Class 12 Sociology Chapter 2 Notes ‘ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনি‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Sociology subject-ৰ Chapter 2 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Sociology Chapter 2 Notes ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনি
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Sociology Chapter 2 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 2 ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনি
প্ৰথম অংশ: ভাৰতীয় সমাজ
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। জনসংখ্যা গাঁথনি মানে কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ গাঁথনি বুলিলে কোনো এটা সমাজ বা জনসমষ্টিৰ ভিতৰত থকা মানুহৰ লিংগ অনুপাত (পুৰুষ-মহিলা সংখ্যা) আৰু বয়সভিত্তিক বিভাজন আদি বিশেষত্বক বুজায়।
২। “An Essay on the Principle of Population” নামৰ কিতাপখন কোনে লিখিছিল?
উত্তৰঃ থমাৰ্চ ৰ’বাৰ্ট মালথাছ।
৩। জনসংখ্যা ঘনত্ব মানে কি?
উত্তৰঃ প্রতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ এলেকাত কিমান লোক বসবাস কৰে, সেই অনুপাতকেই জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বুলি কোৱা হয়।
৪। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল মতে, উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ কোনখন ৰাজ্যত শিক্ষিতৰ হাৰ অধিক আৰু কোনখন ৰাজ্যত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব সর্বনিম্ন?
উত্তৰঃ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসাৰে, উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত মিজোৰামত শিক্ষাৰ হাৰ সৰ্বাধিক, আৰু অৰুণাচল প্রদেশত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ কম।
৫। মুঠ প্রজনন ক্ষমতাৰ হাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰজনন ক্ষমতা হাৰ বুলিলে সাধাৰণতে প্ৰতি ১০০০ গৰাকী প্ৰজননযোগ্য বয়সৰ (১৫ৰ পৰা ৪৯ বছৰ) মহিলাই কিমান জীৱিত সন্তান জন্ম দিয়ে, তাৰ পৰিমাণক বুজায়। জনসংখ্যা অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞানীসকলে বয়সভিত্তিকভাৱে জন্মৰ হাৰো গণনা কৰে, আৰু এই সমষ্টিগত পৰিমাপক মুঠ প্ৰজনন ক্ষমতা হাৰ বুলি কোৱা হয়।
৬। সংস্কৃতিকৰণৰ অৱধাৰণাটো প্ৰথমে কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰঃ এম. এন. শ্রীনিবাস।
৭। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম আৰু শেষৰ লোকপিয়ল কেতিয়া কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫১ আৰু ২০১১ চনত।
৮। জন-বিস্ফোৰণ মানে কি?
উত্তৰঃ যদি কোনো এখন দেশত জনসংখ্যা অতি দ্ৰুত আৰু অস্বাভাবিক হাৰত বৃদ্ধি পায়, তেন্তে সেই অৱস্থাক জনবিস্ফোৰণ বুলি কোৱা হয়।
৯। জনসংখ্যা অধ্যয়নৰ দুটা গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক বিজ্ঞান হৈছে এনে এটা শাখা যিয়ে জনসংখ্যাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিভিন্ন ধৰণৰ ধাৰা আৰু প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ অধ্যয়ন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, জনসংখ্যাৰ আকাৰৰ পৰিবৰ্তন, পুৰুষ-মহিলাৰ অনুপাত আৰু বয়সভিত্তিক জনসংখ্যাৰ গাঁথনি আদি বিষয় এই বিজ্ঞানত বিশ্লেষণ কৰা হয়।
১০। ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ কিমান শতাংশ জনজাতি লোক?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাব প্রায় ৮.৮ শতাংশ লোকেই জনজাতি।
১১। ২০০১ চনৰ লোকপিয়লৰ মতে শতকৰা অক্ষম লোকৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসাৰে, ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ২.১৩ শতাংশ (অর্থাৎ প্ৰায় ২.১৯ কোটি লোক) বিভিন্ন ধৰণৰ অক্ষমতাৰে আক্রান্ত। ইয়াৰ ভিতৰত দৃষ্টি, শ্ৰৱণ, বাকশক্তি আৰু মানসিক অক্ষমতা থকা লোকসকল অন্তৰ্ভুক্ত।
১২। জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানৰ ভাগকেইটাৰ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰা।
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানৰ মুখ্য অংশসমূহ হৈছে জন্ম, প্ৰব্ৰজন আৰু বয়স বৃদ্ধি। এই তিনিটা প্ৰক্ৰিয়াই জনসংখ্যাৰ পৰিবৰ্তনত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে মানুহে কেনেকৈ পৃথিৱীত বাস কৰে, সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰে আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশ সাধন কৰে, সেয়া বুজা যায়।
১৩। পৰিয়াল পৰিকল্পনা মানে কি?
উত্তৰঃ পৰিয়াল পৰিকল্পনা বুলিলে মূলতঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে সঠিক পৰিয়াল গঠন, জন্ম নিয়ন্ত্ৰণৰ বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা আৰু জনস্বাস্থ্য সেৱাৰ উন্নতি সাধন কৰা আদি ব্যৱস্থাসমূহক বুজোৱা হয়।
১৪। আটাইতকৈ বেছি সর্বনিম্ন শিশু লিংগ অনুপাত দেখা পোৱা ৰাজ্যখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ছিকিম।
১৫। ২০০১ চনৰ লোকপিয়লৰ হিচাপ মতে ভাৰতৰ জনসংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ২০০১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসাৰে, ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যা প্ৰায় ১০৩ কোটি (১.০৩ বিলিয়ন) আছিল।
১৬। জনসংখ্যা বিজ্ঞানৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ মানৱ সমাজৰ জনসংখ্যা, ইয়াৰ আকাৰ, গঠন আৰু বিকাশ আদি বিষয়সমূহৰ ওপৰত যি বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন কৰা হয়, তাকেই জনসংখ্যা বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।
১৭। শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ মানে কি?
উত্তৰঃ শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ বুলিলে বুজোৱা হয় যে, প্ৰত্যেক ১০০০ টা জীৱিত জন্ম লোৱা শিশুৰ মাজত এক বছৰৰ আগতেই কিমানজন শিশুৰ মৃত্যু ঘটে।
১৮। গ্রাম্য অঞ্চলত দুর্ভিক্ষ আৰু অনাহাৰ আঁতৰাবলৈ ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে শেহতীয়াকৈ এম লোৱা ব্যৱস্থাৱলীটো উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ দেশৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহৰ উন্নয়নৰ উদ্দেশ্যে শেহতীয়াকৈ প্ৰৱৰ্তিত ‘ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আইন’ (National Rural Employment Guarantee Act)ৰ সহায়ত ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে গাঁওাঞ্চলত অনাহাৰ আৰু দুর্ভিক্ষ দূৰ কৰাৰ বাবে বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।
১৯। শিশু লিংগ অনুপাত হ্রাস পোৱা যিকোনো দুটা কাৰক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ শিশু লিংগ অনুপাত কমি যোৱাৰ দুটা মুখ্য কাৰণ হৈছে– (ক) কেঁচুৱা অৱস্থাত কন্যা শিশুৰ প্ৰতি অযত্ন বা অৱহেলা, আৰু (খ) শিশুমৃত্যুৰ উচ্চ হাৰ।
২০। জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তন তত্ত্ব কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যিক পৰিৱৰ্তন তত্ত্বে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰা আৰু আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়নৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰে।
২১। ভাৰতীয় সমাজত লিংগ অনুপাতৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজত লিংগ অনুপাতৰ জৰিয়তে লিংগ অসমতা, বৈষম্য আৰু মহিলা শিশু হত্যাৰ দৰে গুৰুত্বপূর্ণ সমস্যাসমূহ স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পায়।
২২। বয়স সংৰচনাৰ প্ৰাসংগিকতা কি?
উত্তৰঃ বয়সৰ গঠন বা সংৰচনাই নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত, কৰ্মশক্তিৰ অংশগ্ৰহণ, আৰু শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলায়।
২৩। জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে ভাৰতীয় সমাজৰ কোনবোৰ দিশত প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত ভাৰতীয় সমাজত সম্পদ, আন্তঃগাঁথনি আৰু সমাজসেৱা ব্যৱস্থাত চাপ পৰে, আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপে বহনক্ষম উন্নয়ন লাভ কৰাটো এটা ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হৈ উঠে।
২৪। গ্রাম্য-নগৰীয়া সংযোগ কি কি?
উত্তৰঃ গাঁও আৰু নগৰ অঞ্চলৰ মাজত থকা সংযোগ আৰু ইহঁতৰ পাৰস্পৰিক যোগাযোগ তথা কাৰ্যকলাপ।
২৫। ভাৰতীয় সমাজত গ্রাম্য-নগৰীয়া বিভাজনত কি কি কাৰকে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ আর্থিক অসমতা, আন্তঃগাঁথনিৰ ফাঁক, সম্পদৰ প্ৰাপ্যতাৰ পাৰ্থক্য আৰু সাংস্কৃতিক ভিন্নতা আদি কাৰণসমূহে গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়াৰ মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰে।
২৬। গ্রাম্য-নগৰীয়া সংযোগে ভাৰতীয় সমাজত কোনবোৰ দিশত প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ গ্রাম আৰু নগৰৰ মাজৰ সংযোগে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন, মানুহৰ স্থানান্তৰৰ ধৰণ, সামাজিক চলাচল আৰু সম্পদৰ বণ্টনত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।
২৭। ভাৰতৰ নগৰ অঞ্চলে সম্মুখীন হোৱা কিছুমান প্রত্যাহ্বান কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নগৰ অঞ্চলসমূহে নানা ধৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়, যেনে–অতিৰিক্ত জনসংখ্যাৰ ভিৰ, অপৰ্যাপ্ত আন্তঃগাঁথনি, পৰিবেশ দূষণ, নগৰীয়া দৰিদ্ৰতা, আৰু সম্পদ তথা সেৱা লাভৰ ক্ষেত্ৰত অসমতা।
২৮। গ্রাম্য আৰু চহৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত সাংস্কৃতিক পার্থক্যই ভাৰতীয় সমাজত সামাজি পাৰস্পৰিক ক্রিয়াকলাপ আৰু পৰিচয় কেনেকৈ গঢ় দিয়ে?
উত্তৰঃ সাংস্কৃতিক ভিন্নতাই পৰম্পৰা, মূল্যবোধ, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু সামাজিক নিয়ম-নীতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত পৃথক পৰিচয় আৰু সামাজিক গতিশীলতা গঢ়ি উঠে।
২৯। ভাৰতত জনসংখ্যা নীতি কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা নীতি বুলি ক’লে জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু তাৰ সৈতে জড়িত সমস্যাবোৰ সমাধান কৰাৰ উদ্দেশ্যে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন ব্যৱস্থা আৰু কৌশলসমূহক বুজায়।
৩০। ভাৰতত জনসংখ্যা নীতিৰ উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ উন্নয়ন, পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ বিস্তাৰ আৰু জনসংখ্যাৰ গাঁথনিগত সমস্যাসমূহৰ মোকাবিলাৰ জৰিয়তে সুস্থিৰ জনসংখ্যা নিশ্চিত কৰাই জনসংখ্যা নীতিৰ মুখ্য লক্ষ্য।
৩১। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ মূল উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিত কেইবাটাও মুখ্য উপাদান অন্তৰ্ভুক্ত আছে, যেনে–পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ সেৱা, প্ৰজনন স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচী, মাতৃ আৰু শিশুৰ যত্ন-সেৱা, লগতে শিক্ষা আৰু জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্যোগসমূহ।
৩২। জনসাংখ্যিক সংৰচনাৰ সৈতে জড়িত প্রত্যাহ্বান আৰু সুযোগসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক গাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰত মূল সমস্যাসমূহৰ ভিতৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধিক সঠিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু লিংগৰ অসমতা দূৰ কৰা অন্তৰ্ভুক্ত হয়; আনহাতে, ইয়াৰ সুযোগসমূহ জনগাঁথনিগত লাভ আৰু সম্ভাব্য অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত।
৩৩। ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি কেতিয়া প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ২০০০ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
৩৪। কোন চনৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষই ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি মানি আহিছে?
উত্তৰঃ ১৯৫২ চনৰে পৰা ভাৰতবৰ্ষই ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি মানি আহিছে।
৩৫। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতিৰ মূল লক্ষ্য কি কি?
উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতিৰ মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল– জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, গৰ্ভনিৰোধক ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন বঢ়োৱা, মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধন কৰা, আৰু শিক্ষা আৰু সৱলীকৰণৰ জৰিয়তে জীৱনৰ মান উন্নত কৰা।
৩৬। ভাৰতত পৰিয়াল পৰিকল্পনাক চৰকাৰে কেনেকৈ প্ৰসাৰিত কৰে?
উত্তৰঃ চৰকাৰে গৰ্ভনিৰোধক সামগ্ৰী উপলব্ধ কৰা, প্ৰজনন স্বাস্থ্য বিষয়ে সজাগতা আৰু শিক্ষা প্ৰদান কৰা, আৰু স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থাৰ মাজেদি পৰিয়াল পৰিকল্পনা সেৱা আগবঢ়াই পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ প্ৰচাৰ কৰে।
৩৭। ভাৰতত জনসংখ্যা নীতি ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান প্রত্যাহ্বান কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত জনসংখ্যা নীতি কাৰ্যকৰী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কেইবাটাও সমস্যা দেখা যায়– স্বাস্থ্যসেৱাৰ সীমিত সুবিধা, সাংস্কৃতিক বিশ্বাস আৰু পৰম্পৰা, আৰ্থ-সামাজিক বৈষম্য, লগতে সজাগতা আৰু শিক্ষাৰ অভাৱ।
৩৮। ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনি বুলিলে বয়স, লিংগ আৰু আন আন জনগাঁথনিগত বৈশিষ্ট্যৰ আধাৰত জনসংখ্যাৰ গঠন আৰু বিন্যাসক বুজোৱা হয়।
৩৯। জনসংখ্যাৰ ‘বয়স সংৰচনা’ মানে কি বুজা? অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ লগত বয়সৰ সংৰচনাৰ কেনেকৈ মিল থাকে?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ বয়স সংৰচনা বুলিলে মুঠ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত বিভিন্ন বয়সৰ গোটত থকা লোকৰ সংখ্যাৰ বণ্টনক বুজোৱা হয়।
অর্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু ব্যক্তিসকলৰ গড় আয়ুসৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে বয়স সংৰচনাতো সলনি ঘটে। উন্নয়ন বঢ়াৰ লগে লগে জীৱনৰ মান উন্নত হয় আৰু ফলস্বৰূপে মানুহৰ গড় আয়ুসো বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰে।
৪০। জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তন তত্ত্বৰ ধাৰণাটো কি?
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তন তত্ত্বে জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি আৰু আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়নৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা এটা ধাৰণা। এই তত্ত্বৰ মতে, কোনো সমাজে ঔদ্যোগীকৰণ আৰু আধুনিকীকৰণৰ দিশে আগবঢ়াৰ লগে লগে জন্ম আৰু মৃত্যুৰ উচ্চ হাৰৰ পৰা ধীৰে ধীৰে নিম্ন হাৰৰ দিশে সলনি হয়, যাৰ ফলত শেষত জনসংখ্যা স্থিৰ অৱস্থালৈ আহে।
৪১। প্রজনন হাৰে ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনিত কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ প্রতিগৰাকী মহিলাই গড়ে কিমান সন্তান জন্ম দিয়ে তাক সূচোৱা প্ৰজনন হাৰে এটা দেশৰ জনসংখ্যাৰ আকাৰ আৰু গঠন নিৰ্ধাৰণ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। উচ্চ প্ৰজনন হাৰ থাকিলে সাধাৰণতে অধিক নিৰ্ভৰশীলতা থকা যুব জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়, যেতিয়া নিম্ন প্ৰজনন হাৰে বয়স্ক লোকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰে আৰু কৰ্মশক্তি আৰু স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত নতুন নতুন সমস্যা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৪২। ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনিত লিংগ অনুপাতৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ সংখ্যাৰ তুলনামূলক অনুপাতক লিংগ অনুপাত বোলা হয়, আৰু ই এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ জনগাঁথনিক সূচক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ভাৰতত এই লিংগ অনুপাতত দেখা দিয়া অসমতা লিংগ ভাৰসাম্যহীনতাৰ সংকেত দিয়ে, যি লিংগ বৈষম্য বা মহিলা শিশুৰ অৱহেলা আদি সমস্যাৰ সৈতে জড়িত।
৪৩। বয়সৰ গাঁথনিৰ ধাৰণা কি আৰু ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনিৰ লগত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা কি?
উত্তৰঃ বয়সভিত্তিক গাঁথনিয়ে এটা সমাজত বিভিন্ন বয়সৰ গোটত জনসংখ্যা কেনেকৈ বণ্টিত হৈছে তাক দেখুৱায়। নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত, কৰ্মশক্তিত অংশগ্ৰহণ, আৰু বৃদ্ধ বা যুৱ জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰে জড়িত সম্ভাৱ্য সমস্যাবোৰ বুজিবলৈ ই অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভাৰতৰ বয়স গাঁথনিয়ে ইয়াৰ জনগাঁথনিগত পৰিৱর্তনৰ ছবি প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, নিয়োগ আদি বহুতো খণ্ডত ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰে।
৪৪। বর্ধিত জনসংখ্যাৰ অসুবিধাবিলাক কি কি?
উত্তৰঃ দ্ৰুত বৃদ্ধি হোৱা জনসংখ্যাই বিভিন্ন ধৰণৰ সম্পদৰ ওপৰত অধিক চাপ সৃষ্টি কৰে। শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, যাতায়াত আৰু আন আন মৌলিক সুবিধাসমূহত যথেষ্ট হেঁচা পৰে। লগতে অন্ন, বস্ত্ৰ আৰু বাসস্থানৰ চাহিদা বাঢ়ে, যাৰ বাবে অধিক সম্পদ ব্যৱহাৰৰ প্রয়োজন হয়। এইবোৰেই বৃদ্ধি পোৱা জনসংখ্যাৰ মুখ্য অসুবিধাসমূহ।
৪৫। ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনিৰ লগত জড়িত কিছুমান প্রত্যাহ্বান আৰু সুযোগ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ জনগাঁথনিগত সমস্যাসমূহৰ ভিতৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধিক সঠিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, বৃদ্ধি পোৱা জনসংখ্যাৰ বাবে উন্নত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰা, লিংগ ভাৰসাম্যহীনতা হ্ৰাস কৰা, কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা আৰু নগৰায়নৰ সুসংগঠিত ব্যৱস্থাপনা অন্তৰ্ভুক্ত হয়। কিন্তু একে সময়তে, কৰ্মক্ষম বয়সৰ বৃহৎ জনসংখ্যা থকা বাবে ভাৰতত জনগাঁথনিগত লভ্যাংশৰ এক বিশেষ সুযোগ আছে, যাক সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিলে অর্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰিব পাৰে।
৪৬। ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলে সম্মুখীন হোৱা কিছুমান প্রত্যাহ্বান কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহে নানা ধৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। এইবোৰৰ ভিতৰত পর্যাপ্ত আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ, উন্নত মানৰ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সীমিত প্ৰাপ্যতা, কৃষিক্ষেত্ৰত বিভিন্ন অসুবিধা, নিবনুৱা সমস্যা আৰু দৰিদ্ৰতা আদি উল্লেখযোগ্য।
৪৭। ভাৰতত পৰিয়াল পৰিকল্পনাক চৰকাৰে কেনেকৈ প্ৰসাৰিত কৰে?
উত্তৰঃ চৰকাৰে পৰিয়াল পৰিকল্পনা উৎসাহিত কৰিবলৈ গৰ্ভনিৰোধক সামগ্ৰীৰ ব্যৱস্থা, সজাগতা অভিযান, প্ৰজনন স্বাস্থ্য বিষয়ক শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা কেন্দ্ৰসমূহত এই সম্পৰ্কীয় সেৱা প্ৰদান কৰে।
৪৮। ভাৰতত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্রণ বলবৎ কৰা হৈছেনে?
উত্তৰ নাই, ভাৰতত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ বাধ্যতামূলক নহয়। ইয়াত স্বেচ্ছাসেৱী পৰিয়াল পৰিকল্পনাক গুৰুত্ব দিয়া হয় আৰু মানুহৰ প্ৰজনন অধিকাৰ আৰু সচেতনভাৱে নিজ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ অধিকাৰক সন্মান কৰা হয়।
৪৯। জনসংখ্যা নীতিয়ে ভাৰতৰ উন্নয়নত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা নীতিয়ে জনসংখ্যা-সম্পর্কীয় সমস্যাসমূহ সমাধান কৰিবলৈ সহায় কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে স্বাস্থ্যসেৱাৰ মান উন্নত হয়, লিংগ সমতা বৃদ্ধি পায়, মহিলাসকলক শক্তিশালী কৰা হয় আৰু বহনক্ষম উন্নয়নক আগুৱাই নিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৫০। ক্রম হ্রাসমান জনসংখ্যাৰ অসুবিধাবিলাক কি কি?
উত্তৰঃ যদি কোনো দেশৰ জনসংখ্যা ধীৰে ধীৰে কমি আহে, তেন্তে সেই দেশত প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ উৎপাদনত বাধা আহিব পাৰে। লগতে, এনে হ্ৰাসমান জনসংখ্যাই দেশখনৰ ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা, বিশেষকৈ প্ৰতিৰক্ষা ক্ষেত্ৰতো নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। বৰ্তমান সময়ত Japan, Russia আৰু Italyৰ দৰে বহু দেশ এই ধৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈ আছে।
৫১। প্রতিস্থাপন স্তৰ (Replacement level) কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিস্থাপন স্তৰ বুলিলে এনে এটা অৱস্থাক বুজায়, য’ত নতুন প্ৰজন্মই আগৰ প্ৰজন্মৰ (যিসকলৰ মৃত্যু হৈছে) ঠাই পূৰণ কৰিব পৰা পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়। যেতিয়া জন্ম হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰৰ মাজত পাৰ্থক্য প্ৰায় নাই বা একেবাৰে সামান্য থাকে, তেতিয়া জনসংখ্যা স্থিৰ অৱস্থাত থাকে বুলি কোৱা হয়। এই স্থিৰ অৱস্থাকেই প্ৰতিস্থাপন স্তৰ বুলি জনা যায়।
চমূ আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। ঔপচাৰিক জনসাংখ্যিক বিজ্ঞান (Formal Demography) আৰু সামাজিক জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক বিজ্ঞান সাধাৰণতে দুই প্ৰকাৰৰ হয়। যেনে- (ক) ঔপচাৰিক বা আনুষ্ঠানিক জনসাংখ্যিক বিজ্ঞান (Formal Demography) আৰু (খ) সামাজিক জনসাংখ্যিক বিজ্ঞান (Social Demography)।
আনুষ্ঠানিক জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানে সাধাৰণতে বিভিন্ন ধৰণেৰে আহৰণ কৰা পৰিসাংখ্যিক তথাৰ ওপৰত অধ্যয়ন কৰে। আনহাতে সামাজিক জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানে বিশেষকৈ জনসংখ্যাৰ বাজনৈতিক, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশবোৰ অধ্যয়ন কৰে।
২। গ্রাম্য অঞ্চলৰ পৰা নগৰীয়া অঞ্চললৈ প্ৰৱজন কিয় ঘটি আছে?
উত্তৰঃ গাঁও অঞ্চলত উপযুক্ত জীৱিকাৰ সুবিধা আৰু প্রয়োজনীয় সা-সুবিধাৰ অভাৱ থকাৰ বাবে বহু লোক গাঁৱৰ পৰা নগৰীয়া অঞ্চললৈ স্থানান্তৰিত হৈছে। কৃষি উৎপাদন কমি অহাৰ ফলত আগতে কৃষিখণ্ডত নিয়োজিত থকা লোকসকলে এতিয়া উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত চহৰমুখী হৈছে। তাৰোপৰি গাঁও অঞ্চলত পথ-যোগাযোগ, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাৰ দৰে মৌলিক আন্তঃগাঁথনি যথেষ্ট উন্নত নহোৱাৰ ফলতো গাঁৱৰ পৰা নগৰলৈ প্ৰৱজন বৃদ্ধি পাইছে।
৩। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ যিকোনো দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ অসুবিধা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) অধিক জনসংখ্যাৰ ফলত অ-নৱীকৰণযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে এই সম্পদসমূহ দ্রুতভাৱে শেষ হ’ব পাৰে আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে সংকটৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
(খ) জনসংখ্যা বৃদ্ধি পালে পৰিৱেশত প্ৰদূষণৰ পৰিমাণো বৃদ্ধি পায়, বিশেষকৈ বায়ু, পানী আৰু মাটিত। এই প্ৰদূষণে মানুহৰ স্বাস্থ্যত ক্ষতি কৰি কৰ্কট ৰোগ, হাঁপানী আদি ৰোগৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু লগতে উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তুৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়।
৪। জন বিস্ফোৰণে আমাৰ জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ড কেনেকৈ হ্রাস কৰে?
উত্তৰঃ মালথাছৰ মত অনুসাৰে, মানুহে জীৱিকা নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সম্পদসমূহ যিমান গতিৰে বৃদ্ধি পায়, তাৰ তুলনাত জনসংখ্যা অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। তেওঁৰ মতে কৃষি উৎপাদন গাণিতিক হাৰত বৃদ্ধি পায়, কিন্তু জনসংখ্যা জ্যামিতিক হাৰত বাঢ়ে। অৰ্থাৎ জনসংখ্যাৰ এই তীব্ৰ বৃদ্ধিয়ে উপলব্ধ সম্পদৰ ওপৰত অধিক চাপ সৃষ্টি কৰে আৰু মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণত অসুবিধা ঘটায়। সেয়ে এই অৱস্থাই জনবিস্ফোৰণৰ সৃষ্টি কৰি জীৱনযাপনৰ মানদণ্ড হ্ৰাস কৰে।
৫। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ কৃতকার্যতাসমূহ চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৫২ চনৰ পৰা ভাৰতত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ নীতি প্ৰয়োগ কৰি অহা হৈছে। আৰম্ভণিৰ পৰ্যায়ত চৰকাৰে জন্ম নিয়ন্ত্ৰণৰ পদ্ধতিৰ বিষয়ে জনসাধাৰণক অৱগত কৰা, স্বাস্থ্যসেৱাৰ মান উন্নত কৰা আৰু স্বাস্থ্য-সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।
ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য সফলতা হৈছে–
(ক) জন্মৰ হাৰ হ্ৰাস পাইছে। ১৯৫১ চনত অসংশোধিত জন্মৰ হাৰ আছিল ৪০.৮ শতাংশ, যি ২০০৪ চনত কমি ২৪.১ শতাংশ হৈছিল।
(খ) শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰো যথেষ্ট কমিছে। ১৯৫১ চনত প্ৰতি এহেজাৰ শিশুৰ ভিতৰত ১৪৬ জনে মৃত্যু মুখামুখি হৈছিল, কিন্তু ২০০৪ চনত এই সংখ্যা কমি ৫৮ লৈ নামি আহে।
(গ) মানুহৰ গড় আয়ুস বৃদ্ধি পাইছে। ই ৩৭ বছৰৰ পৰা বৃদ্ধি পাই ৬২ বছৰলৈ উন্নীত হৈছে।
(ঘ) প্ৰজননৰ হাৰো হ্ৰাস পাইছে। ১৯৫১ চনত এই হাৰ আছিল প্ৰায় ৬, যি ২০০৪ চনত কমি প্ৰায় ৩ লৈ আহিছে।
৬। জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ (Population Explosion) ৰ যিকোনো দুটা কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ মুখ্য দুটা কাৰণ হৈছে–
(ক) আধুনিক আৰু উন্নত চিকিৎসা ব্যৱস্থাৰ সহায়ত বিভিন্ন ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা হৈছে।
(খ) জনস্বাস্থ্য ব্যৱস্থা উন্নত হোৱাৰ লগতে পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ সহজলভ্যতাও বৃদ্ধি পাইছে।
৭। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ সৈতে জড়িত শেহতীয়া কিছুমান পদক্ষেপ বা কার্যসূচী কি কি।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সাম্প্ৰতিক পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত প্ৰধানমন্ত্ৰী সুৰক্ষা মাতৃত্ব অভিযান (PMSMA), ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযান আৰু জননী সুৰক্ষা যোজনা উল্লেখযোগ্য। এই কাৰ্যসূচীসমূহে মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নয়ন নিশ্চিত কৰাৰ লগতে পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ প্ৰসাৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
৮। সামাজিক জনসংখ্যা বিজ্ঞানৰ পৰিসৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক জনসংখ্যা বিজ্ঞানত জনসংখ্যাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক দিশসমূহৰ বিশ্লেষণ কৰা হয়। আধুনিক কল্যাণমুখী ৰাষ্ট্ৰসমূহে সামগ্ৰিক জনকল্যাণ নিশ্চিত কৰিবলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰে, আৰু সেইবোৰ ফলপ্ৰসূভাৱে কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ জনসংখ্যাৰ স্বভাৱ আৰু গঠন সম্পৰ্কে স্পষ্ট জ্ঞান থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। এই ক্ষেত্ৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ গতি, প্ৰজনন হাৰ, শিশুমৃত্যু আৰু মাতৃমৃত্যুৰ হাৰ, গড় আয়ুস, লিংগ অনুপাত, নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত, লগতে গাঁওৰ পৰা চহৰলৈ হোৱা প্ৰব্ৰজন আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ সামৰি লোৱা হয়।
৯। ভাৰতত প্ৰথমটো আৰু একেবাৰে শেহতীয়া লোকপিয়ল কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ইংৰাজ শাসনৰ সময়ছোৱাত ১৮৬৭-৭২ চনৰ মাজভাগত ভাৰতত প্ৰথম লোকপিয়ল আৰম্ভ কৰা হৈছিল। তাৰ পিছত ১৮৮১ চনৰ পৰা প্ৰতি দহ বছৰৰ ব্যৱধানত নিয়মীয়াকৈ লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে। স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ প্ৰথম লোকপিয়ল ১৯৫১ চনত অনুষ্ঠিত হয়, আৰু তাৰ পিছৰে পৰা ধাৰাবাহিকভাৱে ছটা লোকপিয়ল সম্পন্ন হৈছে; বৰ্তমানে সপ্তম লোকপিয়লৰ কাম চলি আছে। ভাৰতৰ লোকপিয়ল বিশ্বৰ ভিতৰত অন্যতম বৃহৎ লোকগণনা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
১০। বয়স সংৰচনাৰ পৰিৱৰ্তনে ভাৰতলৈ জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ আনিবনে?
উত্তৰঃ এখন দেশত যেতিয়া পৰনিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত বা পৰনিৰ্ভৰশীল জনসংখ্যা হ্ৰাস পায়, তেতিয়া সেই দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত এক ইতিবাচক পৰিৱেশ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ মূল কাৰণ হৈছে কৰ্মক্ষম লোকৰ সংখ্যা অকর্মক্ষম লোকতকৈ অধিক হোৱা। এই পৰিস্থিতিক জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ বা বয়স গাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলস্বৰূপ লাভ বুলি কোৱা হয়। এই ধৰণৰ বয়স গাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তনে ভাৰততো জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ লাভ কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে। তথাপিও, এই সুবিধা স্থায়ী নহয়, কাৰণ সময়ৰ সৈতে কৰ্মক্ষম লোকসকল ধীরে ধীরে বৃদ্ধ আৰু অকর্মক্ষম হৈ পৰে।
১১। জনসংখ্যাই কেনেদৰে আৰ্থিক বিকাশক প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ গাঁথনি বা বয়সভিত্তিক সংৰচনাই এখন দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰভাৱ পেলায়। যেতিয়া জনসংখ্যাত পৰনিৰ্ভৰশীল লোকৰ অনুপাত বাঢ়ে, অৰ্থাৎ বৃদ্ধ লোক আৰু কৰ্মক্ষম নহোৱা সৰু বয়সৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ সংখ্যা কৰ্মক্ষম লোকতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ই দেশৰ বাবে এক সমস্যা হৈ উঠে। কাৰণ, তেনে অৱস্থাত কমসংখ্যক কৰ্মক্ষম লোকেই অধিকসংখ্যক নিৰ্ভৰশীল লোকৰ যত্ন লোৱাৰ দায়ীত্ব বহন কৰিবলগীয়া হয়। বিপৰীতে, যেতিয়া পৰনিৰ্ভৰশীল লোকৰ সংখ্যা হ্ৰাস পায়, তেতিয়া কৰ্মক্ষম জনসংখ্যা বৃদ্ধি পাই আৰু ইয়াৰ ফলত অৰ্থনৈতিক উন্নতি আৰু সম্পদ সঞ্চয় বৃদ্ধি পায়। এইদৰে জনসংখ্যাৰ গাঁথনিয়ে অৰ্থনৈতিক বিকাশত স্পষ্টভাৱে প্ৰভাৱ পেলায়।
১২। মালথাছৰ মতে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায় দুটা কি কি?
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সূত্ৰসমূহৰ ভিতৰত মালথাছৰ সূত্ৰ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। এই সূত্ৰটো ইংৰাজ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিবিদ থমাচ ৰবাৰ্ট মালথাছৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। তেওঁ ১৭৯৮ চনত প্ৰকাশ কৰা “Essay on Population” নামৰ গ্ৰন্থত এই ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰিছিল।
মালথাছৰ মতে, মানুহৰ জীৱনধাৰণৰ বাবে প্রয়োজনীয় সম্পদ–যেনে অন্ন, বস্ত্ৰ আৰু কৃষিভিত্তিক উৎপাদন–যি গতিৰে বৃদ্ধি পায়, তাৰ তুলনাত জনসংখ্যা বহুত বেছি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। ফলত, সময়ৰ লগে লগে জনসংখ্যা আৰু সম্পদৰ মাজত অসমতা সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলস্বৰূপে মানুহে দুখ-কষ্ট আৰু অভাৱৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হয়। তেওঁ উল্লেখ কৰিছিল যে জনসংখ্যা জ্যামিতিক হাৰত বৃদ্ধি পায়, কিন্তু কৃষি উৎপাদন কেৱল গাণিতিক হাৰত বৃদ্ধি পায়।
যেতিয়া জনসংখ্যাই উপলব্ধ সম্পদক অতিক্ৰম কৰে, তেতিয়া এই সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ নিয়ন্ত্ৰণ অতি প্ৰয়োজনীয় হয়। যদিও তেওঁ সৰাসৰি জনসংখ্যা হ্ৰাসৰ পক্ষে নাছিল, তথাপিও তেওঁৰ মতে প্ৰকৃতিয়ে নিজে কিছুমান উপায়–যেনে দুর্ভিক্ষ, মহামাৰী আদি–ৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা আৰু সম্পদৰ মাজত পুনৰ সমতা স্থাপন কৰে। এইদৰে, জনসংখ্যা আৰু খাদ্য যোগানৰ মাজত সামঞ্জস্য নাথাকিলে প্ৰকৃতি নিজেই ভাৰসাম্য ঘূৰাই আনিবলৈ পদক্ষেপ লয়।
১৩। জনসাংখ্যিক সংক্ৰমণৰ তত্ত্বৰ বিষয়ে কি জানা লিখা।
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ তত্ত্বসমূহৰ ভিতৰত সংক্রমণ তত্ত্ব অন্যতম। এই তত্ত্বৰ মতে জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ একে লগে আগবাঢ়ে, আৰু প্ৰতিটো সমাজে নিজৰ উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত সংগতি ৰাখি জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ এক নিৰ্দিষ্ট ধাৰা অনুসৰণ কৰে। সাধাৰণতে, এখন সমাজত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ তিনিটা প্ৰধান স্তৰ দেখা যায়।
প্ৰথম স্তৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ গতি কম থাকে। এই সময়ছোৱাত সমাজ সাধাৰণতে অনুন্নত আৰু প্ৰযুক্তিগত দিশত পিছপৰা হয়। জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰ দুয়োটাই উচ্চ হোৱাৰ বাবে জনসংখ্যা বেছি নাবাঢ়ে, আৰু উৎপাদনৰ স্তৰো নিম্ন থাকে।
অন্তিম বা তৃতীয় স্তৰত উন্নত সমাজসমূহত জন্মহাৰ আৰু মৃত্যুহাৰ দুয়োটা যথেষ্ট কমি যায়। ফলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি ধীৰ হৈ পৰে আৰু এই দুয়োৰ মাজৰ পাৰ্থক্যো অতি কম থাকে।
এই দুটা স্তৰৰ মাজৰ মধ্যৱৰ্তী স্তৰটোৱেই হৈছে সংক্রমণ স্তৰ। এই পৰ্যায়ত সমাজ অনুন্নত অৱস্থাৰ পৰা উন্নত অৱস্থালৈ গতি কৰে, আৰু এই সময়ছোৱাত জনসংখ্যা দ্ৰুত হাৰত বৃদ্ধি পায়। এই অৱস্থাক জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বুলিও কোৱা হয়। আধুনিক চিকিৎসা ব্যৱস্থা, ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ, উন্নত জনস্বাস্থ্য আৰু পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ উপলব্ধতা এই উচ্চ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ মূল কাৰক। যদিও এই পৰিৱৰ্তন সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ যথেষ্ট সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়।
১৪। জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ কাৰণে ভাৰত চৰকাৰে কেনে ব্যৱস্থা লৈছে?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধি হোৱাৰ বিভিন্ন কাৰণৰ ভিতৰত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ অগ্ৰগতি এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক। আগতে মহামাৰী আৰু সংক্রামক ৰোগৰ প্ৰভাৱত বহু মানুহে প্ৰাণ হেৰুৱাবলগীয়া হৈছিল। কিন্তু বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিয়ে বিভিন্ন প্ৰতিষেধক আৰু চিকিৎসা পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰি এনে ৰোগসমূহ নিয়ন্ত্ৰণত আনিবলৈ সক্ষম হৈছে।
চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিয়ে বহু সময়ত জটিল আৰু দুৰাৰোগ্য বুলি ধৰা ৰোগসমূহো এতিয়া নিৰাময়যোগ্য কৰি তুলিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, টিউবাৰকিউলোছিছ আগৰ দৰে ভয়াৱহ নহয় আৰু যথাযথ চিকিৎসাৰে ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা যায়। একেদৰে, প’লিঅ’ ৰোগো ভাৰতত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল কৰিব পৰা গৈছে।
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশে চিকিৎসা বিজ্ঞানত নতুন নতুন শাখা সৃষ্টি কৰিছে, যাৰ ফলত বিভিন্ন ৰোগৰ ওপৰত গভীৰ গৱেষণা সম্ভৱ হৈছে। ইয়াৰ ফলত নতুন ঔষধ আৰু প্ৰতিষেধক আৱিষ্কাৰ হৈ ৰোগীক সুস্থ কৰি তুলিবলৈ সহায় কৰিছে। শল্য চিকিৎসাৰ উন্নত পদ্ধতিসমূহেও জটিল অস্ত্ৰোপচাৰৰ জৰিয়তে বহু ৰোগীক নতুন জীৱন দান কৰিছে।
তাৰোপৰি, চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতিয়ে সন্তান জন্ম দিয়াত অসুবিধা থকা দম্পতীসকলকো সহায় কৰিছে। এনেদৰে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ অগ্ৰগতিয়ে মানুহৰ আয়ু বৃদ্ধি কৰিছে আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
এনেদৰেই, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উন্নতিয়ে মানুহৰ মৃত্যু হাৰ হ্ৰাস কৰি আৰু মানুহৰ অক্ষমতা দূৰ কৰি জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
১৫। ভাৰতীয় জনসমষ্টিৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যাৰ গাঁথনি বহুত বৈচিত্ৰ্যময়। জনসংখ্যাৰ দিশৰ পৰা এই দেশখন পৃথিৱীত চীনৰ পিছতেই দ্বিতীয় স্থান দখল কৰি আছে। ২০১১ চনৰ লোকগণনা অনুসাৰে ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১.২১ বিলিয়ন আছিল। অনুমান কৰা হৈছে যে ২০২৫ চনৰ ভিতৰত ভাৰতেই চীনক অতিক্ৰম কৰি পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক জনবহুল দেশ হিচাপে পৰিগণিত হ’ব। ২০০১ চনৰ পৰা ভাৰতৰ জনসংখ্যাত প্ৰায় ১৮১ নিযুত লোকৰ বৃদ্ধি ঘটিছে। উত্তৰপ্ৰদেশ হৈছে দেশখনৰ আটাইতকৈ অধিক জনসংখ্যা থকা ৰাজ্য, য’ত প্ৰায় ২০০ নিযুত লোক বাস কৰে। ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ বৃহৎ অংশই উত্তৰপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ, বিহাৰ, পশ্চিমবঙ্গ আৰু তামিলনাডু ৰাজ্যত কেন্দ্ৰিত হৈ আছে।
জনঘনত্বৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য বৃদ্ধি দেখা গৈছে। ২০০১ চনত প্রতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৩২৪ জন লোক আছিল, কিন্তু ২০১১ চনত ই বৃদ্ধি পাই ৩৮২ জনলৈ পৰিণত হয়। লিংগ অনুপাত অনুসাৰে প্রতি ১০০০ জন পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৪০ গৰাকী মহিলা আছে।
ভাৰত পৃথিৱীৰ মুঠ ভূমিৰ কেৱল ২.৪ শতাংশ অধিকাৰ কৰি থাকিলেও বিশ্বৰ প্ৰায় ১৭.৫ শতাংশ জনসংখ্যা এই দেশতেই বাস কৰে। অধিকাংশ ভাৰতীয় লোক কৃষি আৰু সংশ্লিষ্ট কাম-কাজত নিযুক্ত। দেশখনৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশ লোক গাঁও অঞ্চলত বাস কৰে। ২০০১ চনৰ তথ্য অনুসাৰে ৭২.২ শতাংশ লোক প্ৰায় ৬.৩৮ লাখ গাঁৱত বাস কৰিছিল।
শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত উন্নতি হ’লেও ই জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ তুলনাত সন্তোষজনক নহয়। ১৯৯১ চনত সাক্ষৰতা হাৰ ৫২.১৯% আছিল, যি ২০০১ চনত ৬৫.৩৮% আৰু ২০১১ চনত ৭৪.০৪% লৈ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰে পুৰুষৰ সাক্ষৰতা হাৰ ৮২.১৪% আৰু মহিলাৰ ৬৫.৪৬%।
ভাৰত এখন বহুধর্মীয় দেশ, য’ত বিভিন্ন ধৰ্মৰ মানুহে একেলগে বসবাস কৰে। ইয়াত হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, জোৰাষ্ট্ৰীয় আৰু জিউচ ধৰ্মৰ লোক পোৱা যায়। ৰাজ্যভেদে ধৰ্মীয় জনসংখ্যাৰ বণ্টনত পাৰ্থক্য দেখা যায়–যেনে জম্মু-কাশ্মীৰ আৰু লাক্ষাদ্বীপত ইছলাম, নগালেণ্ড, মিজোৰাম আৰু মেঘালয়ত খ্ৰীষ্টান, আৰু পঞ্জাৱত শিখ ধৰ্মৰ লোক অধিক। দেশখনত প্ৰায় ৮২.৭% হিন্দু, ১১.৮% ইছলাম, ২.৬% খ্ৰীষ্টান, ২% শিখ, আৰু আন ধৰ্মসমূহে সৰু অংশ দখল কৰে।
ভাৰত ভাষাগতভাৱে অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যময়। দেশখনত বহুতো ভাষা ব্যৱহৃত হয়। চৰকাৰীভাৱে প্ৰায় ১৬৫২টা ভাষা পোৱা যায়, ইয়াৰে ২২টা ভাষাক সংবিধানে স্বীকৃতি দিছে। এই ভাষাসমূহৰ ভিতৰত অসমীয়া, বাংলা, হিন্দী, উৰিয়া, পাঞ্জাবী, তামিল, তেলেগু, মালয়ালম, কন্নড়, গুজৰাটী, কাশ্মীৰী, কংকনী, মৈথিলী, মণিপুৰী, নেপালী, উৰ্দু আদি অন্তৰ্ভুক্ত। হিন্দী হৈছে সৰ্বাধিক ব্যৱহৃত ভাষা আৰু ইংৰাজী হৈছে কাৰ্যালয়ত ব্যৱহৃত অন্যতম গুৰুত্বপূর্ণ ভাষা।
সাম্প্ৰতিক সময়ত ভাৰতৰ গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ অনুপাতত দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন হৈছে। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ হৈছে প্ৰব্ৰজন। গাঁও অঞ্চলত জীৱিকাৰ অভাৱ আৰু সুবিধাৰ সীমাবদ্ধতাৰ বাবে বহু লোক কামৰ সন্ধানত নগৰলৈ যায়। ইয়াৰ ফলত নগৰত অতিৰিক্ত জনসংখ্যা বৃদ্ধি পাই বিভিন্ন সমস্যা সৃষ্টি হয়, যেনে বাসস্থানৰ সংকট, যাৰ ফলত ঘনবসতিপূর্ণ অঞ্চল আৰু ঝুপড়ি বসতিৰ বৃদ্ধি দেখা যায়।
১৬। পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচীৰ সফলতা-বিফলতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচীয়ে উল্লেখযোগ্য সফলতা অৰ্জন কৰিছে, যদিও কিছু ক্ষেত্ৰত ই সম্পূৰ্ণ সফল হোৱা নাই।
সফলতাৰ দিশসমূহ হৈছে–
(ক) মানুহৰ গড় আয়ুস ৩৭ বছৰৰ পৰা বৃদ্ধি পাই প্ৰায় ৬২ বছৰলৈ উঠিছে।
(খ) ১৯৫১ চনত অসংশোধিত জন্ম হাৰ ৪০.৮ শতাংশ আছিল, যি ২০০৪ চনত হ্ৰাস পাই ২৪.১ শতাংশ হয়।
(গ) ১৯৫১ চনত অসংশোধিত মৃত্যুৰ হাৰ ২৫ শতাংশ আছিল, কিন্তু ২০০৪ চনত ই কমি ৭.৫ শতাংশলৈ নামি আহে।
বিফলতাৰ দিশসমূহ হৈছে–
(ক) জন্ম হাৰ এতিয়াও আন বহু দেশৰ তুলনাত যথেষ্ট উচ্চ হৈ আছে।
(খ) শিশুৰ লিংগ অনুপাতৰ হ্ৰাস পোৱা প্ৰৱণতাই পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচীৰ সীমাবদ্ধতাক স্পষ্ট কৰে।
১৭। ভাৰতীয় জনসমষ্টিৰ বয়স সংৰচনাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰথমতে, ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ গঠনলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে অধিকাংশ মানুহেই কম বয়সীয়া আৰু আন বহু দেশৰ তুলনাত গড় বয়সো তুলনামূলকভাৱে কম। সময়ৰ সৈতে ১৫ বছৰৰ তলৰ জনসংখ্যাৰ অংশ ধীৰে ধীৰে হ্ৰাস পাই আহিছে। ২০০১ চনত এই অংশ আছিল প্ৰায় ৩৪ শতাংশ, যি ২০১১ চনত কমি ২৯ শতাংশ হৈছিল আৰু ২০২৬ চনলৈ ই প্ৰায় ২৩ শতাংশলৈ নামি অহাৰ সম্ভাৱনা আছে। এই পৰিবর্তনে জন্মহাৰৰ হ্ৰাসৰ দিশটো স্পষ্ট কৰে।
দ্বিতীয়তে, ১৫ৰ পৰা ৬০ বছৰ বয়সৰ লোকৰ সংখ্যা ধাৰাবাহিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ১৯৯১ চনত এই গোটৰ অংশ আছিল ৫৬ শতাংশ, যি ২০০১ চনত ৫৯ শতাংশ আৰু ২০১১ চনত ৬৩ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পায়। এইটো কর্মক্ষম জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি সূচায়, যি এখন দেশৰ অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে এক ইতিবাচক দিশ।
তৃতীয়তে, ভাৰতত ৬০ বছৰৰ ওপৰৰ জনসংখ্যাৰ অংশো ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ১৯৬১ চনত এই অংশ আছিল প্ৰায় ৬ শতাংশ, যি ২০১১ চনত ৮ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পায় আৰু ভৱিষ্যতে (প্ৰায় ২০২৬ চনলৈ) ১২ শতাংশলৈ উঠাৰ সম্ভাৱনা দেখা গৈছে। উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা আৰু বিভিন্ন সামাজিক-আর্থিক কল্যাণমূলক ব্যৱস্থাৰ ফলতেই এই ধৰণৰ বৃদ্ধি সম্ভৱ হৈছে।
১৮। লিংগ অনুপাত হ্রাস পোৱাৰ কাৰণবোৰ কি?
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক বিজ্ঞানী আৰু সমাজতত্ত্ববিদসকলে লিংগ অনুপাতত দেখা পোৱা বৈষম্যৰ কাৰণসমূহৰ বিষয়ে বিভিন্ন দিশৰ পৰা ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছে। ইয়াৰ ভিতৰত স্বাস্থ্য-সম্পৰ্কীয় কাৰণসমূহ বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূর্ণ বুলি গণ্য কৰা হয়।
এই কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) শিশুৰ জন্মৰ সময়ত মাতৃৰ বাবে প্রয়োজনীয় প্রতিষেধক ব্যৱস্থা, পুষ্টিকৰ আহাৰ, সাধাৰণ শিক্ষা, স্বাস্থ্য বিষয়ক সজাগতা আৰু উন্নত চিকিৎসা সুবিধাৰ অভাৱ থাকিলে ই লিংগ অনুপাতত প্ৰভাৱ পেলায়।
(খ) কেঁচুৱা অৱস্থাত কন্যা সন্তানৰ প্রতি অৱহেলা কৰা, কন্যা শিশুৰ মৃত্যুহাৰ অধিক হোৱা আৰু লিংগ বাছনি কৰি গর্ভপাত কৰাৰ দৰে কাৰণসমূহে কন্যা সন্তানৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰে।
(গ) কিছুমান পৰিয়ালে সৰু পৰিয়াল গঢ়াৰ ইচ্ছা ৰাখে যদিও সন্তানৰ লিংগ বাছনি কৰাত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে, যাৰ ফলত লিংগ অনুপাত বিঘ্নিত হয়।
ইয়াৰ উপৰিও, কিছুমান ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু সামাজিক-সাংস্কৃতিক অন্ধবিশ্বাসৰ বাবে কন্যা সন্তানক অবহেলা কৰা বা হত্যা কৰাৰ দৰে ঘটনাও কিছুমান ঠাইত দেখা যায়, যিয়ে এই সমস্যাটো অধিক গুৰুতৰ কৰি তোলে।
১৯। জনসাংখ্যিক সংক্রমণ তত্ত্বই ভাৰতীয় সমাজৰ জনসংখ্যা সংৰচনা পৰিৱৰ্তনৰ বিষয়ে কেনেকৈ ব্যাখ্যা কৰে?
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক সংক্রমণ তত্ত্বই জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়নৰ মাজত থকা সম্পৰ্ক স্পষ্ট কৰি ভাৰতীয় সমাজত হোৱা জনসংখ্যাগত পৰিৱৰ্তনসমূহ বুজাবলৈ সহায় কৰে। এই তত্ত্ব অনুসাৰে, এখন সমাজে যেতিয়া ধীৰে ধীৰে আৰ্থিক আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ পথত আগবাঢ়ে, তেতিয়া জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি আৰু গঠনতো এক নিৰ্দিষ্ট ধাৰাত পৰিৱৰ্তন দেখা যায়।
প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়ো উচ্চ আছিল, যাৰ ফলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি বিশেষ বেগবান নাছিল। এই অৱস্থাৰ মুখ্য কাৰণ আছিল উন্নত স্বাস্থ্যসেৱাৰ অভাৱ, কম আয়ুস আৰু পৰম্পৰাগত কৃষিনিৰ্ভৰ অৰ্থনীতি। কিন্তু সময়ৰ সৈতে স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিচ্ছন্নতা আৰু জীৱনযাপনৰ মান উন্নত হোৱাত মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে। কিন্তু সেই সময়ত জন্মৰ হাৰ উচ্চ হৈ থকাৰ বাবে জনসংখ্যা তীব্ৰ গতিত বৃদ্ধি পায়।
পিছলৈ, উন্নয়নৰ ধাৰা অব্যাহত থাকিলেহে শিক্ষা বিস্তাৰ, নগৰায়ন, গৰ্ভনিৰোধক ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন আৰু সামাজিক ধাৰণাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত জন্মৰ হাৰো ধীৰে ধীৰে কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ফলত পৰিয়ালৰ আকাৰ সৰু হয় আৰু প্ৰজননৰ হাৰো হ্ৰাস পায়। শেষত, এই প্ৰক্ৰিয়াই জনসংখ্যাক এক স্থিৰ অৱস্থালৈ লৈ যায় আৰু বয়সৰ গাঁথনিও অধিক সমতাপূৰ্ণ হৈ উঠে।
সাৰাংশত, জনসাংখ্যিক সংক্রমণ তত্ত্বই ভাৰতত জনসংখ্যাৰ গঠন কেনেকৈ সলনি হৈছে সেইটো বুজাবলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাঠামো প্ৰদান কৰে। ই আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়ন আৰু জনসংখ্যাগত পৰিৱৰ্তনৰ মাজত থকা ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কক স্পষ্ট কৰে আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ হাৰৰ পৰিৱৰ্তনে জনসংখ্যাৰ গঠন, নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত আৰু সামগ্ৰিক বৃদ্ধি কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে সেয়া বুজিবলৈ সহায় কৰে।
২০। ভাৰতৰ কিছুমান অঞ্চলত উৰ্বৰতাৰ হাৰ অধিক হোৱাত কি কি কাৰকে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ কিছুমান অঞ্চলত উৰ্বৰতাৰ হাৰ বেছি হোৱা দেখা যায়, আৰু এই অৱস্থাত বিভিন্ন কাৰকে ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। এই কাৰকসমূহ অঞ্চলভেদে আৰ্থ-সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু জনসাংখ্যিক পৰিস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভিন্ন হয়।
তলত কিছুমান মুখ্য কাৰক উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক ধাৰণা: বহু ঠাইত বৃহৎ পৰিয়ালক মূল্য দিয়া পৰম্পৰাগত বিশ্বাস, ৰীতি-নীতি আৰু সমাজৰ নীতি-নিয়মে অধিক সন্তান জন্ম দিয়াক উৎসাহিত কৰে, যাৰ ফলত উৰ্বৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়।
(খ) গৰ্ভনিৰোধৰ বিষয়ে অজ্ঞানতা আৰু সুবিধাৰ অভাৱ: গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতি সম্পৰ্কে পৰ্যাপ্ত জ্ঞানৰ অভাৱ, ঔষধ বা উপকৰণৰ অপ্রতুলতা আৰু সামাজিক বাধাৰ বাবে পৰিয়াল পৰিকল্পনা ব্যৱহাৰ সীমিত হয়, যাৰ ফলত জন্মহাৰ বেছি হয়।
(গ) দৰিদ্ৰতা আৰু আৰ্থ-সামাজিক দুৰ্বলতা: অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা অঞ্চলত শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু চাকৰিৰ সুযোগ কম থাকে, ফলস্বৰূপে মানুহে বৃহৎ পৰিয়াল ৰাখিবলৈ আগ্ৰহী হয়, যিয়ে উৰ্বৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে।
(ঘ) লিংগ বৈষম্য আৰু মহিলাৰ সীমিত সৱলীকৰণ: যিসকল সমাজত লিংগ সমতা কম আৰু মহিলাৰ শিক্ষাৰ সুযোগ, সিদ্ধান্ত লোৱাৰ অধিকাৰ আদি সীমিত থাকে, তেনে ঠাইত আগতীয়া বিবাহ আৰু অধিক সন্তান জন্মৰ প্ৰৱণতা দেখা যায়।
(ঙ) ধৰ্মীয় আৰু জাতিগত প্ৰভাৱ: কিছুমান ধৰ্মীয় আৰু জনগোষ্ঠীৰ মাজত থকা পৰম্পৰা আৰু বিশ্বাসে বৃহৎ পৰিয়ালক উৎসাহিত কৰে, যাৰ ফলত সেই গোটসমূহত উৰ্বৰতাৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক হয়।
২১। গাঁও-নগৰৰ পাৰ্থক্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা গাঁও আৰু চহৰৰ মাজত পাৰ্থক্য সাধাৰণতে দুটা গুৰুত্বপূর্ণ মাপকাঠিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে–জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আৰু কৃষিভিত্তিক অর্থনৈতিক কার্যকলাপৰ অংশ। তথাপি, কেৱল আকাৰ বা জনসংখ্যাৰ সংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সদায় স্পষ্টভাৱে গাঁও আৰু নগৰ পৃথক কৰা সম্ভৱ নহয়; কিয়নো কিছুমান ডাঙৰ গাঁও আৰু সৰু চহৰৰ মাজত এই ক্ষেত্ৰত সাদৃশ্য দেখা যায়। সাধাৰণতে নগৰ আৰু মহানগৰত প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব গাঁৱতকৈ যথেষ্ট বেছি হয়, যদিও গাঁওবোৰে কম জনসংখ্যা লৈয়ো বিস্তৃত এলেকা আৱৰি থাকে।
গাঁওসমূহত অধিকাংশ মানুহ কৃষিৰ সৈতে জড়িত থাকে আৰু আয়ৰ মুখ্য উৎস হিচাপে কৃষিকেই দেখা যায়, যিয়ে এইবোৰক নগৰৰ পৰা পৃথক কৰে।
নগৰ আৰু মহানগৰৰ মাজত পাৰ্থক্য প্ৰধানকৈ প্ৰশাসনিক মানদণ্ডৰ জৰিয়তে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। দুয়োটা মূলতঃ একে ধৰণৰ নগৰীয়া বসতি, কিন্তু আকাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ দিশত ভিন্ন। “নগৰপুঞ্জ” বুলিলে সাধাৰণতে এনে এক বৃহৎ নগৰীয় অঞ্চল বুজোৱা হয় য’ত উপনগৰ বা satellite বসতিস্থলসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। “প্ৰধান মহানগৰীয় এলেকা”ত এটাতকৈ অধিক নগৰ বা একেলগে সংযুক্ত হোৱা নগৰীয় বসতিস্থলসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে, যাৰ পৰিসৰ সাধাৰণ এখন নগৰতকৈ বহু বেছি।
২২। ভাৰতত বিভিন্ন ৰাজ্যত লিংগ অনুপাত কেনেদৰে ভিন্ন হয় আৰু এই ভিন্নতাত কি কি কাৰকে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ ভাৰতত লিংগ অনুপাত মানে হৈছে প্রতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা। এই অনুপাত দেশখনৰ বিভিন্ন ৰাজ্যত যথেষ্ট ভিন্ন দেখা যায়। যদিও সময়ৰ সৈতে সামগ্ৰিকভাৱে ৰাষ্ট্ৰীয় লিংগ অনুপাত কিছু উন্নত হৈছে, তথাপি ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত এই ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য এতিয়াও দেখা যায়।
এই ভিন্নতাৰ মূল কাৰণসমূহ তলত দিয়া হ’ল–
(ক) সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰক: কিছুমান সমাজত পুত্ৰ সন্তানৰ প্ৰতি অধিক আগ্ৰহ, যৌতুক প্ৰথা আদি কাৰণত মহিলা ভ্ৰূণহত্যা বা কন্যা শিশুৰ অৱহেলা দেখা যায়, যাৰ ফলত লিংগ অনুপাত বেয়া হয়।
(খ) আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থা: যিসকল ৰাজ্যত দৰিদ্ৰতা বেছি আৰু শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুযোগ কম, তাত সাধাৰণতে লিংগ ভাৰসাম্যহীনতা অধিক দেখা যায়।
(গ) অর্থনৈতিক কার্যকলাপৰ তাৰতম্য: যিসকল অঞ্চলত কৃষি-ভিত্তিক অর্থনীতি প্ৰধান, তাত পুৰুষ শ্রমিকৰ প্ৰতি অধিক গুৰুত্ব দিয়াৰ ফলত লিংগ অনুপাত অসমান হ’ব পাৰে।
(ঘ) জনসাংখ্যিক কাৰক: জন্ম হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ আৰু বয়স গঠনৰ তাৰতম্য ৰাজ্যভেদে ভিন্ন হোৱা বাবে লিংগ অনুপাততো প্ৰভাৱ পৰে।
(ঙ) চৰকাৰী নীতি আৰু পদক্ষেপ: লিংগ সমতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ চৰকাৰে লোৱা বিভিন্ন নীতি আৰু কাৰ্যসূচীয়ে কিছুমান ৰাজ্যত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছে।
২৩। ভাৰতীয় জনসংখ্যাৰ বয়স সংৰচনাই সামাজিক আৰু অর্থনৈতিক বিকাশত কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় জনসংখ্যাৰ বয়সভিত্তিক গাঁথনিয়ে দেশৰ সামাজিক আৰু আৰ্থিক বিকাশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়।
ইয়াৰ দ্বাৰা উন্নয়ন কিদৰে প্ৰভাৱিত হয়, সেইবোৰ দিশ তলত দিয়া হ’ল–
(ক) কর্মশক্তি আৰু উৎপাদনশীলতা: শিশু আৰু বৃদ্ধসকলৰ দৰে নিৰ্ভৰশীল গোটৰ তুলনাত ১৫-৬৪ বছৰৰ কর্মক্ষম জনসংখ্যাৰ অনুপাত উৎপাদনশীলতাৰ সৈতে জড়িত। যদি কর্মক্ষম লোকৰ সংখ্যা বেছি হয়, তেন্তে ই শ্রমশক্তি বৃদ্ধি কৰি আয় সৃষ্টি, উদ্যোগ আৰু উদ্ভাৱনত সহায় কৰে আৰু সামগ্ৰিকভাৱে অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিক ত্বৰান্বিত কৰে।
(খ) মানৱ সম্পদ উন্নয়ন: বয়সৰ গাঁথনিয়ে শিক্ষিত আৰু দক্ষ যুৱশক্তিৰ উপলব্ধতা নিৰ্ধাৰণ কৰে। যুৱসমাজৰ ওপৰত উন্নত শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণত বিনিয়োগ কৰিলে মানৱ পুঁজি বৃদ্ধি পায়, যিয়ে অৰ্থনৈতিক অগ্ৰগতি আৰু প্ৰযুক্তিগত উন্নয়নক সহায় কৰে।
(গ) নিৰ্ভৰশীলতাৰ বোজা: শিশু আৰু বৃদ্ধ লোকৰ সংখ্যা যদি অধিক হয়, তেন্তে সমাজত নিৰ্ভৰশীলতাৰ বোজা বৃদ্ধি পায়। ই চৰকাৰৰ ওপৰত স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সামাজিক সুৰক্ষাত অধিক ব্যয়ৰ চাপ সৃষ্টি কৰে আৰু উন্নয়নৰ বাবে উপলব্ধ সম্পদ কমাই দিয়ে।
(ঘ) সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগৰ ধৰণ: বয়সৰ গাঁথনিয়ে সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগৰ ধৰণত প্ৰভাৱ পেলায়। যুৱ আৰু কর্মক্ষম জনসংখ্যাই সাধাৰণতে অধিক সঞ্চয় কৰে, যাৰ ফলত আন্তঃগাঁথনি, উদ্যোগ আৰু বিভিন্ন উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচীত বিনিয়োগ বৃদ্ধি পায় আৰু ই অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰে।
২৪। ভাৰতীয় সমাজৰ জনসাংখ্যিক সংৰচনাই স্বাস্থ্যসেৱা আৰু শিক্ষা সেবা প্রদানৰ ক্ষেত্ৰত কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ জনসাংখ্যিক গাঁথনিয়ে স্বাস্থ্যসেৱা আৰু শিক্ষা সেৱাৰ যোগানত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়।
এই প্ৰভাৱসমূহ তলত দিয়া ধৰণে বুজাব পাৰি–
স্বাস্থ্যসেৱা:
(ক) বৃদ্ধ জনসংখ্যা: জনসংখ্যাত বৃদ্ধ লোকৰ অংশ বৃদ্ধি পালে স্বাস্থ্যসেৱাৰ ওপৰত অধিক চাপ পৰে। কিয়নো বৃদ্ধসকলৰ বাবে নিয়মিত চিকিৎসা, দীৰ্ঘম্যাদী যত্ন আৰু বিশেষ স্বাস্থ্যসেৱাৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়ে উন্নত আন্তঃগাঁথনি, বিশেষ চিকিৎসা সুবিধা আৰু প্রশিক্ষিত স্বাস্থ্যকৰ্মীৰ প্ৰয়োজন বৃদ্ধি পায়।
(খ) মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্য: প্ৰজনন বয়সৰ মহিলাৰ সংখ্যা মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্যসেৱাৰ চাহিদা নিৰ্ধাৰণ কৰে। নিৰাপদ গৰ্ভধাৰণ, সুৰক্ষিত প্ৰসৱ আৰু শিশুৰ প্ৰাথমিক যত্নৰ বাবে উপযুক্ত স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থা, দক্ষ চিকিৎসাকর্মী আৰু সুলভ প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱা অত্যন্ত জৰুৰী।
(গ) ৰোগৰ বোজা: বিভিন্ন ধৰণৰ ৰোগ-সংক্ৰামক, অসংক্ৰামক বা নতুন উদীয়মান স্বাস্থ্য সমস্যাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ জনসংখ্যাৰ গাঁথনি অনুসৰি ভিন্ন হয়। সেয়ে স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থাক এই ৰোগসমূহৰ প্ৰকৃতি অনুসাৰে সাজু কৰিব লাগে।
(ঘ) গ্ৰাম্য-নগৰীয়া বিভাজন: জনসংখ্যাৰ বিতৰণে গ্ৰাম্য আৰু নগৰ অঞ্চলত স্বাস্থ্যসেৱাৰ প্ৰাপ্তিত পাৰ্থক্য সৃষ্টি কৰে। গ্ৰাম্য অঞ্চলত স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা, চিকিৎসক আৰু আধুনিক ব্যৱস্থাৰ অভাৱ দেখা যায়, যাৰ ফলত মানসম্পন্ন চিকিৎসা লাভ কৰাটো কঠিন হয়।
শিক্ষা সেৱা:
(ক) যুৱ জনসংখ্যা: যুৱ জনসংখ্যা অধিক হ’লে শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিব লাগে। বিদ্যালয়, প্রশিক্ষিত শিক্ষক, শিক্ষণ সামগ্ৰী আৰু বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰি যুৱসমাজৰ দক্ষতা আৰু নিয়োগযোগ্যতা উন্নত কৰিব লাগে।
(খ) লিংগ বৈষম্য: জনসংখ্যাৰ গাঁথনিয়ে শিক্ষাত লিংগভিত্তিক বৈষম্যত প্ৰভাৱ পেলায়। বিশেষকৈ য’ত মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ কম, তাত ল’ৰা-ছোৱালীৰ বাবে সমান শিক্ষাৰ সুযোগ নিশ্চিত কৰা আৰু ছোৱালীৰ শিক্ষাক উৎসাহিত কৰাৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজন।
(গ) অন্তর্ভুক্তিমূলক শিক্ষা: জনসংখ্যাত বিভিন্ন সামাজিক গোট আৰু বিশেষভাৱে সক্ষম ব্যক্তিও থাকে। সকলোৰে বাবে সমান শিক্ষা সুবিধা নিশ্চিত কৰিবলৈ অন্তর্ভুক্তিমূলক শিক্ষা নীতি আৰু কাৰ্যসূচী অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
(ঘ) গ্ৰাম্য-নগৰ বৈষম্য: গ্ৰাম্য আৰু নগৰ অঞ্চলৰ মাজত শিক্ষা ব্যৱস্থাত যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে। গ্ৰাম্য এলেকাত বিদ্যালয়, পৰ্যাপ্ত আন্তঃগাঁথনি আৰু যোগ্য শিক্ষকৰ অভাৱ দেখা যায়, যাৰ ফলত শিক্ষাৰ গুণগত মান কম হয়।
এইদৰে জনসাংখ্যিক সংৰচনাই স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা–উভয় খণ্ডতে সেৱা প্ৰদানৰ ধৰণ আৰু মানত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
২৫। ভাৰতৰ গ্ৰাম্য আৰু নগৰ অঞ্চলৰ জনসাংখ্যিক সংবচনাই কেনেদবে পৃথক আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ গ্ৰাম্য আৰু নগৰ অঞ্চলৰ জনসাংখ্যিক গাঁথনি বিভিন্ন দিশত একে নহয়, আৰু এই পাৰ্থক্যসমূহে সমাজ আৰু অৰ্থনীতিত ভিন্ন প্ৰভাৱ পেলায়।
তলত ইয়াৰ মুখ্য পাৰ্থক্য আৰু তাৰ প্ৰভাৱসমূহ অলপ বেলেগ ধৰণে উল্লেখ কৰা হ’ল–
মূল পাৰ্থক্যসমূহঃ
(ক) জনসংখ্যাৰ ঘনত্বঃ সাধাৰণতে চহৰ অঞ্চলত জনসংখ্যা অধিক সঘন হয়, আনহাতে গ্ৰাম্য অঞ্চলত ই কম। নগৰত অধিক জনসংখ্যা কেন্দ্ৰীভূত হোৱাৰ ফলত গৃহ, পৰিবহণ, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু অন্যান্য সুবিধাৰ ওপৰত অধিক চাপ পৰে।
(খ) বয়সৰ গঠনঃ গ্ৰাম্য অঞ্চলত যুৱ লোকৰ অনুপাত সাধাৰণতে বেছি দেখা যায়। ইয়াৰ বিপৰীতে নগৰত কৰ্মক্ষম বয়সৰ মানুহৰ সংখ্যা অধিক হোৱাৰ ফলত উৎপাদনশীলতা আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
(গ) শিক্ষা আৰু নিয়োগৰ সুযোগঃ নগৰ অঞ্চলত উন্নত শিক্ষানুষ্ঠান আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ চাকৰিৰ সুযোগ অধিক উপলব্ধ। এই সুবিধাবোৰে গ্ৰাম্য লোকক চহৰলৈ আকৰ্ষণ কৰে, যাৰ ফলত প্ৰব্ৰজন বৃদ্ধি পায় আৰু নগৰায়ন তীব্ৰ হয়।
(ঘ) আন্তঃগাঁথনি আৰু মৌলিক সেৱাঃ চহৰসমূহত বিদ্যুৎ, পানী, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিবহণ আদি সুবিধা উন্নত হয়। কিন্তু গ্ৰাম্য অঞ্চলত এই সুবিধাসমূহ সীমিত হোৱা বাবে মানুহে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হয়।
(ঙ) জীৱিকা আৰু অৰ্থনৈতিক কার্যকলাপঃ গ্ৰাম্য অঞ্চলত কৃষিভিত্তিক জীৱিকা মুখ্য, আনহাতে নগৰত উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু সেৱাখণ্ডত বহুমুখী চাকৰিৰ সুযোগ থাকে। এই পাৰ্থক্যই দুয়োটা অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক গঠন পৃথক কৰে।
(চ) সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনঃ গ্ৰাম্য অঞ্চলত পৰম্পৰাগত আৰু ঘনিষ্ঠ সামাজিক সম্পৰ্ক অধিক শক্তিশালী হয়। নগৰত মানুহৰ জীৱন অধিক আধুনিক, বৈচিত্ৰময় আৰু বিশ্বজনীন ধাৰণাৰ সৈতে জড়িত।
এই পাৰ্থক্যসমূহৰ প্ৰভাৱঃ
(ক) আঞ্চলিক বৈষম্যঃ গ্ৰাম্য আৰু নগৰৰ মাজত সুবিধা আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত তাৰতম্য থকাৰ ফলত জীৱনমান আৰু অৰ্থনৈতিক সুযোগত বৈষম্য সৃষ্টি হয়। এই বৈষম্য হ্ৰাস কৰাটো সমগ্ৰ উন্নয়নৰ বাবে অত্যন্ত প্রয়োজনীয়।
(খ) নগৰায়নৰ সমস্যা: নগৰত অধিক জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত গৃহ সংকট, যানজট, দূষণ আৰু সেৱাৰ অভাৱৰ দৰে সমস্যা বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে সুশৃংখল নগৰ পৰিকল্পনা অতি গুৰুত্বপূর্ণ।
(গ) গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ প্রয়োজনীয়তাঃ গ্ৰাম্য অঞ্চলত শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰিলে গ্ৰাম্য-নগৰ বৈষম্য কমিব আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়ন ত্বরান্বিত হ’ব।
(ঘ) প্ৰব্ৰজনৰ ধাৰাঃ এই গাঁথনিৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে সাধাৰণতে গ্ৰাম্যৰ পৰা নগৰলৈ মানুহৰ প্ৰব্ৰজন বৃদ্ধি পায়। ইয়াক সঠিকভাৱে পৰিচালনা কৰা অত্যন্ত প্রয়োজনীয় যাতে প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ জীৱনমান উন্নত হয় আৰু সমস্যাসমূহ কমে।
২৬। গ্রাম্য-নগৰীয়া সংযোগৰ মূল উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ গ্রাম্য-নগৰীয়া সংযোগৰ মুখ্য উপাদানসমূহ তলত দিয়া ধৰণে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি–
(ক) প্ৰব্ৰজন: প্ৰব্ৰজন হৈছে গ্ৰাম্য-নগৰীয়া সংযোগৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ দিশ। এই প্ৰক্ৰিয়াত মানুহে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা চহৰলৈ উন্নত চাকৰি, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু উন্নত জীৱনৰ সন্ধানত স্থানান্তৰিত হয়। ই অস্থায়ী বা স্থায়ী দুয়ো ধৰণৰ হ’ব পাৰে আৰু গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া সমাজৰ সামাজিক, অর্থনৈতিক আৰু জনসাংখ্যিক পৰিৱর্তনত প্ৰভাৱ পেলায়।
(খ) শ্রম বজাৰৰ সংহতি: গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত শ্রম বজাৰৰ সংহতিও এই সংযোগৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ। গ্ৰাম্য এলেকাৰ শ্রমিকসকলে চহৰলৈ গৈ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত কাম কৰি নগৰীয়া অৰ্থনীতিৰ অংশ হয়। ইয়াৰ ফলত নিয়োগৰ ধৰণ, মজুৰি আৰু সামগ্ৰিক অর্থনৈতিক উন্নয়নত প্ৰভাৱ পৰে।
(গ) স্থানান্তৰ (Remittance): যিসকল ব্যক্তি গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা চহৰলৈ যায়, তেওঁলোকে নিজৰ পৰিয়াললৈ ধন পঠিয়ায়। এই ধন গ্ৰাম্য পৰিয়ালৰ জীৱনযাত্ৰা উন্নত কৰাত সহায় কৰে আৰু স্থানীয় ভোগ, বিনিয়োগ আৰু উন্নয়নক উৎসাহিত কৰে।
(ঘ) বাণিজ্য আৰু বজাৰ সংযোগ: গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত সামগ্ৰী, সেৱা আৰু সম্পদৰ আদান-প্ৰদান হয়। গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা কৃষিজাত সামগ্ৰী আৰু কেঁচামাল চহৰলৈ যায়, আনহাতে চহৰে এই সামগ্ৰীৰ বজাৰ, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু মূল্য বৃদ্ধি কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। এই আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতাই অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপক আগবঢ়ায়।
(ঙ) আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: গ্ৰাম্য-নগৰীয়া সংযোগ শক্তিশালী কৰিবলৈ পৰিবহণ, যোগাযোগ আৰু অন্যান্য ভৌতিক আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন অতি প্ৰয়োজন। এই ব্যৱস্থাসমূহে মানুহ, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সহজ চলাচল নিশ্চিত কৰি বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰে।
(চ) জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ হস্তান্তৰ: এই সংযোগে গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তিৰ আদান-প্ৰদান সহজ কৰে। চহৰসমূহ শিক্ষা আৰু উদ্ভাৱনৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰি কৃষি, স্বাস্থ্য আৰু অন্যান্য খণ্ডত গ্ৰাম্য অঞ্চলক নতুন জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে উন্নত কৰে।
২৭। নগৰীয়া সমাজৰ মূল চৰিত্ৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ নগৰীয়া সমাজ, অৰ্থাৎ নগৰত গঢ় লৈ উঠা সমাজ, ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। সাধাৰণতে নগৰীয়া সমাজ বুলিলে “নগৰ” শব্দটোৰ ধাৰণাই প্ৰথমে মনলৈ আহে।
নগৰীয়া সমাজৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল–
(ক) অধিক জনসংখ্যা: নগৰ অঞ্চলত জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে বেছি হয়। ব্যৱসায়-প্রতিষ্ঠান, উদ্যোগ, কল-কাৰখানা, শিক্ষা আদি বিভিন্ন সুবিধা উপলব্ধ থকাৰ বাবে গাঁও অঞ্চলৰ পৰা বহু লোক নগৰলৈ আহি স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰে। ফলস্বৰূপে নগৰত জনসংখ্যা ঘনত্ব বৃদ্ধি পায়।
(খ) বৈচিত্ৰ্যময় পৰিৱেশ: একেখন নগৰত বিভিন্ন ঠাইৰ পৰা অহা মানুহে বসতি স্থাপন কৰে। এই লোকসকলৰ মাজত জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ, সংস্কৃতি আৰু জীৱনৰ উদ্দেশ্যৰ ক্ষেত্ৰত বহু পাৰ্থক্য থাকে। সেয়ে নগৰীয়া পৰিৱেশত বৈচিত্ৰ্য স্পষ্টভাৱে লক্ষ্য কৰা যায়।
(গ) আনুষ্ঠানিক সম্পৰ্ক: নগৰত মানুহে অধিক ব্যস্ত জীৱন যাপন কৰাৰ ফলত ব্যক্তিসকলৰ মাজত ঘনিষ্ঠতা কম থাকে। সেয়েহে ব্যক্তিসকলৰ মাজত সম্পৰ্ক অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত আনুষ্ঠানিক আৰু সীমিত হয়, আৰু ব্যক্তিগত আত্মীয়তা কম দেখা যায়।
(ঘ) সৰু পৰিয়ালৰ প্ৰাধান্য: নগৰীয়া জীৱনত বিভিন্ন সীমাবদ্ধতাৰ বাবে ডাঙৰ পৰিয়াল চলোৱা কঠিন হয়। সেইকাৰণে নগৰত সাধাৰণতে একক বা সৰু পৰিয়ালৰ প্ৰচলন বেছি দেখা যায়।
(ঙ) বৃত্তিৰ বৈচিত্ৰ্য: নগৰত বিভিন্ন ধৰণৰ উদ্যোগ, কাৰখানা, ব্যৱসায় আৰু দপ্তৰ থকা বাবে মানুহে নিজৰ যোগ্যতা অনুসৰি বিভিন্ন পেছা বাছি ল’ব পাৰে। ইয়াৰ ফলত নগৰীয়া সমাজত বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়।
২৮। গ্রাম্য আৰু চহৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত সংযোগ সৃষ্টি কৰা অর্থনৈতিক কার্যকলাপৰ কিছুমান উদাহৰণ দিয়া?
উত্তৰঃ কেইবাটাও অর্থনৈতিক কাৰ্যকলাপে গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সংযোগ স্থাপন কৰে। এই সংযোগে দুয়োটা ক্ষেত্ৰৰ উন্নয়নক সহায় কৰে।
তলত কেইটামান উদাহৰণ দিয়া হ’ল–
(ক) কৃষি আৰু কৃষিভিত্তিক ব্যৱসায়: গ্ৰাম্য অঞ্চলত কৃষি মূল জীৱিকা। ইয়াত উৎপাদিত শস্য, শাক-পাচলি আদি চহৰৰ বজাৰত যোগান ধৰা হয়। তদুপৰি খাদ্য প্ৰসেসিং, পেকেজিং আৰু বিতৰণৰ দৰে কৃষিভিত্তিক উদ্যোগে গ্ৰাম্য উৎপাদক আৰু নগৰীয়া গ্ৰাহকৰ মাজত শক্তিশালী সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলে।
(খ) উৎপাদন আৰু ঔদ্যোগিক কাৰ্যকলাপ: বহুতো উদ্যোগৰ যোগান শৃংখল গ্ৰাম্য অঞ্চললৈ বিস্তৃত। গ্ৰাম্য এলেকাৰ পৰা সংগৃহীত কেঁচামাল চহৰৰ কাৰখানাত প্ৰসেসিং কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত দুয়ো অঞ্চলৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পায়। বস্ত্ৰ উদ্যোগ, হস্তশিল্প আৰু ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগত গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া উভয়ৰে অংশগ্ৰহণ দেখা যায়।
(গ) নিৰ্মাণ আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন: চহৰত সদায় নতুন নিৰ্মাণ কাম আৰু আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন চলি থাকে। এই কামসমূহত গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ বহু শ্রমিক জড়িত থাকে। পথ, দলং, ঘৰ আৰু অন্যান্য প্ৰকল্পসমূহে গ্ৰাম্য-নগৰীয়া অর্থনৈতিক সম্পৰ্ক মজবুত কৰে।
(ঘ) পৰ্যটন: গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য, সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু ঐতিহাসিক স্থানসমূহে নগৰৰ পৰা পৰ্যটক আকৰ্ষণ কৰে। পৰিৱেশ, গ্ৰাম্য আৰু ঐতিহ্য পৰ্যটনে স্থানীয় লোকসকলৰ আয় বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে নগৰীয়া মানুহৰ সৈতে সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলে।
(ঙ) সেৱা খণ্ড: স্বাস্থ্য, শিক্ষা, পৰিবহণ আৰু আতিথ্যৰ দৰে সেৱা খণ্ডত দুয়ো অঞ্চলৰ লোকৰ অংশগ্ৰহণ থাকে। গ্ৰাম্য লোকসকলে উন্নত সেৱাৰ বাবে চহৰলৈ যায়, আৰু নগৰীয়া সেৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহে গ্ৰাম্য এলেকাতো সেৱা বিস্তাৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত দুয়োটা অঞ্চলৰ মাজত সংযোগ বৃদ্ধি পায়।
(চ) নবীকৰণযোগ্য শক্তি প্ৰকল্প: গ্ৰাম্য অঞ্চলত স্থাপিত সৌৰ বা বায়ু শক্তি প্ৰকল্পসমূহে উৎপাদিত বিদ্যুৎ চহৰলৈ যোগান ধৰে। এই ব্যৱস্থাই গ্ৰাম্য উৎপাদক আৰু নগৰীয়া ব্যৱহাৰকাৰীৰ মাজত এক গুৰুত্বপূর্ণ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে।
২৯। প্রব্রজনে গ্রাম্য আৰু চহৰীয়া জনসংখ্যাৰ মাজৰ ভাৰসাম্যত কেনে প্রভাব পেলায়?
উত্তৰঃ প্ৰব্ৰজনে গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া জনসংখ্যাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰখাত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলায়।
এই প্ৰক্ৰিয়াই কেনেদৰে ভাৰসাম্যতাক প্ৰভাৱিত কৰে, তাৰ কিছুমান দিশ তলত দিয়া হ’ল–
(ক) নগৰায়নৰ ত্বৰণ: গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা চহৰলৈ মানুহৰ গতি বৃদ্ধি পোৱাত নগৰায়ন দ্ৰুত হয়। উন্নত জীৱনযাপন আৰু অধিক সুযোগৰ সন্ধানত মানুহে চহৰলৈ যোৱাত চহৰৰ জনসংখ্যা বাঢ়ে, আনহাতে গ্ৰাম্য জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কমি যায়।
(খ) গ্ৰাম্য অঞ্চলত জনসংখ্যা হ্ৰাস: প্ৰব্ৰজনৰ ফলত বহু লোক নিজৰ গাঁও এৰি নগৰ অঞ্চলত স্থায়ীভাৱে বসতি স্থাপন কৰে। বিশেষকৈ কৰ্মক্ষম বয়সৰ লোকসকল ওলাই যোৱাত গাঁওত শ্রমশক্তি কমি যায়, যাৰ ফলত উৎপাদনশীলতা আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়নত প্ৰভাৱ পৰে।
(গ) নগৰত অতিভিৰ আৰু যানজট: অধিক সংখ্যক প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ আগমনে চহৰত জনঘনত্ব বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত গৃহ, পৰিবহণ, শিক্ষা আদি সুবিধাৰ ওপৰত অধিক চাপ পৰে আৰু যানজট তথা নগৰীয় ব্যৱস্থাপনাত জটিলতা সৃষ্টি হয়।
(ঘ) নগৰ অঞ্চলত শ্রম যোগান বৃদ্ধি: প্ৰব্ৰজনৰ জৰিয়তে চহৰত বিভিন্ন ধৰণৰ শ্রমিক উপলব্ধ হয়। বিশেষকৈ কম দক্ষতা বা হাতৰ কাম কৰা লোকসকলে নিৰ্মাণ, সেৱা আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত কাম কৰি নগৰ অৰ্থনীতিক সক্ৰিয় কৰি তোলে।
(ঙ) গ্ৰাম্য খণ্ডত শ্রমিকৰ অভাৱ: নগৰলৈ প্ৰব্ৰজনৰ ফলত গাঁওত, বিশেষকৈ কৃষিখণ্ডত, শ্রমিকৰ সংকট দেখা দিয়ে। ইয়াৰ ফলত কৃষি কামত অসুবিধা হয় আৰু বহু ক্ষেত্ৰত যান্ত্রিকীকৰণ বা বাহিৰৰ শ্রমিকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লগা হয়।
৩০। নগৰায়নে গ্রাম্য অঞ্চলত কৃষিভূমি আৰু কৃষি পদ্ধতিৰ উপলব্ধতাত কেনে প্রভাব পেলায়?
উত্তৰঃ নগৰায়নে গ্রাম্য অঞ্চলত কৃষিভূমিৰ উপলব্ধতা আৰু কৃষি পদ্ধতিৰ ওপৰত যথেষ্ট প্রভাৱ পেলায়।
নগৰায়নে কৃষিক্ষেত্ৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কিছুমান উপায় তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) কৃষিভূমিৰ ক্ষতি: নগৰায়নৰ ফলত প্ৰায়ে কৃষিভূমি নগৰ আন্তঃগাঁথনি, আৱাসিক অঞ্চল, ঔদ্যোগিক অঞ্চল, বাণিজ্যিক স্থানলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। চহৰসমূহে গ্রাম্য অঞ্চলসমূহ সম্প্ৰসাৰণ আৰু বেদখল কৰাৰ লগে লগে কৃষিভূমি হেৰাই যায়, যাৰ ফলত কৃষিৰ বাবে উপলব্ধ মাটি হ্রাস পায়। এই কৃষিভূমি হেৰুৱাই গ্রামাঞ্চলত কৃষি উৎপাদন আৰু খাদ্য সুৰক্ষা বজাই ৰখাৰ বাবে প্রত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(খ) ভূমি খণ্ডিতকৰণ: নগৰায়নৰ ফলত কৃষিভূমিৰ খণ্ডিতকৰণো হ’ব পাৰে। নগৰ উন্নয়ন হোৱাৰ লগে লগে বৃহৎ কৃষিভূমিক বিভিন্ন উদ্দেশ্যৰ বাবে সৰু সৰু ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি, যেনে- গৃহ নির্মাণ বা বাণিজ্যিক উন্নয়ন। মাটিৰ খণ্ডিতকৰণে পৰিসৰৰ অৰ্থনীতি হ্রাস কৰি, যান্ত্রিকীকৰণত বাধা দি, কৃষি কাৰ্যকলাপৰ সামগ্রিক উৎপাদনশীলতা আৰু জীৱনমুখিতাক প্ৰভাৱিত কৰি কৃষি পদ্ধতিত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(গ) ভূমি ব্যৱহাৰৰ ধৰণ: সলনি কৰা নগৰায়নে গ্রাম্য অঞ্চলৰ ভূমি ব্যৱহাৰৰ ধৰণৰ পৰিৱৰ্তনক প্ৰভাৱিত কৰে। পৰম্পৰাগত কৃষি পদ্ধতিয়ে অকৃষি কার্যকলাপ যেনে নির্মাণ, উদ্যোগ বা সেৱা খণ্ডৰ বাবে ঠাই দিব পাৰে। কৃষিৰ পৰা অকৃষি কার্যকলাপলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাৰ ফলত গ্রাম্য পৰিৱেশ সলনি হ’ব পাৰে, যাৰ ফলত কৃষি পদ্ধতিত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে আৰু কৃষি কর্মশক্তি হ্রাস পাব পাৰে।
(ঘ) কৃষি পদ্ধতিৰ পৰিৱৰ্তন: নগৰায়নে কৃষি পদ্ধতি আৰু কৃষি ব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনক প্ৰভাৱিত কৰে। উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি আৰু বজাৰৰ চাহিদাৰ লগত খাপ খুৱাই লোৱাৰ হেঁচাত পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ বাবে কৃষিৰ পৰা বাণিজ্যিক কৃষি বা বিশেষ কৃষি কার্যকলাপলৈ স্থানান্তৰিত হ’ব পাৰে।
৩১। গ্রাম্য-নগৰীয়া সংযোগৰ সুবিধা প্ৰদান কৰাত পৰিবহণ আৰু আন্তঃগাঁথনিয়ে কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ গ্রাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত মানুহ, পণ্য আৰু সেৱাৰ সহজ চলাচল নিশ্চিত কৰি এই দুয়োটা অঞ্চলৰ মাজৰ সংযোগ শক্তিশালী কৰাত পৰিবহণ আৰু আন্তঃগাঁথনিয়ে অতি গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
এই ক্ষেত্ৰত ই তলত দিয়া ধৰণে অৱদান আগবঢ়ায়–
(ক) সংযোগ উন্নয়নঃ পথ, ঘাইপথ, ৰেলপথ আৰু বিমানবন্দৰৰ দৰে উন্নত পৰিবহণ ব্যৱস্থাই গ্রাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত যোগাযোগ সহজ আৰু দৃঢ় কৰে। ইয়াৰ ফলত মানুহ আৰু পণ্যৰ চলাচল সুবিধাজনক হয় আৰু দুয়োটা অঞ্চলৰ মাজত সম্পদ, সেৱা আৰু অৰ্থনৈতিক কার্যকলাপৰ আদান-প্ৰদান বৃদ্ধি পায়। লগতে, দূৰত্ব আৰু ভৌগোলিক বাধাও হ্ৰাস পায়।
(খ) বজাৰত প্ৰৱেশৰ সুবিধাঃ উন্নত পৰিবহণ ব্যৱস্থাই গ্রাম্য উৎপাদকসকলক নগৰীয়া বজাৰত সহজে প্ৰৱেশ কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। কৃষিজাত পণ্য, হস্তশিল্প আদি সামগ্ৰী সহজে চহৰলৈ নিয়াৰ সুবিধা পোৱা যায়, যাৰ ফলত উৎপাদকসকলে অধিক গ্ৰাহক লাভ কৰি আয় বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
(গ) নিয়োগ আৰু শ্রমিকৰ গতিশীলতাঃ পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ উন্নতিত গ্রাম্য অঞ্চলৰ মানুহে সহজে চহৰলৈ গৈ বিভিন্ন খণ্ডত (যেনে–উৎপাদন, নিৰ্মাণ, সেৱা) কাম লাভ কৰিব পাৰে। ই সময় বচায় আৰু যাতায়াত সহজ কৰে, যাৰ ফলত চাকৰিৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ বিকাশঃ দক্ষ পৰিবহণ ব্যৱস্থাই গ্রাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ বঢ়ায়। কেঁচামালৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সম্পূৰ্ণ পণ্যলৈকে সকলো ধৰণৰ সামগ্ৰী সহজে আদান-প্ৰদান হয়, যাৰ ফলত মূল্য শৃংখল শক্তিশালী হয় আৰু দুয়োটা অঞ্চলৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পায়।
(ঙ) অত্যাৱশ্যকীয় সেৱাৰ প্ৰাপ্তিঃ স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু বেংকিং আদি সেৱা সাধাৰণতে নগৰ অঞ্চলত অধিক উপলব্ধ। উন্নত পৰিবহণ ব্যৱস্থাই গ্রাম্য লোকসকলক এই সেৱাসমূহ লাভ কৰিবলৈ চহৰলৈ সহজে যাবলৈ সহায় কৰে, যাৰ ফলত জীৱনৰ মান উন্নত হয়।
৩২। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ ইতিহাস সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ ইতিহাস মূলতঃ ২০ শতিকাৰ মাজভাগত আৰম্ভ হয়। সময়ৰ সৈতে এই নীতিত বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ দেখা গৈছে।
তলত এই নীতিৰ কিছুমান প্রধান ধাপ সংক্ষেপে দিয়া হ’ল–
(ক) আৰম্ভণিৰ পদক্ষেপ (১৯৫০–১৯৬০): স্বাধীনতাৰ পিছৰ আৰম্ভণিৰ বছৰসমূহত ভাৰতে দ্রুত বৃদ্ধি পোৱা জনসংখ্যাৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। প্ৰথম পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনা (১৯৫১–১৯৫৬)-ত পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ প্রয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰা হৈছিল। এই সময়ত গৰ্ভনিৰোধক ব্যৱস্থা, মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নতিৰ বাবে কিছুমান প্ৰচেষ্টা লোৱা হৈছিল। তথাপিও, এই কাৰ্যসূচী সম্পূৰ্ণ স্বেচ্ছামূলক আছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰসাৰ সীমিত আছিল।
(খ) জৰুৰীকালীন পৰ্যায় (১৯৭৫–১৯৭৭): জনসংখ্যা বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণৰ উদ্দেশ্যে চৰকাৰে ১৯৭৫ চনৰ পৰা ১৯৭৭ চনলৈ জৰুৰীকাল ঘোষণা কৰিছিল। এই সময়ত কিছুমান কঠোৰ আৰু বলপূৰ্বক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, বিশেষকৈ বাধ্যতামূলক বন্ধ্যাকৰণ। ইয়াৰ ফলত মানৱ অধিকাৰৰ বিষয়ত চিন্তা বৃদ্ধি পায় আৰু দেশজুৰি বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হয়।
(গ) স্বেচ্ছামূলক পদ্ধতিলৈ পৰিৱৰ্তন (১৯৮০–১৯৯০): ১৯৮০ দশকৰ পৰা জনসংখ্যা নীতিত নতুন দিশ আহে, য’ত স্বেচ্ছামূলক অংশগ্ৰহণ আৰু প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। ১৯৮৩ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি ঘোষণা কৰা হয়, য’ত শিক্ষা, তথ্য প্ৰদান আৰু গৰ্ভনিৰোধক সুবিধা বিস্তাৰৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য আছিল স্বেচ্ছামূলক উপায়েৰে মুঠ উৰ্বৰতা হাৰ (TFR) কমোৱা।
(ঘ) ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা নীতি, ২০০০: ২০০০ চনত প্ৰৱৰ্তিত এই নীতিয়ে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণক উন্নয়নমূলক কাৰ্যসূচীৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ইয়াত প্ৰজনন স্বাস্থ্য, লিংগ সমতা আৰু মহিলাৰ সবলীকৰণক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হিচাপে ধৰা হয়। লগতে ২০১০ চনৰ ভিতৰত উৰ্বৰতা হাৰ ২.১ লৈ অনাৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰা হৈছিল।
(ঙ) বৰ্তমানৰ ধাৰণা (২০০৫ চনৰ পৰা): বৰ্তমান সময়ত ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতি অধিক মানৱ-কেন্দ্ৰিক। ইয়াত উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিয়াল পৰিকল্পনা সুবিধা, মহিলা সবলীকৰণ আৰু লিংগ সমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। একে সময়তে শিক্ষা বৃদ্ধি, প্ৰজনন অধিকাৰ আৰু সচেতনতা বৃদ্ধি কৰাও এই নীতিৰ মুখ্য লক্ষ্য।
এইদৰে, ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতি সময়ৰ সৈতে কঠোৰ পন্থাৰ পৰা স্বেচ্ছামূলক আৰু অধিক মানৱ-মুখী দিশলৈ বিকশিত হৈছে।
৩৩। ভাৰতত জনসংখ্যা নীতি ৰূপায়ণৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতে বিভিন্ন সমস্যা মোকাবিলা কৰি আর্থ-সামাজিক উন্নয়ন লাভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে জনসংখ্যা নীতি গ্ৰহণ কৰিছে।
ভাৰতত এই নীতি প্ৰৱৰ্তনৰ মুখ্য কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) অর্থনৈতিক উন্নয়ন: অধিক হাৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধি পালে দেশৰ সীমিত সম্পদৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পায় আৰু উন্নয়নৰ গতিত বাধা আহে। সেয়ে জনসংখ্যা নীতিৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা বৃদ্ধিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি স্থায়ী অর্থনৈতিক উন্নয়ন নিশ্চিত কৰাৰ লগতে আন্তঃগাঁথনি, স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ ওপৰত থকা বোজা কমোৱা লক্ষ্য কৰা হয়।
(খ) দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস: জনসংখ্যা অধিক হ’লে দৰিদ্ৰতা বাঢ়ি যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। এই নীতিয়ে সম্পদৰ সঠিক বণ্টন নিশ্চিত কৰাৰ লগতে শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু কর্মসংস্থাপন সুবিধা বৃদ্ধি কৰি দৰিদ্ৰতা কমাবলৈ সহায় কৰে।
(গ) স্বাস্থ্যসেৱা আৰু পৰিয়াল কল্যাণ: জনসংখ্যা নীতিয়ে উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তি আৰু পৰিয়ালৰ সুস্থ জীৱন নিশ্চিত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়।
(ঘ) মহিলা সৱলীকৰণ: এই নীতিত মহিলাসকলৰ সৱলীকৰণ আৰু লিংগ সমতাৰ প্ৰসাৰণৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়। শিক্ষা, প্রজনন স্বাস্থ্যসেৱা আৰু অর্থনৈতিক সুযোগৰ সুবিধা বৃদ্ধি পালে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু টেকসই উন্নয়ন লাভ কৰা সম্ভৱ হয়।
(ঙ) পৰিৱেশৰ বহনক্ষমতা: অধিক জনসংখ্যাৰ ফলত বন ধ্বংস, দূষণ আৰু সম্পদৰ সংকটৰ দৰে সমস্যা দেখা দিয়ে। সেয়ে জনসংখ্যা নীতিয়ে সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ, সংৰক্ষণ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ কমাবলৈ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
৩৪। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিয়ে লিংগ বৈষম্যৰ বিষয়সমূহ কেনেদৰে সম্বোধন কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিয়ে লিংগ বৈষম্য কমোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰি মহিলাসকলৰ সৱলীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
এই নীতিয়ে লিংগ বৈষম্য সমাধানৰ বাবে তলত দিয়া কেইটামান পদক্ষেপ আগবঢ়ায়–
(ক) প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱা: জনসংখ্যা নীতিত গুণগত মানৰ প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰাৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়। ইয়াত গৰ্ভনিৰোধক ব্যৱস্থা, মাতৃৰ যত্ন আৰু নিৰাপদ গৰ্ভপাত সেৱা অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।
(খ) পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচী: এই নীতিয়ে পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহ দিয়ে আৰু গৰ্ভনিৰোধক সম্পৰ্কে জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে মহিলাসকলে পৰিয়াল পৰিকল্পনা বিষয়ক তথ্য, শিক্ষা আৰু সেৱাসমূহ সমানভাৱে লাভ কৰা, যাতে তেওঁলোকে নিজৰ স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়ালৰ বিষয়ে স্বতন্ত্ৰ সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।
(গ) শিক্ষা আৰু সজাগতা বৃদ্ধি: জনসংখ্যা নীতিয়ে লিংগ বৈষম্য দূৰ কৰাত শিক্ষাৰ গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰে। ছোৱালী আৰু মহিলাসকলক শিক্ষা প্ৰদানৰ ওপৰত বিশেষ জোৰ দিয়া হয়, কাৰণ শিক্ষা মহিলাৰ মৰ্যাদা উন্নত কৰা আৰু সচেতন সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সক্ষম কৰাৰ এটা মুখ্য উপায়। সজাগতা বৃদ্ধি কৰি সমাজত লিংগ বৈষম্য হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়।
(ঘ) লিংগ সংবেদনশীল দৃষ্টিভংগী: এই নীতিয়ে মহিলাসকলৰ বিশেষ প্ৰয়োজন আৰু সমস্যাসমূহ উপলব্ধি কৰি লিংগ সংবেদনশীল পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰে। স্বাস্থ্য, শিক্ষা, নিয়োগ আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আদি সকলো ক্ষেত্ৰতে সমতা নিশ্চিত কৰাৰ দিশত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
(ঙ) মহিলা সৱলীকৰণ: জনসংখ্যা নীতিয়ে মহিলাসকলক অর্থনৈতিক, সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে শক্তিশালী কৰাৰ বাবে বিভিন্ন ব্যৱস্থাক সমৰ্থন কৰে। সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ, নেতৃত্ব আৰু অর্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰি অধিক সমতাপূৰ্ণ সমাজ গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্য ধৰা হয়।
৩৫। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিত পৰিয়াল পৰিকল্পনাই কি ভূমিকা পালন কৰে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিত পৰিয়াল পৰিকল্পনাই অতি গুৰুত্বপূর্ণ স্থান দখল কৰি আছে। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ নিয়ন্ত্ৰণ, প্রজনন স্বাস্থ্যৰ উন্নয়ন আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন নিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ই এক মুখ্য উপাদান হিচাপে কাম কৰে।
ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিত পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ মুখ্য ভূমিকা সমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) জনসংখ্যা স্থিৰতা: ভাৰতত জনসংখ্যা অত্যন্ত বেছি আৰু ধীৰে ধীৰে বৃদ্ধি পাই আছে, যাৰ ফলত সম্পদ, আন্তঃগাঁথনি আৰু সামাজিক সেৱাসমূহৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পাইছে। পৰিয়াল পৰিকল্পনাই দম্পতী আৰু ব্যক্তিসকলক সন্তান জন্মৰ সময় আৰু ব্যৱধানৰ বিষয়ে সচেতন সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সহায় কৰি জনসংখ্যা বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে। সৰু পৰিয়ালৰ ধাৰণা প্ৰসাৰ কৰি ই সম্পদ আৰু জনসংখ্যাৰ মাজত সঠিক সামঞ্জস্য স্থাপন কৰে।
(খ) প্রজনন স্বাস্থ্যৰ উন্নয়ন: পৰিয়াল পৰিকল্পনা ব্যৱস্থাই প্রজনন স্বাস্থ্য সেৱাক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াত গৰ্ভনিৰোধক সামগ্ৰী, পৰামৰ্শ আৰু প্রয়োজনীয় তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুবিধাসমূহে ব্যক্তিসকলক তেওঁলোকৰ প্রজনন স্বাস্থ্য সম্পৰ্কে সঠিক সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সহায় কৰে আৰু অনাকাংক্ষিত গৰ্ভধাৰণ, অসুৰক্ষিত গৰ্ভপাত আৰু মাতৃ-শিশুৰ মৃত্যুৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস কৰে।
(গ) মহিলা সৱলীকৰণ: পৰিয়াল পৰিকল্পনা মহিলা সৱলীকৰণৰ সৈতে গভীৰভাবে সম্পৰ্কিত। ই মহিলাসকলক নিজৰ প্ৰজনন সংক্রান্ত সিদ্ধান্ত নিজেই ল’বলৈ সক্ষম কৰে। ফলস্বৰূপে, তেওঁলোকে শিক্ষা, কৰ্মজীৱন আৰু ব্যক্তিগত উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত অধিক সুযোগ লাভ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে লিংগ সমতা উন্নত হয় আৰু অপৰিকল্পিত গৰ্ভধাৰণৰ বোজা হ্ৰাস পায়।
(ঘ) মাতৃ আৰু শিশুৰ কল্যাণ: পৰিয়াল পৰিকল্পনাই মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাত সহায় কৰে। সন্তান জন্মৰ মাজত যথেষ্ট ব্যৱধান ৰাখিলে মাতৃয়ে পৰৱৰ্তী গৰ্ভধাৰণৰ আগতে শাৰীৰিকভাবে সুস্থ হ’বলৈ সময় পায়। ইয়াৰ ফলত গৰ্ভাৱস্থাৰ ঝুঁকি হ্ৰাস পায় আৰু মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্য দুয়োটাই উন্নত হয়।
(ঙ) দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস: পৰিয়াল পৰিকল্পনাই দৰিদ্ৰতা কমোৱাতো সহায়ক। ই পৰিয়ালসমূহক নিজৰ আয় আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি সন্তান সংখ্যা আৰু ব্যৱধান নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ সুবিধা দিয়ে। সৰু পৰিয়াল থাকিলে অৰ্থনৈতিক চাপ কমে আৰু পৰিয়ালসমূহে শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আন প্ৰয়োজনীয় ক্ষেত্ৰত অধিক বিনিয়োগ কৰিব পাৰে।
৩৬। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিত ব্যৱহাৰ কৰা মূল কৌশল আৰু হস্তক্ষেপসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিত জনসংখ্যা-সংক্রান্ত সমস্যাসমূহৰ সমাধান আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন নিশ্চিত কৰিবলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ কৌশল আৰু হস্তক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে।
এই নীতিত অন্তর্ভুক্ত কিছুমান মুখ্য কৌশল আৰু পদক্ষেপ তলত দিয়া হ’ল–
(ক) স্বেচ্ছামূলক পৰিয়াল পৰিকল্পনা: ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিয়ে স্বেচ্ছামূলক পৰিয়াল পৰিকল্পনাক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে, যাতে ব্যক্তি আৰু দম্পতীয়ে নিজৰ প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত সচেতন আৰু স্বাধীন সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত হৈছে বিভিন্ন গর্ভনিৰোধক পদ্ধতিৰ সুবিধা, পৰামৰ্শ সেৱা আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনা সম্পৰ্কীয় তথ্য প্ৰদান।
(খ) প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱা: নীতিখনে গৰ্ভাৱস্থাৰ পূৰ্বৰ যত্ন, নিৰাপদ প্ৰসৱ, প্ৰসৱৰ পিছৰ যত্ন আৰু নিৰাপদ গৰ্ভপাত সেৱাসহ উন্নত মানৰ প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদানক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মহিলাসকলে জীৱনৰ সকলো পৰ্যায়ত পূৰ্ণাঙ্গ স্বাস্থ্যসেৱা লাভ কৰা।
(গ) সজাগতা আৰু শিক্ষা: প্ৰজনন স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনা বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি আৰু শিক্ষা প্ৰদান এই নীতিৰ গুৰুত্বপূর্ণ অংশ। বিশেষকৈ মহিলা আৰু কিশোৰ-কিশোৰীসকলক গর্ভনিৰোধ, প্ৰজনন অধিকাৰ আৰু দায়িত্বশীল মাতৃত্ব-পিতৃত্বৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়া হয়। লগতে, তথ্য, শিক্ষা আৰু যোগাযোগ (IEC) অভিযানৰ জৰিয়তে সামাজিক মনোভাৱ পৰিৱর্তনৰ চেষ্টা কৰা হয়।
(ঘ) স্বাস্থ্যসেৱাৰ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰা: বিশেষকৈ গ্ৰাম্য আৰু অবহেলিত অঞ্চলত প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা উন্নত কৰিবলৈ স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি মজবুত কৰাৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়। ইয়াৰ ভিতৰত নতুন স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ স্থাপন, স্বাস্থ্যকৰ্মীক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান আৰু অত্যাৱশ্যকীয় ঔষধ-সঁজুলিৰ উপলব্ধতা নিশ্চিত কৰা অন্তর্ভুক্ত।
(ঙ) লক্ষ্যভিত্তিক হস্তক্ষেপ: জনসংখ্যা-সংক্রান্ত বিশেষ সমস্যাসমূহ সমাধান কৰিবলৈ লক্ষ্যভিত্তিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হয়। ইয়াৰ অন্তৰ্গত হৈছে কিশোৰ-কিশোৰীৰ প্ৰজনন স্বাস্থ্য উন্নয়ন, প্রান্তীয় গোটসমূহত গর্ভনিৰোধক সুবিধা বৃদ্ধি, লিংগভিত্তিক হিংসা প্ৰতিৰোধ আৰু মাতৃ-শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ কমোৱা আদি।
এই সকলো কৌশলৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিয়ে এক সুস্থ আৰু সুষম সমাজ গঢ়াৰ দিশে আগবাঢ়িছে।
৩৭। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতি বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য (SDGs) ৰ সৈতে কেনেদৰে মিল খায়?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতি ৰাষ্ট্ৰসংঘে ঘোষণা কৰা বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্যসমূহ (SDGs)ৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্কিত। ২০১৫ চনত গ্ৰহণ কৰা এই ১৭টা বিশ্বজনীন লক্ষ্যৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিৱেশগত সমস্যাসমূহ সমাধান কৰা।
(ক) লক্ষ্য ৩ঃ সুস্বাস্থ্য আৰু মঙ্গল ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিত স্বাস্থ্যখণ্ডৰ উন্নয়নক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত হৈছে প্ৰজনন স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিয়াল পৰিকল্পনা, আৰু গুণগত চিকিৎসা সুবিধা। জনসাধাৰণৰ মাজত গৰ্ভনিৰোধৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰি আৰু স্বাস্থ্যসেৱা সহজলভ্য কৰি জনসাধাৰণৰ সামগ্ৰিক স্বাস্থ্য উন্নত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে।
(খ) লক্ষ্য ৪ঃ গুণগত শিক্ষা এই নীতিয়ে শিক্ষাৰ গুৰুত্বক স্বীকাৰ কৰে, বিশেষকৈ মহিলা আৰু ছোৱালীৰ ক্ষেত্ৰত। শিক্ষা প্ৰসাৰৰ জৰিয়তে মানুহক জ্ঞান আৰু দক্ষতাৰে সবল কৰি তোলা হয়, যাৰ ফলত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ হ্ৰাস পায় আৰু সমাজৰ সামগ্ৰিক উন্নয়ন ঘটে।
(গ) লক্ষ্য ৫ঃ লিংগ সমতা লিংগ সমতা ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ অংশ। ইয়াত মহিলাৰ অধিকাৰ, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু সবলীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। লিংগভিত্তিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰি সমান সুযোগ সৃষ্টি কৰাটো ইয়াৰ উদ্দেশ্য।
(ঘ) লক্ষ্য ৮ঃ মান্য কৰ্ম আৰু অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি
জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ মাজৰ সম্পৰ্কক এই নীতিয়ে গুৰুত্ব দিয়ে। পৰিয়াল পৰিকল্পনা আৰু সৰু পৰিয়ালৰ প্ৰচাৰৰ জৰিয়তে সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰি বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু কর্মসংস্থাপনৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা হয়।
(ঙ) লক্ষ্য ১০ঃ বৈষম্য হ্ৰাস এই নীতিয়ে সমাজৰ ভিতৰত থকা আৰ্থ-সামাজিক বৈষম্য কমোৱাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে। শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনা সুবিধা বিস্তাৰৰ জৰিয়তে সকলো স্তৰৰ লোকৰ মাজত সমতা স্থাপন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়।
(চ) লক্ষ্য ১৬ঃ শান্তি, ন্যায় আৰু শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠান জনসংখ্যা নীতি সফলভাৱে কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ শক্তিশালী প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আৰু ৰাজনৈতিক ইচ্ছাশক্তি অতি প্ৰয়োজনীয়। সুশাসন আৰু দক্ষ প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তুলি এক স্থিৰ আৰু উন্নয়নমুখী পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাৰ লক্ষ্য ৰখা হৈছে।
এইদৰে, ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতি আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্যসমূহৰ মাজত গভীৰ সম্পৰ্ক দেখা যায়, যিয়ে দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নত সহায় কৰে।
Class 12 Sociology Chapter 2-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Sociology Chapter 2 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.