ধৰণৰ আন্দোলন-শান্তিপূর্ণ আন্দোলনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সশস্ত্র বিদ্ৰোহলৈ-সামগ্ৰিকভাৱে ঔপনিবেশিক শক্তিসমূহক দুর্বল কৰে। ভাৰতত মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত স্বাধীনতা আন্দোলন বা আলজেৰিয়াৰ মুক্তিযুদ্ধৰ দৰে ঘটনাসমূহে বিশ্বজুৰি আন আন্দোলনসমূহক অনুপ্ৰাণিত কৰি ঔপনিবেশিকতাবাদৰ অৱসানত সহায় কৰিছিল।
১৫। জাতীয়তাবাদব ঐতিহাসিক উৎপত্তিৰ কাৰকবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদৰ ঐতিহাসিক উৎপত্তি বিভিন্ন সময়ত ঘটা সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু বৌদ্ধিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে বুজিব পাৰি। তলত ইয়াৰ বিকাশত ভূমিকা লোৱা কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ কাৰক অলপ ভিন্নভাৱে উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) আধুনিক ৰাষ্ট্ৰৰ গঠনঃ আধুনিক জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ উদ্ভৱে জাতীয়তাবাদৰ বিকাশত বিশেষ সহায় কৰিছিল। ১৬৪৮ চনৰ ৰেষ্টফেলিয়া সন্ধিয়ে প্ৰতিটো ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত বহিঃহস্তক্ষেপ নকৰাৰ নীতি স্বীকৃতি দিয়ে। ইয়াৰ পিছত কেন্দ্ৰীভূত ৰাষ্ট্ৰসমূহে নিজৰ সীমাৰ ভিতৰত শাসন শক্তি মজবুত কৰি জনগণৰ মাজত এক অভিন্ন পৰিচয় গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা আৰম্ভ কৰে।
(খ) ধৰ্মীয় সংস্কাৰ আন্দোলনঃ ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰটেষ্টান্ট সংস্কাৰে ইউৰোপত ধৰ্মীয় বিভাজন সৃষ্টি কৰিছিল, যিয়ে জাতীয় পৰিচয়ৰ বিকাশত সহায় কৰিছিল। এই আন্দোলনে কেথলিক গীৰ্জাৰ একচেটিয়া আধিপত্যক চেলেঞ্জ জনাই আৰু ভাষা আৰু বিশ্বাসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৃথক ধৰ্মীয় গোটৰ সৃষ্টি কৰে। এইবোৰ গোটে ধীরে ধীরে নিজ নিজ অঞ্চলভিত্তিক পৰিচয় গঢ়ি তোলে।
(গ) আলোকোজ্জ্বল যুগৰ প্ৰভাৱঃ যুক্তিবাদ, ব্যক্তিস্বাধীনতা আৰু মানৱ অধিকাৰৰ ওপৰত জোৰ দিয়া আলোকোজ্জ্বল যুগে জাতীয়তাবাদৰ ভেটি মজবুত কৰে। ৰুছ’ আৰু হাৰ্ডাৰৰ দৰে চিন্তাবিদে ভাষা, সংস্কৃতি আৰু ইতিহাসে একেলগে বান্ধি ৰখা জনগোষ্ঠীক জাতি বুলি বুজাইছিল। এই ধাৰণাই মানুহৰ মাজত একতা আৰু সমষ্টিগত চেতনা বৃদ্ধি কৰে।
(ঘ) ফৰাচী বিপ্লৱৰ ভূমিকাঃ ১৭৮৯ চনৰ ফৰাচী বিপ্লৱে জাতীয়তাবাদী চিন্তাধাৰাক অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে। ইয়াত জনসাধাৰণক ক্ষমতাৰ উৎস হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয় আৰু সমতা, স্বাধীনতা আদি মূল্যবোধ প্ৰচাৰ পায়। ফ্ৰান্সত গঢ়ি উঠা এই জাতীয় চেতনা ইউৰোপৰ আন দেশসমূহলৈও বিস্তাৰিত হয়।
(ঙ) ঔপনিৱেশিক বিৰোধী আন্দোলনঃ ১৯ আৰু ২০ শতিকাত উপনিবেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে চলা আন্দোলনসমূহে জাতীয়তাবাদক অধিক উজ্জীৱিত কৰে। বিদেশী শাসনৰ অধীনত থকা জনগণে নিজৰ স্বাতন্ত্ৰ্য আৰু আত্মশাসনৰ অধিকাৰ লাভৰ উদ্দেশ্যে সংগঠিত হয়। এই সংগ্ৰামবোৰে জাতীয় পৰিচয় আৰু একতাৰ অনুভূতিক অধিক দৃঢ় কৰি তোলে।
১৬। ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ বৈশিষ্ট্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত নতুন ধৰণে বৰ্ণনা কৰা হ’ল—
(ক) ভূখণ্ডীয় আধিপত্যঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদত এখন শক্তিশালী দেশ বা জাতিয়ে আন এখন অঞ্চলৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক আৰু ভূখণ্ডীয় নিয়ন্ত্ৰণ প্রতিষ্ঠা কৰে। এই নিয়ন্ত্ৰণ সাধাৰণতে জোৰ-জবৰদস্তি বা বলপ্ৰয়োগৰ মাধ্যমেৰে স্থাপন কৰা হয়, যাৰ ফলত সেই অঞ্চলৰ ভূমি, সম্পদ আৰু জনসাধাৰণ উপনিবেশিক শক্তিৰ অধীনত আহে।
(খ) বাহ্যিক নিয়ন্ত্ৰণঃ ঔপনিৱেশিক শাসনত উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহ বিদেশী শক্তিৰ প্ৰভাৱত থাকে। এই শক্তিসমূহে নিজৰ শাসন ব্যৱস্থা আৰু প্রতিষ্ঠানসমূহ খিলঞ্জীয়া লোকসকলৰ ওপৰত আৰোপ কৰে। ইয়াৰ ফলত ৰাজনৈতিক, অর্থনৈতিক আৰু সামৰিক ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ বাহ্যিক শক্তিৰ হাতত থাকে।
(গ) অর্থনৈতিক শোষণঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ অন্যতম গুৰুত্বপূর্ণ দিশ হৈছে স্থানীয় সম্পদ আৰু শ্রমৰ শোষণ। উপনিবেশিক শক্তিয়ে নিজৰ লাভৰ বাবে উপনিবেশৰ ধন-সম্পত্তি, কাঁচামাল আৰু শ্রম ব্যৱহাৰ কৰে। এই উদ্দেশ্যে বাগিচা প্ৰথা, খনিজ উত্তোলন বা বলপূৰ্বক শ্রমৰ দৰে ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা হয়, যি স্থানীয় মানুহৰ কল্যাণতকৈ উপনিবেশিক স্বাৰ্থক বেছি গুৰুত্ব দিয়ে।
(ঘ) সাংস্কৃতিক আধিপত্যঃ ঔপনিৱেশিক শাসনত উপনিবেশিক শক্তিৰ সংস্কৃতি, ভাষা আৰু মূল্যবোধ স্থানীয় সমাজৰ ওপৰত জোৰকৈ প্ৰয়োগ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত খিলঞ্জীয়া সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাসমূহ অৱহেলিত বা দমন কৰা হয়। শিক্ষা, ভাষা নীতি, ধৰ্মান্তৰকৰণ আদি মাধ্যমৰ জৰিয়তে এই সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰা হয়।
(ঙ) ক্ষমতাৰ অসমতা: ঔপনিবেশিকতাবাদৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে উপনিবেশ স্থাপনকাৰী আৰু স্থানীয় জনসাধাৰণৰ মাজত গভীৰ ক্ষমতাৰ অসমতা। উপনিবেশিক শক্তিসমূহে ৰাজনৈতিক, আৰ্থিক আৰু সামৰিক দিশত বহুত শক্তিশালী আছিল, যেতিয়া স্থানীয় লোকসকল বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে অধীনস্থ, শোষিত আৰু প্ৰান্তীয়কৃত হৈ পৰিছিল। এই ধৰণৰ অসম ক্ষমতা সম্পৰ্কে সমাজত অসমতা আৰু স্তৰভেদক স্থায়ী ৰূপ দিয়ে।
(চ) ন্যায্যতা আৰু মতাদৰ্শ: উপনিবেশ স্থাপনৰ প্ৰক্ৰিয়াক সঠিক বুলি দেখুৱাবলৈ ঔপনিবেশিক শক্তিসমূহে বিভিন্ন মতাদৰ্শৰ আশ্ৰয় লৈছিল। এইবোৰৰ ভিতৰত বৰ্ণ বা সাংস্কৃতিক উচ্চতাৰ ধাৰণা, “সভ্যতা বিস্তাৰৰ দায়িত্ব” বুলিও কোৱা ধাৰণা, ধৰ্মীয় বা নৈতিক যুক্তি, আৰু আৰ্থিক স্বাৰ্থৰ যুক্তি আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এই মতাদৰ্শসমূহে উপনিবেশিক শাসনক বৈধতা প্ৰদান কৰি স্থানীয় লোকসকলৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰাখিবলৈ সহায় কৰিছিল।
১৭। ঔপনিৱেশিক সাম্রাজ্য স্থাপনৰ ফলত উপনিবেশিক জাতিসমূহৰ অৰ্থনীতিত কেনে প্রভাৱ পৰিছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক সাম্ৰাজ্য স্থাপনৰ ফলত উপনিবেশিক দেশসমূহৰ অৰ্থনীতিত গভীৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল। এই প্ৰভাৱসমূহ উপনিবেশৰ পৰিসৰ, উপলব্ধ প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু উপনিবেশিক শক্তিসমূহে গ্ৰহণ কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিভিন্ন ধৰণে দেখা গৈছিল।
তলত উপনিবেশিক সাম্ৰাজ্যসমূহে অৰ্থনীতিত প্ৰভাৱ পেলোৱা কেইটামান মুখ্য দিশ উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ শোষণঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে নিজৰ স্বাৰ্থত উপনিবেশসমূহৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে ধাতু, খনিজ, কাঠ, মছলা, কৃষিজাত সামগ্ৰী আদি মূল্যৱান সম্পদ আহৰণ কৰি নিজৰ দেশলৈ লৈ গৈছিল। এই সম্পদসমূহ উপনিবেশিক শক্তিসমূহৰ উদ্যোগ আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
(খ) বজাৰৰ বিস্তাৰঃ উপনিবেশ স্থাপনৰ জৰিয়তে ইউৰোপীয় শক্তিসমূহে নতুন বজাৰ লাভ কৰিছিল। উপনিবেশসমূহৰ সৈতে বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ তৈয়াৰী সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰাৰ লগতে কেঁচামাল আমদানি কৰাৰ সুবিধা পাইছিল। ইয়াৰ ফলত বাণিজ্য বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ নতুন পথ মুকলি হৈছিল।
(গ) উদ্যোগৰ উন্নয়নঃ ঔপনিৱেশিক ব্যৱস্থাই কিছুমান বিশেষ উদ্যোগৰ বিকাশত সহায় কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ব্রিটেইনৰ কপাহ উদ্যোগ ভাৰত আৰু ইজিপ্তৰ পৰা আহৰণ কৰা কেঁচা কপাহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। তেনেদৰে কেৰিবিয়ান অঞ্চলৰ চেনি উদ্যোগেও ইউৰোপীয় অৰ্থনীতিত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লৈছিল। এই উদ্যোগসমূহে কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰাৰ লগতে আয় বৃদ্ধি কৰিছিল।
(ঘ) পুঁজি সঞ্চয়ঃ উপনিবেশিক শোষণৰ ফলত ইউৰোপীয় শক্তিসমূহে যথেষ্ট ধন-সম্পত্তি সঞ্চয় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। সম্পদ আহৰণ, বলপূৰ্বক শ্রম আৰু বাণিজ্যৰ মাধ্যমত সংগৃহীত এই পুঁজি তেওঁলোকৰ দেশত উদ্যোগ, পৰিকাঠামো আৰু উন্নয়নমূলক কাৰ্যত বিনিয়োগ কৰা হৈছিল, যিয়ে অধিক অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰিছিল।
১৮। উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত ঔপনিবেশিকতাবাদে সামাজিক গাঁথনি আৰু স্তবসমূহ কেনেকৈ গঢ় দিছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিকতাবাদে সমাজৰ গঠন আৰু স্তৰবিন্যাসক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰিছিল, সেই বিষয়ে তলত অলপ বেলেগ ধৰণে ব্যাখ্যা কৰা হ’ল—
(ক) বৰ্ণ আৰু জাতিগত স্তৰবিন্যাসঃ ঔপনিবেশিক শাসকসকলে বহুসময়ত বৰ্ণ আৰু জাতিগত আধাৰত সমাজত স্তৰবিন্যাস স্থাপন কৰিছিল, যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে নিজকে খিলঞ্জীয়া লোকসকলতকৈ উচ্চ স্থানত ৰাখিছিল। ইউৰোপীয় উপনিবেশিকসকলে নিজৰ সাংস্কৃতিক আৰু বৰ্ণগত শ্ৰেষ্ঠত্বৰ ধাৰণা প্ৰচাৰ কৰিছিল, যাৰ ফলত বৈষম্যমূলক নীতি গঢ় লৈ উঠিছিল। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় লোকসকল শোষিত, প্ৰান্তীয় আৰু নিম্ন সামাজিক স্তৰত ঠেলি দিয়া হৈছিল।
(খ) ভূমিৰ অধিকাৰ আৰু সম্পত্তিৰ ব্যৱস্থাঃ ঔপনিবেশিক শাসনে আগৰ পৰা চলি অহা থলুৱা ভূমি অধিকাৰ ব্যৱস্থাক অৱহেলা কৰি নতুন ধৰণৰ মালিকীস্বত্ব ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। বহু ক্ষেত্ৰত খিলঞ্জীয়া লোকসকলৰ মাটি কাঢ়ি লৈ উপনিবেশিকসকল বা বৃহৎ কৃষি আৰু উদ্যোগৰ হাতত দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় লোকসকল স্থানচ্যুত হৈছিল আৰু সামাজিক-অর্থনৈতিক বৈষম্য অধিক গভীৰ হৈছিল।
(গ) শ্ৰেণী বিভাজন আৰু শ্রম শোষণঃ ঔপনিবেশিকতাবাদে শ্ৰেণীভিত্তিক সমাজ গঢ়ি তোলাতো গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা লৈছিল। উপনিবেশিকসকলে সস্তীয়া বা বলপূৰ্বক শ্ৰম ব্যৱহাৰ কৰি বাগিচা, খনি আদি উদ্যোগ চলাইছিল। ইয়াৰ ফলত খিলঞ্জীয়া জনসাধাৰণ দাসত্বসদৃশ অৱস্থা, কঠোৰ শ্ৰম আৰু শোষণৰ শিকার হৈছিল। অর্থনৈতিক অৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সমাজত স্পষ্ট বিভাজন দেখা গৈছিল।
(ঘ) শিক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱঃ ঔপনিবেশিক শক্তিসমূহে নিজৰ শিক্ষা পদ্ধতি আৰু সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ উপনিবেশসমূহত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইউৰোপীয় ভাষা আৰু সংস্কৃতিক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল, আৰু থলুৱা ভাষা-সংস্কৃতিক অৱহেলা বা দমন কৰা হৈছিল। শিক্ষা ব্যৱস্থাক সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সাংস্কৃতিক আধিপত্য স্থাপনৰ উপায় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত খিলঞ্জীয়া লোকসকলৰ নিজস্ব পৰিচয় আৰু পৰম্পৰা ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।
১৯। পূর্বতে উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহৰ ওপৰত ঔপনিবেশিকতাৰ দীৰ্ঘম্যাদী অর্থনৈতিক প্রভাৱ কি আছিল?
উত্তৰঃ পূৰ্বতন উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহৰ ওপৰত ঔপনিৱেশিকতাৰ দীৰ্ঘকালীন অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ বহু দিশত জটিল আৰু বৈচিত্ৰ্যময় আছিল। ঔপনিৱেশিকতাবাদে কিছুমান ক্ষেত্ৰত অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তন আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন ঘটালেও, সামগ্ৰিকভাৱে এই অঞ্চলসমূহৰ অৰ্থনৈতিক গাঁথনিত গভীৰ আৰু অধিকাংশ সময়তে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল।
ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ দীৰ্ঘম্যাদী অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) সম্পদ শোষণঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে নিজৰ স্বাৰ্থ পূৰণৰ বাবে উপনিবেশসমূহৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ফলস্বৰূপে সম্পদৰ অভাৱ আৰু অসম বণ্টনৰ সৃষ্টি হৈছিল। খনি, কৃষি আৰু বনজ সম্পদৰ ক্ষেত্ৰসমূহ মূলতঃ কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰি বিদেশলৈ ৰপ্তানিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত উপনিবেশিক অঞ্চলসমূহ সৰু পৰিসৰৰ প্ৰাথমিক সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰিছিল আৰু শিল্পায়ন তথা অৰ্থনৈতিক বৈচিত্ৰ্যৰ বিকাশ বাধাগ্ৰস্ত হৈছিল।
(খ) অসম বাণিজ্যিক সম্পৰ্কঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে নিজৰ সুবিধা অনুসৰি বাণিজ্যিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল, যাৰ ফলত উপনিবেশসমূহৰ সৈতে অসম সম্পৰ্ক স্থাপন হৈছিল। এই অঞ্চলসমূহে কম মূল্যত কেঁচামাল ৰপ্তানি কৰিবলগীয়া হৈছিল আৰু তাৰ বিপৰীতে অধিক মূল্যত প্ৰস্তুত সামগ্ৰী আমদানি কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত বাণিজ্যিক ভাৰসাম্যহীনতা বৃদ্ধি পাইছিল আৰু স্থানীয় উদ্যোগৰ উন্নয়ন সীমিত হৈ পৰিছিল। এই ধৰণৰ ব্যৱস্থাই অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতাক স্থায়ী কৰি ৰাখিছিল।
(গ) স্থানীয় অৰ্থনীতিৰ ব্যাঘাতঃ ঔপনিৱেশিক শাসনে বহু ক্ষেত্ৰত স্থানীয় অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা আৰু সামাজিক গাঁথনিৰ ক্ষতি সাধন কৰিছিল। পৰম্পৰাগত কৃষি আৰু উদ্যোগসমূহ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল আৰু তাৰ ঠাইত বাগিচা ভিত্তিক কৃষি বা নিষ্কাশনমুখী উদ্যোগ গঢ়ি উঠিছিল। থলুৱা জ্ঞান আৰু স্থানীয় ব্যৱস্থাসমূহ উপেক্ষা কৰাৰ ফলত স্থানীয় উদ্যোগৰ অৱনতি ঘটিছিল আৰু স্বাৱলম্বিতা কমি গৈছিল।
(ঘ) আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নঃ ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে কিছুমান অঞ্চলত ৰেলপথ, পথ আৰু বন্দৰৰ দৰে আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰিছিল, কিন্তু এইবোৰ মূলতঃ সম্পদ আহৰণ আৰু ৰপ্তানি সহজ কৰাৰ উদ্দেশ্যে কৰা হৈছিল। যদিও ইয়াৰ ফলত কিছু উন্নয়ন হৈছিল, তথাপি এইবোৰ স্থানীয় জনসাধাৰণৰ প্ৰয়োজনতকৈ ঔপনিৱেশিক স্বাৰ্থ পূৰণত অধিক গুৰুত্ব দিছিল। ফলস্বৰূপে আঞ্চলিক বৈষম্যো বৃদ্ধি পাইছিল।
(ঙ) স্থানচ্যুতি আৰু শ্ৰম শোষণঃ ঔপনিৱেশিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাত ভূমি দখল আৰু বলপূৰ্বক শ্ৰমৰ ব্যৱহাৰ সাধাৰণ ঘটনা আছিল। বহু খিলঞ্জীয়া লোক নিজৰ মাটিৰ পৰা উচ্ছেদ হৈছিল আৰু জীৱিকাৰ উৎস হেৰুৱাইছিল। তদুপৰি দাসত্ব আৰু ইনডেঞ্চাৰ্ড শ্ৰমৰ দৰে প্ৰথাৰ জৰিয়তে শ্ৰমিকসকলক শোষণ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু শোষণ বেছি গাঢ় হৈ উঠিছিল।
২০। জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঠন আৰু স্থিৰতাত জাতীয়তাবাদে কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদ হৈছে এনে এক ৰাজনৈতিক ধাৰণা, য’ত কোনো বিশেষ জাতি বা জনগোষ্ঠীৰ স্বাৰ্থ, অধিকাৰ আৰু আশা-আকাংক্ষাক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়।
জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি আৰু স্থায়িত্বত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিভিন্ন দিশত লক্ষ্য কৰিব পাৰি—
(ক) জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঠনঃ জাতি-ৰাষ্ট্ৰ গঠনত জাতীয়তাবাদে এক গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। ই মানুহক একত্ৰিত কৰা এক শক্তি হিচাপে কাম কৰে, য’ত উমৈহতীয়া ইতিহাস, সংস্কৃতি, ভাষা আৰু ভৌগোলিক চিন্তাধাৰা থকা লোকসকল একেলগ হয়। জাতীয়তাবাদী আন্দোলনৰ জৰিয়তে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু স্বাধীনতাৰ দাবী উত্থাপন হৈ নতুন জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম হয়। ইটালী, জাৰ্মানী আদি দেশ আৰু বহু উপনিবেশ-মুক্ত ৰাষ্ট্ৰ ইয়াৰ উদাহৰণ।
(খ) পৰিচয় আৰু অন্তৰ্ভুক্তিৰ অনুভূতিঃ জাতীয়তাবাদে এখন জাতিৰ মানুহৰ মাজত একতাৰ অনুভূতি আৰু নিজৰপনীয়া ভাব গঢ়ি তোলে। ই এক উমৈহতীয়া জাতীয় পৰিচয় সৃষ্টি কৰে, যাৰ জৰিয়তে বিভিন্ন পটভূমিৰ মানুহ একেলগ হয়। এই পৰিচয়ত সাধাৰণতে প্রতীক, পৰম্পৰা আৰু ঐতিহাসিক কাহিনী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে, যিয়ে জাতিটোৰ স্বকীয়তা অধিক দৃঢ় কৰে। ফলস্বৰূপে, জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ সংহতি আৰু স্থিৰতা বৃদ্ধি পায়।
(গ) ৰাজনৈতিক ঐক্যঃ জাতীয়তাবাদে এখন দেশৰ ভিতৰত ৰাজনৈতিক ঐক্য স্থাপনত সহায় কৰে। ই শাসন ব্যৱস্থা আৰু বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে এক অভিন্ন কাঠামো প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ সহজ হয় আৰু শাসন ব্যৱস্থা সুদৃঢ় হয়। নাগৰিকসকলৰ অধিকাৰ আৰু স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰিবলৈ জাতীয়তাবাদে এক শক্তিশালী ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ গঢ়ি তোলে।
(ঘ) প্ৰতিৰক্ষা আৰু নিৰাপত্তাঃ এখন জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিৰক্ষা আৰু নিৰাপত্তা নীতি নিৰ্ধাৰণত জাতীয়তাবাদে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে। ই নাগৰিকসকলৰ মাজত দেশ ৰক্ষাৰ অনুভূতি জগাই তোলে আৰু বাহ্যিক বিপদৰ সন্মুখীন হ’লে একেলগে প্রতিৰোধ কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। জাতীয়তাবাদে সামৰিক শক্তি বৃদ্ধিতো গুৰুত্ব দিয়ে, কিয়নো দেশৰ সার্বভৌমত্ব আৰু ভূখণ্ডৰ অখণ্ডতা সুৰক্ষিত ৰখাটো অত্যন্ত প্রয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ স্থিৰতা অধিক সুদৃঢ় হয়।
২১। জাতীয়তাবাদে এখন দেশৰ বাজনৈতিক পৰিৱেশত কি কি দিশত প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ এখন দেশৰ ৰাজনৈতিক পৰিবেশত জাতীয়তাবাদে বহুতো দিশত গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰভাৱ পেলায়।
এই প্ৰভাৱসমূহ তলত অলপ বেলেগকৈ উপস্থাপন কৰা হ’ল—
(ক) ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শৰ গঠনঃ দেশ এখনত ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশত জাতীয়তাবাদৰ ডাঙৰ ভূমিকা থাকে। জাতীয়তাবাদী চিন্তাধাৰাই ৰাজনৈতিক দল আৰু আন্দোলনৰ লক্ষ্য, নীতি আৰু আদৰ্শ নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে। ই সাধাৰণতে জাতি বা জনগোষ্ঠীৰ স্বাৰ্থ, অধিকাৰ আৰু সাৰ্বভৌমত্বক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে আৰু জাতীয় পৰিচয় তথা ঐক্য মজবুত কৰিবলৈ উদ্যোগ লয়।
(খ) নিৰ্বাচনী গতিশীলতাঃ নির্বাচনৰ ক্ষেত্ৰত জাতীয়তাবাদ এক গুৰুত্বপূর্ণ শক্তি হিচাপে দেখা যায়। বিশেষকৈ অৰ্থনৈতিক অস্পষ্টতা, সামাজিক পৰিবর্তন বা নিৰাপত্তাজনিত আশংকাৰ সময়ত জাতীয় গৌৰৱ আৰু আবেগে ভোটাৰৰ মনত প্ৰভাৱ পেলায়। ইয়াৰ ফলত ভোটাৰৰ সিদ্ধান্ত, ৰাজনৈতিক মিত্ৰতা আৰু জোঁট গঠনতো পৰিবর্তন আহে।
(গ) নীতিগত অগ্ৰাধিকাৰঃ চৰকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক নেতাসকলৰ নীতি নিৰ্ধাৰণত জাতীয়তাবাদে যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়। জাতীয়তাবাদী ধাৰণাই ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা, সাংস্কৃতিক সংৰক্ষণ, অনুপ্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক সুৰক্ষাবাদৰ দৰে বিষয়সমূহক গুৰুত্ব দিয়ে। লগতে, ভাষা, পৰম্পৰা আৰু জাতীয় পৰিচয়ৰ সংৰক্ষণ আৰু বিকাশৰ ক্ষেত্ৰতো বিশেষ মনোযোগ দেখা যায়। বৈদেশিক নীতিতো ই প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।
(ঘ) কেন্দ্ৰীকৰণ আৰু বিকেন্দ্ৰীকৰণঃ দেশৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত নে বিকেন্দ্ৰীভূত হ’ব লাগে-এই বিতৰ্কত জাতীয়তাবাদে ভূমিকা লয়। কেতিয়াবা ই অঞ্চলিক স্বায়ত্তশাসন বা বিচ্ছিন্নতাৰ দাবী উত্থাপন কৰে, আনহাতে কেতিয়াবা জাতীয় ঐক্য আৰু ভূখণ্ডীয় অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰিবলৈ শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ পক্ষত থাকেও।
(ঙ) সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ আৰু সংহতিঃ জাতীয়তাবাদে সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠীৰ অধিকাৰ আৰু সমাজৰ সংহতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত ই সংখ্যালঘুসকলক মূল জাতীয় পৰিচয়ৰ সৈতে মিলি যাবলৈ উৎসাহিত বা বাধ্য কৰে। কিন্তু আন ক্ষেত্ৰত, জাতীয়তাবাদে সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা, সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ স্বীকৃতি আৰু সমাজত সকলো পৰিচয়ৰ সন্মান বজাই ৰাখিবলৈও সহায় কৰে।
২২। সামাজিক শ্রেণীয়ে এটা সম্প্রদায়ৰ ভিতৰত ব্যক্তিৰ সম্পদ আৰু সুযোগৰ প্ৰৱেশত কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ এটা সমাজত ব্যক্তিৰ সম্পদ আৰু সুযোগ-সুবিধা লাভৰ ক্ষেত্ৰত সামাজিক শ্ৰেণীয়ে গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।
সামাজিক শ্ৰেণীয়ে এই ক্ষেত্ৰত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়, তাৰ কিছুমান দিশ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) শিক্ষা: সামাজিক শ্ৰেণীয়ে শিক্ষাৰ মান আৰু সুবিধাত স্পষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়। উচ্চ শ্ৰেণীৰ লোকসকলে সাধাৰণতে ব্যক্তিগত বিদ্যালয়, টিউচন আৰু বিভিন্ন শৈক্ষিক কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অধিক সামর্থ্য ৰাখে। উন্নত এলেকাত তেওঁলোকে ভাল সা-সুবিধাযুক্ত চৰকাৰী বিদ্যালয়ো লাভ কৰিব পাৰে। কিন্তু নিম্ন শ্ৰেণীৰ লোকসকলে সীমিত শিক্ষাসম্পদ, ভিৰভাট্টা বিদ্যালয় আৰু আৰ্থিক অসুবিধাৰ বাবে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি থাকিব পাৰে, যাৰ ফলত বৈষম্য দেখা যায়।
(খ) আৰ্থিক সম্পদ: সামাজিক শ্ৰেণী আৰু আৰ্থিক অৱস্থা একে লগে জড়িত। উচ্চ শ্ৰেণীৰ লোকসকলে উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা, বাসস্থান, পুষ্টি আদি মৌলিক সুবিধা সহজে লাভ কৰে। তেওঁলোকে ব্যক্তিগত বিকাশৰ বাবে বৃত্তিমূলক শিক্ষা বা আন দক্ষতা বিকাশমূলক কামত বিনিয়োগ কৰিব পাৰে। আনহাতে, নিম্ন শ্ৰেণীৰ লোকসকলে আৰ্থিক সংকটৰ বাবে এইবোৰ সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
(গ) নিয়োগ আৰু কৰ্মজীৱন: সামাজিক শ্ৰেণীয়ে চাকৰি আৰু কৰ্মজীৱনৰ সুযোগতো প্ৰভাৱ পেলায়। উচ্চ শ্ৰেণীৰ লোকসকলে ভাল সংযোগ আৰু পৰিচয়ৰ জৰিয়তে সহজে উন্নত চাকৰি লাভ কৰাৰ সুযোগ পায়, লগতে তেওঁলোকৰ কৰ্মজীৱনত অগ্ৰগতিৰ পথো মসৃণ হয়। কিন্তু নিম্ন শ্ৰেণীৰ লোকসকলে এইধৰণৰ সংযোগৰ অভাৱত সীমিত সুযোগ, কম দৰমহা আৰু কৰ্মজীৱনত উন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত বহু বাধাৰ সন্মুখীন হয়।
২৩। সামাজিক শ্রেণী বিভাজনে এটা সম্প্রদায়ৰ ভিতৰত সামাজিক পাৰস্পৰিক ক্রিয়া-কলাপ আৰু সম্পর্কক কেনেদৰে গঢ় দিয়ে?
উত্তৰঃ সামাজিক শ্ৰেণী বিভাজনে কোনো এখন সমাজৰ ভিতৰত মানুহৰ পাৰস্পৰিক সম্পর্ক আৰু আচৰণক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। এই বিভাজনে সমাজৰ আন্তঃসম্পর্কৰ গঠন আৰু বিকাশত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
এই ক্ষেত্ৰত সামাজিক শ্ৰেণী বিভাজনৰ কিছুমান মুখ্য প্ৰভাৱ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) সামাজিক পৃথকীকৰণ: শ্ৰেণীভেদৰ ফলত সমাজত বিভিন্ন গোটৰ মাজত দূৰত্ব সৃষ্টি হয়। বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহে একেলগে অধিক সময় ব্যয় নকৰে, ফলস্বৰূপে তেওঁলোকৰ মাজত যোগাযোগ কম হয় আৰু পৃথক সামাজিক বৃত্ত গঢ় লৈ উঠে। ইয়াৰ ফলত পাৰস্পৰিক বুজাবুজি আৰু সহানুভূতি কমি যায়।
(খ) সাংস্কৃতিক ভিন্নতা: সামাজিক শ্ৰেণী অনুসৰি মানুহৰ জীৱনশৈলী, চিন্তা-চেতনা, মূল্যবোধ আৰু আগ্ৰহ বেলেগ-বেলেগ হয়। এই ভিন্নতাই একে সমাজৰ ভিতৰত মানুহৰ মাজত যোগাযোগত বাধা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, অবসৰৰ ব্যৱহাৰ, মনোৰঞ্জনৰ ধৰণ আৰু কথাবতৰাৰ শৈলী শ্ৰেণী অনুসৰি বেলেগ হ’ব পাৰে, যাৰ বাবে একেলগে মিলি চলা কঠিন হয়।
(গ) ক্ষমতাৰ অসমতা: শ্ৰেণীভেদৰ সৈতে সাধাৰণতে ক্ষমতাৰো অসম বণ্টন জড়িত থাকে। উচ্চ শ্ৰেণীৰ মানুহে অধিক সম্পদ আৰু প্ৰভাৱ ৰাখে, যাৰ ফলত তেওঁলোক সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত অধিক শক্তিশালী হয়। এই অসমতাই মানুহৰ মাজত সম্পর্ক গঢ়া, সিদ্ধান্ত লোৱা আৰু সুযোগৰ বণ্টনত স্পষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়।
(ঘ) কু-ধাৰণা আৰু পক্ষপাতিত্ব: সামাজিক শ্ৰেণী বিভাজনে বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মানুহৰ বিষয়ে ভুল ধাৰণা আৰু পক্ষপাতিত্বৰ জন্ম দিয়ে। এইধৰণৰ মনোভাৱে সামাজিক সম্পর্ক উন্নত হ’বলৈ বাধা দিয়ে আৰু সমাজত বৈষম্য আৰু বিভাজন অধিক দৃঢ় কৰি তোলে।
২৪। এটা সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত বিভিন্ন সামাজিক শ্ৰেণীৰ গঠন আৰু গতিশীলতাত অৰিহণা যোগোৱা কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ এটা সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত সামাজিক শ্ৰেণীৰ গঠন আৰু ইয়াৰ পৰিবর্তনশীল স্বৰূপ বিভিন্ন কাৰকৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়। এই কাৰকসমূহ সমাজভেদে ভিন্ন হ’ব পাৰে, তথাপিও কিছুমান সাধাৰণ উপাদানে প্রায় সকলো সমাজতেই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
তলত সেইবোৰ উল্লেখ কৰা হ’ল—
(ক) অৰ্থনৈতিক কাৰকঃ সামাজিক শ্ৰেণী নিৰ্ধাৰণত অৰ্থনৈতিক অৱস্থাই মুখ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। আয়, সম্পদ আৰু জীৱিকাই ব্যক্তিৰ সামাজিক অৱস্থান নিৰ্ধাৰণ কৰে। সম্পদৰ অসম বণ্টন, উপাৰ্জনৰ সুযোগ, আৰু আৰ্থিক নীতি আদি বিষয়সমূহে সমাজত শ্ৰেণী বিভাজন গঢ়ি তোলে। উত্তৰাধিকাৰ, শিক্ষাৰ সুবিধা আৰু নিয়োগৰ সুযোগো ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
(খ) শিক্ষা আৰু দক্ষতাঃ শিক্ষা আৰু বিশেষ দক্ষতা ব্যক্তিৰ সামাজিক উন্নতিৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। উন্নত শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণে উন্নত চাকৰি, অধিক আয় আৰু সামাজিক গতিশীলতাৰ পথ মুকলি কৰে। গুণগত শিক্ষা আৰু দক্ষতা বিকাশৰ সুবিধাই ব্যক্তিৰ শ্ৰেণী অৱস্থানত প্ৰভাৱ পেলায়।
(গ) সামাজিক সংযোগ আৰু সামাজিক পুঁজিঃ মানুহে গঢ়ি তোলা সম্পৰ্ক আৰু নেটৱৰ্কসমূহে সামাজিক গতিশীলতাত সহায় কৰে। শক্তিশালী সামাজিক সংযোগ থকা ব্যক্তিয়ে অধিক সুযোগ, উন্নত কর্মজীৱন আৰু সামাজিক উন্নতি লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা অধিক থাকে।
(ঘ) সাংস্কৃতিক পুঁজিঃ সাংস্কৃতিক পুঁজি বুলিলে জ্ঞান, আচৰণ, ৰুচি আৰু সাংস্কৃতিক দক্ষতাক বুজায় যি সমাজত মূল্যবান বুলি গণ্য হয়। এইবোৰে ব্যক্তিক সমাজত সঠিকভাৱে নিজকে উপস্থাপন কৰিব পৰা আৰু উন্নত শ্ৰেণীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
(ঙ) পাৰিবাৰিক পটভূমি আৰু সামাজিক উত্তৰাধিকাৰঃ পৰিয়ালৰ অৱস্থা আৰু সম্পদে ব্যক্তিৰ জীৱনত ডাঙৰ প্ৰভাৱ পেলায়। পৰিয়ালৰ শিক্ষাৰ স্তৰ, আৰ্থিক শক্তি আৰু সামাজিক সংযোগৰ জৰিয়তে সামাজিক শ্ৰেণী প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
(চ) বৃত্তি আৰু সামাজিক মৰ্যাদাঃ ব্যক্তিৰ বৃত্তি আৰু তাৰ সৈতে জড়িত মৰ্যাদাই সামাজিক শ্ৰেণী নিৰ্ধাৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ। কিছুমান পেচা অধিক সন্মানজনক আৰু প্ৰভাৱশালী বুলি গণ্য হয়, যাৰ ফলত সেইবোৰে উচ্চ শ্ৰেণীৰ স্থান দিছে; আনহাতে কিছুমান পেচা কম মৰ্যাদাৰ সৈতে জড়িত।
২৫। সামাজিক শ্রেণীয়ে এটা সম্প্রদায়ৰ ভিতৰত অন্যান্য পৰিচয় যেনে- জাতি, লিংগ বা জাতি-জনগোষ্ঠীৰ সৈতে কেনেকৈ ছেদ কৰে?
উত্তৰঃ সামাজিক শ্ৰেণীয়ে এখন সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত অন্যান্য পৰিচয়—যেনে জাতি, লিংগ বা জাতি-জনগোষ্ঠীৰ সৈতে জটিলভাৱে জড়িত থাকে। এই পৰিচয়সমূহৰ মিলনে ব্যক্তিৰ জীৱন-অভিজ্ঞতা আৰু সামাজিক গাঁথনিৰ ভিতৰত সুকীয়া ধৰণৰ গতিশীলতা আৰু পৰিস্থিতি সৃষ্টি কৰে।
সামাজিক শ্ৰেণী আৰু অন্যান্য পৰিচয়ৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ কিছুমান মুখ্য দিশ তলত দিয়া হ’ল—
(ক) অৰ্থনৈতিক বৈষম্য: সামাজিক শ্ৰেণী অন্যান্য পৰিচয়ৰ সৈতে মিলি অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বৰ্ণ বা জনগোষ্ঠীয় সংখ্যালঘু আৰু মহিলাসকলে সাধাৰণতে সম্পদ সংগ্ৰহ আৰু সুযোগ লাভৰ ক্ষেত্ৰত অধিক বাধাৰ সন্মুখীন হয়। এইবোৰে তেওঁলোকৰ আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থা অধিক দুৰ্বল কৰি তোলে আৰু উন্নতিৰ পথত জটিলতা সৃষ্টি কৰে।
(খ) বৈষম্য আৰু বৰ্জন: একাধিক প্ৰান্তীয় পৰিচয় থকা ব্যক্তিসকলে বহু দিশৰ পৰা বৈষম্য আৰু বৰ্জনৰ সম্মুখীন হয়। তেওঁলোক সামাজিক শ্ৰেণী আৰু আন পৰিচয় দুয়োটাৰে আধাৰত অসুবিধাৰ সম্মুখীন হোৱাৰ ফলত সুযোগ, সম্পদ আৰু সামাজিক সংযোগ লাভত সীমাবদ্ধতা দেখা যায়।
(গ) বৃত্তিগত পৃথকীকৰণ: সামাজিক শ্ৰেণী আৰু অন্যান্য পৰিচয় মিলি চাকৰি আৰু পেচাৰ ক্ষেত্ৰত পৃথকীকৰণ সৃষ্টি কৰে। কিছুমান পেচাত বিশেষ গোটৰ প্ৰৱেশ সীমিত থাকিব পাৰে, যাৰ ফলত কম আয় আৰু কম মৰ্যাদাৰ চাকৰিত মহিলা আৰু সংখ্যালঘুসকল অধিক দেখা যায়।
(ঘ) শিক্ষাৰ বৈষম্য: সামাজিক শ্ৰেণী আৰু পৰিচয়ৰ মিলনে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অসমতা সৃষ্টি কৰে। নিম্ন শ্ৰেণীৰ আৰু সংখ্যালঘু পটভূমিৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে গুণগত শিক্ষা লাভৰ ক্ষেত্ৰত বহু প্ৰত্যাহ্বানৰ সম্মুখীন হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ উন্নতিৰ সুযোগ কমি যায়।
(ঙ) স্বাস্থ্য বৈষম্য: সামাজিক শ্ৰেণী আৰু অন্যান্য প্ৰান্তীয় পৰিচয়ৰ সংযোগে স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰতো বৈষম্য সৃষ্টি কৰে। স্বাস্থ্যসেৱাৰ সীমিত প্ৰৱেশ, খাৰাপ পৰিৱেশ আৰু মানসিক চাপৰ বাবে এই গোটসমূহ অধিক স্বাস্থ্য সমস্যাত ভোগে।
(চ) প্ৰতিনিধিত্ব আৰু ক্ষমতা: একাধিক প্ৰান্তীয় পৰিচয় থকা লোকসকলে সাধাৰণতে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ বা ক্ষমতাৰ স্থানত কম প্ৰতিনিধিত্ব পায়। তেওঁলোকৰ অভিজ্ঞতা আৰু মতামত উপেক্ষা কৰা হয়, যাৰ ফলত নীতি-নিৰ্ণয়ত অসমতা অব্যাহত থাকে আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়ন বাধাগ্ৰস্ত হয়।
২৬। শ্রেণী আৰু সম্প্রদায়ৰ মাজত পার্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ শ্ৰেণী আৰু সম্প্ৰদায় দুয়োটা সমাজত মানুহৰ সংগঠন আৰু পৰিচয় বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা গুৰুত্বপূর্ণ ধাৰণা, যদিও ইহঁতৰ ভিত্তি আৰু স্বৰূপ একে নহয়।
শ্ৰেণী আৰু সম্প্ৰদায়ৰ মাজৰ মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল—
(ক) অৰ্থ আৰু কেন্দ্ৰবিন্দু: শ্ৰেণী মূলতঃ অর্থনৈতিক অৱস্থা আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা এক ধৰণৰ সামাজিক বিভাজন। ইয়াত আয়, পেচা, ধন-সম্পত্তি আদি সূচকৰ আধাৰত মানুহক বিভিন্ন গোটত বিভক্ত কৰা হয়। শ্ৰেণী বিশ্লেষণত সমাজৰ ভিতৰত থকা আৰ্থ-সামাজিক বৈষম্য, ক্ষমতাৰ বন্টন আৰু সম্পদৰ অসমান বিতৰণৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
আনহাতে, সম্প্ৰদায় বুলিলে একেধৰণৰ বৈশিষ্ট্য, আগ্ৰহ বা একে ঠাইত বসবাস কৰা মানুহৰ গোটক বুজোৱা হয়। ইয়াত পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক, সহযোগিতা আৰু একাত্মতাৰ অনুভূতি অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ। সম্প্ৰদায়ৰ মূল লক্ষ্য হৈছে সামাজিক সম্পৰ্ক, ভাগ-বতৰা কৰা মূল্যবোধ আৰু সদস্যসকলৰ মাজত ঐক্য গঢ়ি তোলা।
(খ) বিভাজনৰ ভিত্তি: শ্ৰেণী বিভাজন সাধাৰণতে আয়, সম্পদ, পেচা আদি অর্থনৈতিক কাৰকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে। ইয়াত সমাজত স্তৰীকৰণ দেখা যায় আৰু মানুহক নিম্ন, মধ্যম আৰু উচ্চ শ্ৰেণী আদিত বিভক্ত কৰা হয়।
সম্প্ৰদায়ৰ ক্ষেত্ৰত বিভাজন বিভিন্ন সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যেনে–ভৌগোলিক অৱস্থান, ভাষা, ধৰ্ম, সংস্কৃতি বা সাধাৰণ আগ্ৰহ। এইবোৰে মানুহৰ মাজত একধৰণৰ অন্তৰ্গততাৰ অনুভূতি সৃষ্টি কৰে আৰু তাৰ ভিত্তিত সম্প্ৰদায় গঠন হয়।
(গ) পৰিসৰ আৰু আকাৰ: শ্ৰেণী ব্যৱস্থা সাধাৰণতে বিস্তৃত পৰিসৰত দেখা যায় আৰু ই গোটেই সমাজৰ গাঁথনিৰ সৈতে জড়িত। একে শ্ৰেণীৰ লোক ভিন্ন ভিন্ন সম্প্ৰদায়ত থাকিব পাৰে।
অন্যদিকে, সম্প্ৰদায় সাধাৰণতে সৰু পৰিসৰত সীমাবদ্ধ থাকে, যেনে—এটা চুবুৰী, গাঁও বা বিশেষ গোট। ই অধিক স্থানীয় আৰু ব্যক্তিসকলৰ দৈনন্দিন সামাজিক সম্পৰ্কৰ সৈতে জড়িত।
(ঘ) ক্ষমতাৰ গতিশীলতা: শ্ৰেণী ব্যৱস্থাত ক্ষমতা আৰু সম্পদৰ অসমান বিতৰণ স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। উচ্চ শ্ৰেণীৰ মানুহে সাধাৰণতে অধিক সম্পদ, সুযোগ আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ লাভ কৰে, যাৰ ফলত সমাজত বৈষম্য বৃদ্ধি পায়।
সম্প্ৰদায়ত ক্ষমতাৰ বিষয়টো থাকিলেও, ই কেৱল অর্থনৈতিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। ইয়াত সহযোগিতা, বিশ্বাস আৰু ভাগ-বতৰা কৰা মূল্যবোধৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰৰ ক্ষমতা সম্পর্ক সাধাৰণতে স্থানীয় আৰু বিশেষ পৰিস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়।
এইদৰে দেখা যায় যে শ্ৰেণী আৰু সম্প্ৰদায় দুয়ো সমাজ বুজিবলৈ গুৰুত্বপূর্ণ, কিন্তু ইহঁতৰ ভিত্তি, গঠন আৰু কাৰ্যধাৰা একেবাৰে পৃথক।
২৭। জাতীয়তাবাদ সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদক মূলতঃ এটা ৰাজনৈতিক ধাৰণা হিচাপে বুজা যায়, যিয়ে কোনো ব্যক্তি বা গোটৰ মাজত “জাতি” বুলি চিনাক্ত কৰা এক বিশেষ ধাৰণা বা প্ৰতীকৰ সৈতে গভীৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। আধুনিকতাবাদী দৃষ্টিভংগী অনুসৰি জাতীয়তাবাদে এক একত্ৰিত জাতীয় অস্তিত্ব গঢ়ি তোলে। জাতিৰ ভিন্ন ভিন্ন ব্যাখ্যা থকাৰ বাবে জাতীয়তাবাদৰো বিভিন্ন ৰূপ দেখা যায়।
কিছুমান দৃষ্টিভংগীত ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকত্ব কেৱল নিৰ্দিষ্ট ভাষা, জাতি বা গোটৰ পৰিচয়ৰ মাজতে সীমাবদ্ধ থাকিব লাগে বুলি ধৰা হয়। আনহাতে, আন কিছুমান মত অনুসৰি একে ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন জাতিৰ লোকেই নিজ নিজ স্বকীয়তা বজাই ৰাখি একে জাতীয় পৰিচয় বহন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও নিজৰ ৰাষ্ট্ৰক আনতকৈ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ বা উৎকৃষ্ট বুলি গণ্য কৰাৰ মানসিকতাও জাতীয়তাবাদৰ অংশ হ’ব পাৰে। কিছুমান ক্ষেত্ৰত নিজৰ “গৃহভূমি” স্থাপন বা ৰক্ষা কৰাৰ উদ্দেশ্যে চলোৱা আন্দোলনকো জাতীয়তাবাদ বুলি কোৱা হয়। কেতিয়াবা এই ভাবনাৰ সৈতে নিজৰ জাতিৰ গৌৰৱৰ লগে লগে আন জাতি বা সংস্কৃতিৰ প্ৰতি নেতিবাচক মনোভাৱো জড়িত হৈ থাকে।
জাতীয়তাবাদে বহুসময়ত এক ধৰণৰ সামূহিক পৰিচয়ৰ সৃষ্টি কৰে, যি বাস্তৱতকৈ অধিক কল্পিত বা সামাজিকভাৱে গঢ়া। এই পৰিচয়বোৰ সাধাৰণতে ভাষা, ধৰ্ম বা জাতিগত উপাদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰে, যদিও বহু সময়ত ই সমাজে সৃষ্টি কৰা নিয়ম-নীতিৰ ফল। এইবোৰ পৰিচয় সাধাৰণতে স্থায়ী আৰু স্বাভাৱিক যেনে ধৰা হয়। ইতিহাসবিদ ই. জে. হবচবানৰ মতে, এইবোৰক “সংকলিত ঐতিহ্য” বুলি কোৱা হয়।
কিছুমান ক্ষেত্ৰত জাতীয়তাবাদ প্ৰতিক্ৰিয়াশীল ৰূপ লয়, য’ত পুৰণি গৌৰৱৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ নামত কিছুমান গোটক বাহিৰ কৰা বা দমন কৰাৰ আহ্বান জনোৱা হয়। আনহাতে, বৈপ্লবিক জাতীয়তাবাদে উপেক্ষিত জনগোষ্ঠীক নিজৰ স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ গঢ়িবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।
সামগ্ৰিকভাৱে, জাতীয়তাবাদে এক সামূহিক পৰিচয়ক প্ৰতিফলিত কৰে—য’ত একে সংস্কৃতি আৰু ঐক্যৰে যুক্ত এক বিশেষ জনসমষ্টিৰ কথা কোৱা হয়। সংযুক্ত জাতীয়তাবাদত সমাজক বিভিন্ন গোটৰ সহযোগিতাৰে গঠিত এক ঐক্যবদ্ধ একক হিচাপে দেখা হয়, য’ত উমৈহতীয়া ৰাজনৈতিক লক্ষ্য থাকে। কিন্তু মুক্ত জাতীয়তাবাদৰ মতে, ব্যক্তিৰ স্বতন্ত্রতাও জাতীয় পৰিচয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
২৮। সম্প্ৰদায়ৰ বৈশিষ্ট্যৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ সম্প্ৰদায়ৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ হল–
(ক) সমূহীয় পৰিচয়ৰ অনুভৱ: সম্প্ৰদায়ৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে সদস্যসকলৰ মাজত একে ধৰণৰ পৰিচয়ৰ অনুভৱ থাকিব লাগা। এই সমূহীয় পৰিচয় ভৌগোলিক অৱস্থান, সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা, সাধাৰণ আগ্ৰহ, ধৰ্মীয় বিশ্বাস অথবা ভাগ-বতৰা কৰা অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সমাজৰ ভিতৰত নিজৰত্ব আৰু একতাৰ অনুভৱ গঢ়ি উঠে।
(খ) সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু পাৰস্পৰিক যোগাযোগ: সম্প্ৰদায়ত সদস্যসকলৰ মাজত নিয়মিত সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু পাৰস্পৰিক যোগাযোগ থাকে। এইবোৰ বিভিন্ন ৰূপত প্ৰকাশ পায়–যেনে যোগাযোগ ৰক্ষা কৰা, উমৈহতীয়া লক্ষ্যত একেলগে কাম কৰা, সহায়-সহযোগ আগবঢ়োৱা বা বিভিন্ন কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা। এনে যোগাযোগে একেলগে থকা আৰু সহায় কৰাৰ মানসিকতা বৃদ্ধি কৰে।
(গ) উমৈহতীয়া লক্ষ্য আৰু স্বাৰ্থ: প্ৰায় সকলো সম্প্ৰদায়ৰে কিছুমান একে ধৰণৰ লক্ষ্য বা স্বাৰ্থ থাকে, যিয়ে সদস্যসকলক একত্ৰিত কৰে। এই লক্ষ্যসমূহ সামূহিক উন্নতি, পৰিৱেশ ৰক্ষা, সংস্কৃতি সংৰক্ষণ বা সামাজিক ন্যায় স্থাপন আদিৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে। এনে লক্ষ্যই সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰে।
(ঘ) ভৌগোলিক বা অনলাইন সংযোগ: সম্প্ৰদায় কেতিয়াবা একে ঠাইত থকা লোকসকলৰ মাজত গঢ়ি উঠে, য’ত তেওঁলোকে ওচৰে-পাছৰে বাস কৰে। আনহাতে, আধুনিক যুগত অনলাইন মাধ্যমতো সম্প্ৰদায় গঠন হয়, য’ত একে আগ্ৰহ থকা মানুহে ভার্চুৱেল জগতত সংযোগ স্থাপন কৰে। দুয়ো ক্ষেত্ৰতেই সামাজিক সংযোগ গঢ়ি উঠে।
(ঙ) অন্তৰ্গত হোৱাৰ অনুভূতি: সম্প্ৰদায়ে সদস্যসকলক এক বিশেষ অন্তৰ্গত হোৱাৰ অনুভৱ প্ৰদান কৰে। ইয়াত ব্যক্তিয়ে নিজকে গ্ৰহণযোগ্য, বুজা আৰু মূল্যৱান বুলি অনুভৱ কৰে। এই অনুভৱে সামাজিক সংহতি আৰু ব্যক্তিগত পৰিচয় বিকাশত সহায় কৰে।
(চ) পাৰস্পৰিক সহায় আৰু সহযোগিতা: সম্প্ৰদায়সমূহে সাধাৰণতে সদস্যসকলৰ মাজত সহায়-সহযোগৰ পৰিবেশ সৃষ্টি কৰে। এই সহায় আৱেগিক সমৰ্থন, ব্যৱহাৰিক সহায় বা সম্পদ ভাগ-বতৰা কৰাৰ ৰূপত দেখা যায়। এনে সহযোগিতাই সম্পৰ্ক মজবুত কৰে আৰু সমস্যাৰ মোকাবিলা কৰাত সহায় কৰে।
(ছ) সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক নিয়ম-নীতি: প্ৰত্যেক সম্প্ৰদায়ে নিজৰ কিছুমান নিয়ম-নীতি, মূল্যবোধ আৰু পৰম্পৰা স্থাপন কৰে, যিয়ে সদস্যসকলৰ আচৰণ আৰু সম্পৰ্কক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এইবোৰে পৰিচয়ৰ অনুভৱ জগাই তোলে আৰু সামাজিক জীৱন চলাই নিয়াত পথ দেখুৱায়।
২৯। জাতীয়তাবাদৰ ভৌগোলিক সীমা আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদ হৈছে এক বিশেষ ভূখণ্ডত বসবাস কৰা এক জনগোষ্ঠীৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা ঐক্য, আত্মপৰিচয়, দেশপ্ৰেম আৰু একে জাতি হিচাপে একত্ৰিত হোৱাৰ অনুভূতি। জাতীয়তাবাদৰ বিকাশত ভৌগোলিক সীমা আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা দুয়োটাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে।
ভৌগোলিক সীমা জাতীয়তাবাদৰ এক অন্যতম ভিত্তি। এখন নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড বা অঞ্চলত বাস কৰা লোকসকলৰ মাজত একে দেশ বা মাতৃভূমিৰ প্ৰতি বিশেষ অনুভূতি গঢ় লৈ উঠে। পাহাৰ, নদী, সাগৰ, সীমান্ত আদি ভৌগোলিক উপাদানে এখন দেশৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে। এই নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ডই জনগণক এক উমৈহতীয়া পৰিচয় প্ৰদান কৰে আৰু জাতীয় ঐক্যৰ অনুভূতি শক্তিশালী কৰে।
আনহাতে, ৰাজনৈতিক ক্ষমতা জাতীয়তাবাদৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। একে জাতিৰ লোকসকলে নিজৰ শাসন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে স্বাধীন হোৱাৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ কৰে। নিজৰ চৰকাৰ গঠন কৰা, আইন প্ৰণয়ন কৰা আৰু দেশৰ সম্পদ তথা নীতি-নিয়ম নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ অধিকাৰ জাতীয়তাবাদৰ সৈতে জড়িত। যেতিয়া কোনো জাতিয়ে নিজৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা লাভ কৰে, তেতিয়া সেই জাতিৰ জাতীয় পৰিচয় আৰু অধিক সুদৃঢ় হয়।
সেয়েহে ক’ব পাৰি যে, এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত বসবাস কৰা জনগণৰ উমৈহতীয়া পৰিচয় আৰু নিজৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা লাভ কৰাৰ আকাংক্ষাই জাতীয়তাবাদৰ মূল ভিত্তি গঠন কৰে। এই দুয়োটা উপাদানে জাতি গঠন আৰু জাতীয় চেতনাৰ বিকাশত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।
Class 12 Sociology Chapter 1-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Sociology Chapter 1 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.