Class 12 Sociology Chapter 3 Notes ‘সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ: ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিবৰ্তন‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Sociology subject-ৰ Chapter 3 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Sociology Chapter 3 Notes সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ: ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিবৰ্তন
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Sociology Chapter 3 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 3 সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ: ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিবৰ্তন
প্ৰথম অংশ: ভাৰতীয় সমাজ
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ:
১। বন্ধস্তৰীকৰণৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
চত্তৰঃ জাতি।
২। আর্য সমাজৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল?
উত্তৰঃ স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতী।
৩। “বিশেষ বিবাহ অধিনিয়ম” কেতিয়া গৃহীত হয়?
উত্তৰঃ ১৯৫৪ চনত।
৪। এম. এন. শ্রীনিবাস কোন আছিল?
উত্তৰঃ এম. এন. শ্রীনিবাস ভাৰতীয় সমাজতত্ত্ববিদ আছিল।
৫। জাতিৰ বৃত্তীয়াত্মক সিদ্ধান্তটো কোনে আগবঢ়াইছিল?
চত্তৰঃ ব্রাহ্মণে আগবঢ়াইছিল।
৬। পৰিয়ালক কোনটো সমূহৰ ভিতৰত ধৰা হয়?
উত্তৰঃ প্রাথমিক সমূহ।
৭। ভাৰতৰ জাতিপ্ৰথা সম্পর্কে লিখা এজন লেখকৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰফেচৰ এম. এন. শ্রীনিবাস।
৮। “Marriage and family in India” নামৰ কিতাপখনৰ লিখক কোন?
উত্তৰঃ কে. এম. কাপাডিয়া (কানাইলাল মতিলাল কাপাডিয়া)।
৯। কোনে ৰামকৃষ্ণ মিছন প্রতিষ্ঠা কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৰামকৃষ্ণ পৰমহংস।
১০। সাবিত্রী বাই ফুলে কোন আছিল?
উত্তৰঃ সাবিত্ৰী বাই ফুলে ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা হাইস্কুল (পুণে)ৰ প্ৰধান শিক্ষয়িত্ৰী হিচাপে কৰ্মৰত আছিল।
১১। জাতিৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ জাতি হৈছে ভাৰতীয় হিন্দু সমাজত গঢ় লৈ উঠা এক সামাজিক স্তৰীকৰণ পদ্ধতি। এই ব্যৱস্থাই মানুহক বিভিন্ন উচ্চ-নিম্ন স্তৰত বিভাজিত কৰে। জাতি ব্যৱস্থা মূলতঃ জন্মৰ ভিত্তিত নিৰ্ভৰশীল।
১২। সৰ্বভাৰতীয় অনুসূচীত জাতি পৰিষদ কোনে গঠন কৰিছিল?
উত্তৰঃ বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
১৩। কোন চনত ভাৰতবৰ্ষই ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়াল পৰিকল্পনা আঁচনি বলবৎ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫২ চনত।
১৪। ভাৰতৰ আটাইতকৈ কম জনসংখ্যা থকা জনজাতিটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ বৃহত্তৰ আন্দামানবাসী।
১৫। জাতিৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ছাৰ হার্বাৰ্ট ৰিজলীৰ মতে, জাতি হৈছে একে নাম বহন কৰা কেইবাটাও পৰিয়ালৰ এক গোট, যিসকলে নিজকে কোনো এজন সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষ (মানৱ বা দেৱতাৰূপী কাল্পনিক)ৰ বংশধৰ বুলি গণ্য কৰে আৰু একে বংশগত পেচা অনুসৰণ কৰাৰ দাবী কৰি নিজকে এক স্বজাতীয় সমাজ হিচাপে স্বীকাৰ কৰে।
১৬। জাতিয়ে সামাজিক সুৰক্ষা কেনেদৰে প্ৰদান কৰে?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে জাতিৰ সৈতে পৰম্পৰাগত পেচাৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকে। এইদৰে জাতিয়ে ব্যক্তিক পেচাগত নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰে। তাৰোপৰি, জাতিৰ সৈতে ‘আমি’ বোধ জড়িত থকাৰ ফলত ব্যক্তিয়ে জাতিৰ জৰিয়তে সামাজিক আৰু সামূহিক সুৰক্ষা লাভ কৰিব পাৰে।
১৭। জনজাতি কি?
উত্তৰঃ জনজাতি বুলিলে সাধাৰণতে ভাৰতীয় উপ-মহাদেশৰ আদিম আদিবাসী জনগোষ্ঠীৰ পুৰণি সম্প্ৰদায়সমূহক বুজোৱা হয়। এই সমাজবোৰ সাধাৰণতে পৰিয়াল আৰু আত্মীয়তা-সম্পৰ্কেৰে সংযুক্ত আছিল আৰু তাত কোনো লিখিত ধৰ্মব্যৱস্থা বা স্থিৰ, সংগঠিত ৰাজ্যিক বা ৰাজনৈতিক গঠন নাছিল।
১৮। জনজাতিৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ডি. এন. মজুমদাৰে জনজাতিৰ সংজ্ঞা এইদৰে আগবঢ়াইছে– “নির্দিষ্ট এক ভৌগোলিক এলেকাত বসবাস কৰা, সাধাৰণতে অন্তঃবৈবাহিক ব্যৱস্থা পালন কৰা, পেছাগত বিশেষীকৰণৰ অভাৱ থকা, আৰু জনজাতীয় নেতাৰ অধীনত পৰিচালিত এক সামাজিক গোট, যি বংশ, ভাষা আদি ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠি আন জনজাতি বা জাতিৰ পৰা পৃথকভাৱে চিনাক্ত হয়– তাকেই জনজাতি বুলি কোৱা হয়।”
১৯। ভাৰতীয় ভাষাসমূহক কেইটা ভাগত ভগোৱা হৈছে?
উত্তৰঃ তিনিটা ভাগত–
(ক) ইণ্ডো ইউৰোপীয়ান,
(খ) দ্রাবিড় আৰু
(গ) অষ্ট্র-এছিয়াটিক।
২০। ভাৰতীয় সমাজৰ দুটা মুখ্য সংস্থাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ দুটা সংস্থা হ’ল- যুটীয়া পৰিয়াল আৰু জাতি ব্যবস্থা।
২১। জাতিপ্রথাৰ যিকোনো দুটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ জাতিপ্ৰথাৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল–
(ক) জাতি জন্মৰ ওপৰত আধাৰিত,
(খ) জাতি অন্তর্বিবাহী সমূহ।
২২। প্রভাবশালী জাতি মানে কি?
উত্তৰঃ “প্ৰভাৱশালী জাতি” বুলি ক’লে সাধাৰণতে সেইবোৰ জাতিক বুজোৱা হয় যিসকলৰ জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে অধিক আৰু সমাজত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিব পৰা শক্তি থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, বিহাৰ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ যাদৱসকল, কৰ্ণাটকৰ ভোক্কালিগাসকল, অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ ৰেড্ডী আৰু কাম্মাসকল, মহাৰাষ্ট্ৰৰ মাৰাঠাসকল, পাঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশৰ জাটসকল, আৰু গুজৰাটৰ পাটিদাৰসকল এনে প্ৰভাৱশালী জাতিৰ অন্তৰ্গত।
২৩। ভাৰতীয় সংবিধানে দলিতসকলৰ বাবে আগবঢ়োৱা দুটা উন্নয়নমূলক সুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৪৬ অনুসাৰে, ৰাজ্যৰ দায়িত্ব হৈছে সমাজৰ দুৰ্বল অংশসমূহৰ–বিশেষকৈ অনুসূচীত জাতি আৰু অনুসূচীত জনজাতিৰ–শিক্ষাগত আৰু অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থসমূহ বিশেষ গুৰুত্বেৰে উন্নীত কৰা। লগতে, তেওঁলোকক সামাজিক অবিচাৰ আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ শোষণৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰাটোও ৰাজ্যৰ এক অন্যতম কৰ্তব্য বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
২৪। ভাৰতীয় সমাজৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থা হৈছে- জাতি, জনজাতি আৰু পৰিয়াল।
২৫। চাৰি বৰ্ণৰ শ্ৰেণীকৰণ কিমান বছৰৰ পুৰণি?
উত্তৰঃ চাৰি বৰ্ণৰ শ্ৰেণীকৰণৰ মোটামুটি তিনি হাজাৰ বছৰ হোৱা বুলি মানি লোৱা হয়।
২৬। স্বজন পদ্ধতিৰ ভাগকেইটা কি কি?
উত্তৰঃ স্বজন পদ্ধতি মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ- (ক) একপক্ষীয় স্বজন পদ্ধতি, (খ) দ্বি-পক্ষীয় স্বজন পদ্ধতি।
২৭। ইয়াংকলি কোন?
উত্তৰঃ ইয়াংকলি এজন সমাজ সংস্কাৰক আছিল, যিয়ে ব্রিটিছ ভাৰতৰ ট্রাভাস্কোৰ ৰাজ্যত অস্পৃশ্য বুলি গণ্য কৰা লোকসকলৰ উন্নতি আৰু কল্যাণৰ বাবে বিশেষভাৱে কাম কৰিছিল।
২৮। বহির্ভূত জাতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছসকলে অনুসূচীত জাতিক বহির্ভূত জাতি বুলি কৈছিল।
২৯। অন্তঃজাতি বিবাহ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ অন্তঃজাতি বিবাহ বুলিলে নিজৰেই জাতি বা সামাজিক গোটৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা বিবাহক বুজায়। অৰ্থাৎ, একে জাতি বা শ্ৰেণীৰ মানুহৰ মাজত হোৱা বিবাহক সাধাৰণতে অন্তঃজাতি বিবাহ বুলি কোৱা হয়।
৩০। পৰিয়ালৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ পৰিয়াল হৈছে সমাজৰ এটা সৰ্বজনীন আৰু মৌলিক সংস্থা। ইয়াত সাধাৰণতে স্বামী-স্ত্ৰী, তেওঁলোকৰ পুত্ৰ-কন্যা আৰু কিছুমান ঘনিষ্ঠ আত্মীয় একেলগে বাস কৰে। কেতিয়াবা কেৱল পতি আৰু পত্নীয়ে একেলগে বসবাস কৰিলেও তাক পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়। সংক্ষিপ্তভাৱে ক’ব গ’লে, পৰিয়াল হৈছে এনে এটা জনসমূহ, য’ত সদস্যসকলৰ মাজত লালন-পালন আৰু যত্ন লোৱাৰ সুব্যৱস্থা থাকে আৰু তেওঁলোক পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰে একে বন্ধনত আবদ্ধ হৈ থাকে।
৩১। পৰিয়ালৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ বিখ্যাত সমাজতাত্ত্বিক মেক্ আইভাৰ আৰু পেজৰ মতে, পৰিয়াল হৈছে এনে এটা সামাজিক গোট, যি নিৰ্দিষ্ট আৰু স্থায়ী যৌন সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত গঠিত হয় আৰু যাৰ মুখ্য দায়িত্ব হৈছে সন্তান জন্ম দিয়া আৰু তেওঁলোকক লালন-পালন কৰা।
৩২। একক পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৰ্থত প্ৰাথমিক পৰিয়াল বুলিলে এনে এটা সৰু গোটক বুজায়, য’ত পতি-পত্নী আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানসকল অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই ধৰণৰ পৰিয়াল সাধাৰণতে আকাৰত সৰু হয়। সন্তানসকলে বিবাহৰ পিছত মূল পৰিয়ালৰ পৰা পৃথক হৈ নিজাকৈ নতুন পৰিয়াল স্থাপন কৰে। আধুনিক সময়ত অধিকাংশ পৰিয়াল এই ৰূপতেই গঢ় লৈ উঠা দেখা যায়, আৰু বিশেষকৈ নগৰীয়া সমাজত প্ৰাথমিক পৰিয়ালৰ প্ৰাধান্য অধিক।
৩৩। যৌথ বা যুটীয়া পৰিয়ালৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ যুটীয়া পৰিয়াল ভাৰতীয় সমাজৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ লক্ষণ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। সাধাৰণতে এনে পৰিয়ালৰ আকাৰ ডাঙৰ হয়। ইয়াত পিতৃ-মাতৃৰ লগতে তেওঁলোকৰ বিবাহিত আৰু অবিবাহিত সন্তানসকল আৰু আন আত্মীয়-স্বজনেও একেলগে বাস কৰে। সাধাৰণতে কমেও তিনিটা পুৰুষৰ সদস্য একেলগে থাকিলেহে যুটীয়া পৰিয়াল গঠন হয়। এইসকল সদস্যই একেটা ঘৰতে বসবাস কৰে আৰু একে ৰান্ধনিশালৰ খাদ্য ভাগ-বতৰা কৰি গ্ৰহণ কৰে।
৩৪। পিতৃপ্রধান পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ যি পৰিয়ালৰ গঠন পদ্ধতিত পুৰুষৰ, বিশেষকৈ পৰিয়ালৰ মুখ্য পুৰুষজনৰ হাততেই অধিক ক্ষমতা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ থাকে, তেনে পৰিয়ালক পিতৃপ্ৰধান পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়।
৩৫। মাতৃপ্রধান পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ যি পৰিয়াল পদ্ধতিত পৰিয়ালৰ মাতৃগৰাকীৰ হাততেই মুখ্য ক্ষমতা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ থাকে, তেনে পৰিয়ালক মাতৃপ্ৰধান পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়। কিন্তু বাস্তৱ জীৱনত এইধৰণৰ পৰিয়াল ব্যৱস্থা সচৰাচৰ দেখা নাযায়; ই অধিকাংশে এটা তাত্ত্বিক ধাৰণাহে, কাৰণ ইতিহাসত নাৰীৰ সম্পূৰ্ণ আধিপত্য থকা সমাজৰ সুস্পষ্ট প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।
৩৬। মাতৃ-বংশীয় পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ যি পৰিয়াল ব্যৱস্থাত উত্তৰাধিকাৰৰ নিয়ম অনুসৰি পৰিয়ালৰ সম্পত্তি মাকৰ পৰা জীয়েকলৈ স্থানান্তৰিত হয়, তেনে পৰিয়ালক মাতৃ-বংশীয় পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়।
৩৭। পিতৃ-বংশীয় পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ যি পৰিয়াল ব্যৱস্থাত উত্তৰাধিকাৰৰ নিয়ম মতে সম্পত্তি দেউতাকৰ পৰা পুতেকলৈ পাৰ হৈ যায়, তেনে পৰিয়ালক পিতৃ-বংশীয় পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়।
৩৮। মাতৃ-স্থানীয় পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ যি পৰিয়াল ব্যৱস্থাত বিবাহৰ পিছত নব দম্পতিয়ে পত্নীৰ পিতৃ-মাতৃৰ সৈতে বসবাস কৰিবলৈ যায়, তেনে পৰিয়ালক মাতৃ-স্থানীয় পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়। অৰ্থাৎ, বিয়াৰ পিছত দৰাই কইনাৰ ঘৰতে থাকিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
৩৯। পিতৃ-স্থানীয় পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ যি পৰিয়াল ব্যৱস্থাত বিয়াৰ পিছত নব দম্পতিয়ে পতিৰ পিতৃ-মাতৃৰ সৈতে একেলগে বাস কৰে, তেনে পৰিয়ালক পিতৃ-স্থানীয় পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়। অৰ্থাৎ, বিবাহৰ পিছত দৰাই কইনাক নিজৰ ঘৰলৈ লৈ যায় আৰু তাতেই বাস কৰে।
৪০। স্বজনতা মানে কি?
উত্তৰঃ সমাজত মানুহবোৰ নানা ধৰণৰ সম্বন্ধৰ দ্বাৰা পৰস্পৰে জড়িত হৈ থাকে। এই সম্বন্ধসমূহ দুটা প্ৰধান দিশৰ পৰা বুজা যায়–বিবাহ আৰু জন্ম। বিবাহৰ জৰিয়তে পতি-পত্নী, শাহু-শহুৰ আদি সম্বন্ধ গঢ়ি উঠে, আনহাতে জন্মৰ জৰিয়তে পিতৃ-মাতৃ, ককাই-ভাই, বাই-ভনী আদি সম্বন্ধ সৃষ্টি হয়। এইদৰে বিবাহ আৰু জন্মৰ মাধ্যমৰে ব্যক্তিসকলৰ মাজত যি আত্মীয়তাভিত্তিক সম্বন্ধসমূহ গঢ় লৈ উঠে, তাকেই স্বজন পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়।
৪১। বিবাহৰ অৰ্থ লিখা।
উত্তৰঃ বিবাহ হৈছে এক গুৰুত্বপূর্ণ সামাজিক প্ৰথা, যাৰ জৰিয়তে এজন নাৰী আৰু এজন পুৰুষে সমাজে নিৰ্ধাৰণ কৰা নিয়ম-নীতি অনুসৰি যৌন সম্পৰ্কৰ স্বীকৃতি লাভ কৰে। এই প্ৰথাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে সন্তান জন্ম দিয়াৰ অধিকাৰ লাভ কৰাৰ লগতে পতি-পত্নী আৰু পিতৃ-মাতৃ হিচাপে নিজৰ সামাজিক কৰ্তব্য পালন কৰাৰ সুযোগো পায়।
৪২। অনুসূচীত জাতি আৰু জনজাতিসকলক বৈধ স্বীকৃতি প্রদানৰ বাবে গৃহীত হোৱা অধিনিয়ম খনৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰৰ অধিনিয়ম (Government of India Act of 1935)।
৪৩। জাতি ব্যৱস্থাটো প্রাচীন ভাৰততকৈ ঔপনিৱেশিক কালতহে বেছি প্রচলিত আছিল। (হয়/ নহয়)।
উত্তৰঃ নহয়।
৪৪। জনজাতি শব্দটোৰ প্ৰচলন কেতিয়াৰ পৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ জনজাতি শব্দটোৰ প্ৰচলন ঔপনিৱেশিক যুগৰ পৰা হৈছিল।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। সামাজিক প্ৰস্থিতিৰ ভাগ দুটা কি কি?
উত্তৰঃ সামাজিক প্ৰস্থিতিক সাধাৰণতে দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়– (ক) প্রদত্ত প্রস্থিতি আৰু (খ) স্বলব্ধ প্রস্থিতি। জন্মৰ সৈতে জড়িতভাৱে বংশগতভাৱে যি প্রস্থিতি লাভ কৰা যায় তাক প্রদত্ত প্রস্থিতি বুলে, আনহাতে ব্যক্তিয়ে নিজৰ গুণ, যোগ্যতা আৰু দক্ষতাৰ জৰিয়তে যি প্রস্থিতি অর্জন কৰে তাক স্বলব্ধ প্রস্থিতি কোৱা হয়।
২। মাতৃবংশীয় আৰু মাতৃপ্ৰধান পৰিয়ালৰ মাজৰ পাৰ্থক্যটো কি লিখা।
উত্তৰঃ মাতৃবংশীয় পৰিয়াল বুলি সেই পৰিয়াল ব্যৱস্থাক বুজোৱা হয় য’ত উত্তৰাধিকাৰৰ নিয়ম অনুসাৰে পৰিয়ালৰ সম্পত্তি মাকৰ পৰা জীয়েকলৈ সোঁপা হয়। আনহাতে, যি পৰিয়ালত মাতৃগৰাকীয়ে মুখ্য ক্ষমতা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ ধৰি ৰাখে তাক মাতৃপ্রধান পৰিয়াল কোৱা হয়। তথাপি, মাতৃপ্রধান পৰিয়াল ধাৰণাটো বাস্তৱত সাধাৰণতে দেখা নোপোৱা, ই অধিকাংশে তাত্ত্বিক ধাৰণাহে।
৩। পৰিয়াল আৰু স্বজনতাৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।
উত্তৰঃ পৰিয়ালঃ পৰিয়াল হৈছে এক বিশ্বজনীন সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান। ই হৈছে এনে এখন গোট, য’ত স্বামী-স্ত্ৰী, তেওঁলোকৰ পুত্ৰ-কন্যা আৰু নিকট আত্মীয়সকল একেলগে বসবাস কৰে। কেতিয়াবা কেৱল পতি-পত্নীয়ে মিলি বাস কৰা ঘৰো পৰিয়াল হিচাপে গণ্য কৰা হয়। সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, পৰিয়াল হৈছে এনে এটা সমষ্টি য’ত সদস্যসকলৰ মাজত লালন-পালনৰ উপযুক্ত ব্যৱস্থা থাকে আৰু তেওঁলোক পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কেৰে জড়িত হৈ থাকে।
স্বজনতাঃ সমাজত মানুহে বিভিন্ন ধৰণৰ সম্বন্ধৰ জৰিয়তে পৰস্পৰৰ সৈতে যুক্ত হৈ থাকে। এই সম্বন্ধসমূহ মূলতঃ দুটা দিশৰ পৰা বুজা যায়–বিবাহ আৰু জন্ম। বিবাহৰ দ্বাৰা পতি-পত্নী, শাহু-শহুৰ আদি সম্বন্ধ গঢ় লৈ উঠে; আনহাতে জন্মৰ জৰিয়তে পিতৃ-মাতৃ, ককাই-ভাই, বাই-ভনী আদি আত্মীয়তা সৃষ্টি হয়। এইদৰে বিবাহ আৰু জন্মৰ মাধ্যমেৰে সমাজত ব্যক্তিসকলৰ মাজত যি আত্মীয়তামূলক সম্বন্ধৰ জাল সৃষ্টি হয়, তাকেই স্বজনতা পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়।
8। সামাজিক সংস্থাৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো মানৱ সমাজতে সামাজিক সংস্থাবোৰ বিদ্যমান। মানুহৰ সামাজিক জীৱনত এই সংস্থাবোৰৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূর্ণ। ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতি বহু বৈচিত্ৰ্যৰে গঠিত, আৰু ভাৰতৰ দৰে ইমান বিচিত্ৰ সমাজ আন ঠাইত সচৰাচৰ দেখা নাযায়। বহু যুগ ধৰি ভাৰতত জাতি-ব্যৱস্থা, যুটীয়া পৰিয়াল, বিবাহ, ধর্ম, বৰ্ণাশ্ৰম ব্যৱস্থা আদি সামাজিক ব্যৱস্থাবোৰে এই বৈচিত্ৰ্যক প্ৰকাশ কৰি আহিছে। এইবোৰকেই সামাজিক সংস্থা বুলি কোৱা হয়। ব্যক্তিৰ জীৱনত এই সংস্থাবোৰৰ প্ৰভাৱ আৰু গুৰুত্ব অত্যন্ত অধিক। উদাহৰণস্বৰূপে, পৰিয়াল এটা প্ৰধান সামাজিক সংস্থা।
৫। জনজাতীয় মানসিকতা কি?
উত্তৰঃ জনজাতীয় মানসিকতা বুলি ক’লে জনজাতিৰ মানুহৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা এনে এক বিশেষ মনোভাৱ বুজায়, যাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে নিজকে আন গোট বা সমাজৰ পৰা পৃথক বুলি গণ্য কৰে। সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত উদ্ভৱ হোৱা বাধা বা সমস্যা পৰা বাচিবলৈ আৰু নিজৰ স্বকীয়তা ৰক্ষা কৰিবলৈ জনজাতীয় লোকসকলে নিজকে একতা বজাই ৰাখি পৃথক গোট হিচাপে সংগঠিত কৰে।
৬। পুৰুষতন্ত্র মানে কি বুজায়? পুৰুষতান্ত্রিক ব্যৱস্থাৰ যিকোনো তিনিটা বৈশিষ্টা লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰথম অংশ (পুনৰলিখন): পুৰুষতন্ত্র হৈছে এনে এখন সামাজিক ব্যৱস্থা য’ত সমাজৰ মূল ক্ষমতা আৰু প্ৰভাৱ পুৰুষৰ হাততেই থাকে। এই ব্যৱস্থাত ৰাজনৈতিক, নৈতিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত পুৰুষসকলেই নেতৃত্ব লয় আৰু সম্পত্তিৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ অধিক নিয়ন্ত্ৰণ থাকে। একে সময়তে পৰিয়ালত পিতৃ বা পুৰুষ সদস্যসকলে নাৰী আৰু শিশুসকলৰ ওপৰত অধিকাৰ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰয়োগ কৰে।
দ্বিতীয় অংশঃ পুৰুষতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য–
(ক) পুৰুষৰ প্ৰাধান্য: পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজত পুৰুষসকলেই অধিক ক্ষমতাশালী হিচাপে বিবেচিত হয়। পৰিয়াল আৰু সমাজ দুয়ো ক্ষেত্ৰতেই গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত পুৰুষসকলেই গ্ৰহণ কৰে আৰু তেওঁলোকক অধিক যোগ্য বুলি ধৰা হয়।
(খ) পুৰুষৰ পৰিচয় গঠন: এই সমাজত পুৰুষসকলক শক্তি, নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক মনোভাৱৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে দৃঢ়তা, যুক্তিবাদ আৰু কৰ্মক্ষমতাৰ দিশত আগবাঢ়ে। এই ধৰণৰ পৰিচয়ে পুৰুষৰ ভূমিকা সুদৃঢ় কৰে।
(গ) পুৰুষকেন্দ্ৰিকতা: পুৰুষতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত সকলো কাম-কাজ আৰু সামাজিক অগ্ৰগতি পুৰুষক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠে। সমাজৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত পুৰুষসকলক মুখ্য স্থান দিয়া হয় আৰু তেওঁলোকেই অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত নেতৃত্ব আৰু মনোযোগৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ থাকে।
৭। পৰিয়ালৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৰিয়ালৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা হ’ল–
(ক) বিশ্বজনীনতা: পৰিয়াল হৈছে এনে এক সামাজিক সংস্থা যি বিশ্বৰ প্ৰায় সকলো সমাজতেই পোৱা যায়। মানুহৰ সভ্যতাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা আজিলৈকে পৰিয়াল পদ্ধতি অব্যাহতভাৱে চলি আহিছে, সেয়ে ইয়াক বিশ্বজনীন বুলি কোৱা হয়।
(খ) আৱেগিক আধাৰ: পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ মাজত সাধাৰণতে মৰম-চেনেহ, সহানুভূতি আৰু বুজাপৰা দেখা যায়। মানুহে নিজৰ অনুভূতি, সুখ-দুখ আৰু আৱেগ পৰিয়ালৰ মাজতেই ভাগ-বতৰা কৰে। এই কাৰণে পৰিয়ালক আৱেগিক সম্পৰ্কৰ মূল আধাৰ বুলি ধৰা হয়।
(গ) সামাজিক সম্বন্ধৰ আধাৰ: পৰিয়াল সমাজৰ বিভিন্ন সম্বন্ধৰ মূল ভেটি হিচাপে কাম কৰে। বিবাহ আৰু জন্মৰ জৰিয়তে মানুহৰ মাজত নতুন নতুন সম্বন্ধ গঢ় লৈ উঠে, আৰু এইবোৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে পৰিয়াল।
(ঘ) সৰু আকাৰ: পৰিয়াল সাধাৰণতে সীমিত সংখ্যক সদস্যৰে গঠিত হয়। সাধাৰণতে পিতৃ-মাতৃ আৰু সন্তানসকল মিলিয়েই এটি পৰিয়াল হয়। জন্মে সদস্য বৃদ্ধি কৰে যদিও মৃত্যু বা পৃথক হোৱাৰ বাবে আকাৰ সদায় সীমিত হৈ থাকে।
(ঙ) প্ৰাথমিক গোটৰ স্বৰূপ: পৰিয়ালক প্ৰাথমিক গোট হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কিয়নো ইয়াত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক, পাৰস্পৰিক সহযোগিতা, আন্তৰিকতা আৰু বুজাপৰা স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। এইবোৰ গুণৰ বাবে পৰিয়ালক প্ৰাথমিক সামাজিক গোট বুলি অভিহিত কৰা হয়।
৮। পৰিয়াল ব্যৱস্থালৈ অহা পৰিবৰ্তনসমূহ কেনেধৰণৰ? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত আগতে সাধাৰণতে যুটীয়া বা যৌথ পৰিয়াল ব্যৱস্থা অধিক প্ৰচলিত আছিল। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত একক পৰিয়াল ব্যৱস্থাই বেছি প্ৰাধান্য লাভ কৰিছে।
আধুনিক যুগত পৰিয়ালৰ পৰম্পৰাগত কাম-কাজসমূহো দ্ৰুতগতিত সলনি হৈ আহিছে। পূৰ্বতে সামাজিকীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত পৰিয়ালেই একমাত্ৰ মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।
কিন্তু এতিয়া বিদ্যালয়, পুথিভঁড়াল, বাতৰি কাকত, ৰেডিঅ’ আৰু টেলিভিছন আদি মাধ্যমসমূহেও এই দায়িত্ব বহন কৰা দেখা যায়। ইয়াৰ উপৰিও, আগতে বংশানুক্ৰমে পিতৃপ্ৰধান পৰিয়াল ব্যৱস্থা বেছি দেখা গৈছিল যদিও বৰ্তমান কিছুমান ক্ষেত্ৰত মাতৃপ্ৰধান পৰিয়ালৰো বিকাশ হোৱা পৰিলক্ষিত হয়।
কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত গাঁও অঞ্চলৰ পৰা পুৰুষসকলৰ প্ৰৱজন বৃদ্ধিৰ ফলত গাঁৱত নাৰীসকলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত পৰিয়ালৰ সংখ্যাও বৃদ্ধি পাইছে। আনহাতে, চহৰ অঞ্চলত চফ্টৱেৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত তৰুণ দম্পতিসকলৰ ব্যস্ত জীৱনশৈলীৰ বাবে তেওঁলোকে নিজৰ সন্তানৰ যত্ন ল’বলৈ মাক-দেউতাকৰ সহায় ল’বলৈ বাধ্য হৈছে, যাৰ ফলত পৰিয়ালৰ গাঁথনি আৰু ব্যৱস্থাতো কিছু পৰিৱৰ্তন দেখা যায়।
৯। জাতিৰ লগত জড়িত বাধা নিষেধসমূহ কেনেধৰণৰ?
উত্তৰঃ জাতি ব্যৱস্থাৰ সৈতে ‘পবিত্ৰতা’ আৰু ‘অপবিত্ৰতা’ৰ ধাৰণা ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। যিসকলক ধৰ্মীয় কাৰ্য-কলাপৰ ক্ষেত্ৰত অধিক পবিত্ৰ বুলি ধৰা হয়, সেই জাতিবোৰক সমাজত উচ্চ স্থান দিয়া হয়; আৰু যিসকলক তুলনামূলকভাৱে কম পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়, তেওঁলোকৰ জাতিক নিম্ন স্থানত ৰখা হয়।
জাতি ব্যৱস্থা অন্তৰ্বিবাহী স্বভাৱৰ। অৰ্থাৎ, প্ৰতিটো জাতিৰ লোকসকলে বিবাহৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ জাতিৰ ভিতৰতেই কঠোৰ নিয়ম মানি চলিব লাগে।
ইয়াৰ উপৰিও খাদ্যাভ্যাসৰ ক্ষেত্ৰতো জাতি অনুসৰি বিভিন্ন নিষেধাজ্ঞা থাকে। কোনে কি ধৰণৰ খাদ্য গ্ৰহণ কৰিব পাৰে তাৰ স্পষ্ট নিয়ম থাকে, আৰু একেলগে বহি আহাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো জাতিগত বিধি-নিয়ম পালন কৰা হয়।
১০। পৰিয়ালৰ কাৰ্যাৱলীলৈ অহা পৰিবৰ্তনসমূহ কেনেধৰণৰ? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পুৰণি সময়ৰ সমাজত পৰিয়ালেই বহুতো মৌলিক দায়িত্ব নিজে বহন কৰিছিল। যেনে–সন্তান জন্ম দিয়া, তেওঁলোকৰ লালন-পালন, স্বাস্থ্যৰ যত্ন লোৱা, সামাজিকীকৰণ কৰা, শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা, সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ মূল্যবোধ শিকোৱা, সম্পত্তিৰ সংৰক্ষণ কৰা আৰু সদস্যসকলৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা আদি কাম পৰিয়ালৰেই দায়িত্ব আছিল।
কিন্তু বৰ্তমান সময়ত আধুনিক প্ৰযুক্তি, উন্নত চিকিৎসা ব্যৱস্থা, ৰাজহুৱা শিক্ষানুষ্ঠান, নগৰীকৰণ, উদ্যোগীকৰণ, আৰু নতুন আইন-নিয়ম তথা সামাজিক সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিকাশৰ ফলত এইবোৰ দায়িত্বত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছে। এতিয়া সন্তান জন্ম দিয়া আৰু চিকিৎসাৰ সৈতে জড়িত বহুতো বিষয় আধুনিক চিকিৎসালয়ত সম্পন্ন হয়। আগতে শিশুৰ সামাজিকীকৰণ মূলতঃ পৰিয়ালতেই হৈছিল, কিন্তু এতিয়া বিদ্যালয়, খেলপথাৰ, পুথিভঁৰাল, ক্রেছ আৰু ক্লাৱ আদিয়ে এই ক্ষেত্ৰত অধিক ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে।
এইদৰে বিনোদন আৰু মানসিক অবসৰৰ ক্ষেত্ৰতো ৰেডিঅ’, টেলিভিছন, চিনেমা, ক্লাৱ আৰু পুথিভঁৰালৰ গুৰুত্ব বেছি হৈছে। সেয়েহে দেখা যায় যে আধুনিক যুগত পৰিয়ালৰ পুৰণি দায়িত্বসমূহ ধীৰে ধীৰে সলনি হৈ আছে আৰু এইবোৰ দায়িত্বৰ এটা অংশ আন সামাজিক অনুষ্ঠানসমূহে ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
১১। সামাজিক স্তৰীকৰণৰ আধাৰ হিচাপে জাতি আৰু শ্ৰেণীৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কেনেধৰণৰ?
উত্তৰঃ জাতি আৰু সামাজিক শ্ৰেণী দুয়োটা সামাজিক স্তৰীকৰণৰ গুৰুত্বপূর্ণ ৰূপ, কিন্তু এই দুয়োৰ মাজত কিছুমান স্পষ্ট পার্থক্য দেখা যায়।
এই পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) জাতি মূলতঃ জন্মৰ ভিত্তিত নিৰ্ধাৰিত হয়। এজন মানুহে জন্মগতভাৱে এটা নিৰ্দিষ্ট জাতিৰ সদস্য হয়। কিন্তু সামাজিক শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰত জন্মৰ কোনো বিশেষ ভূমিকা নাই; ব্যক্তিৰ কৰ্ম, যোগ্যতা আৰু আৰ্থিক অৱস্থাই তেওঁৰ শ্ৰেণী নিৰ্ধাৰণ কৰে।
(খ) জাতি ব্যৱস্থাত অন্তৰ্বিবাহৰ প্ৰথা দেখা যায়, অৰ্থাৎ নিজৰ জাতিৰ ভিতৰতে বিবাহ সম্পন্ন হয়। কিন্তু সামাজিক শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰত এনে কোনো বাধ্যবাধকতা নাথাকে; ভিন্ন শ্ৰেণীৰ মাজত সহজে বিবাহ হ’ব পাৰে।
(গ) জাতি ব্যৱস্থাত বিভিন্ন জাতি আৰু উপজাতিৰ অস্তিত্ব দেখা যায়, যিবোৰ অঞ্চলভেদে পৃথক হ’ব পাৰে। কিন্তু সামাজিক শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰত ইমান বেছি বিভাজন নাথাকে; সাধাৰণতে কেইটামান মূল শ্ৰেণীহে দেখা যায়।
(ঘ) জাতি ব্যৱস্থাত প্ৰতিটো জাতিৰ লগত পৰম্পৰাগত বৃত্তি জড়িত থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, ব্রাহ্মণসকলৰ পুৰোহিত কাৰ্য বা বৈশ্যসকলৰ বাণিজ্য। কিন্তু সামাজিক শ্ৰেণীত এনে স্থায়ী বৃত্তি নাথাকে; ব্যক্তি নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু পছন্দ অনুসৰি যিকোনো পেচা বাচি ল’ব পাৰে।
(ঙ) জাতি ব্যৱস্থাত খোৱা-বোৱাৰ ক্ষেত্ৰতো কিছুমান নিষেধাজ্ঞা থাকে, যেনে একে জাতিৰ বাহিৰৰ লোকৰ ৰন্ধা খাদ্য গ্ৰহণ নকৰা। কিন্তু সামাজিক শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰত এনে কোনো বিধিনিষেধ নাই; সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহে একে ঠাইতে খোৱা-বোৱা কৰিব পাৰে।
১২। স্বজন পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব কেনেধৰণৰ?
উত্তৰঃ ব্যক্তিৰ সৈতে অতি ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক ৰখা গোটকেই স্বজন গোট বুলি কোৱা যায়। বিবাহ, ধৰ্ম আৰু পৰিয়াল ব্যৱস্থাৰ দৰে স্বজন ব্যৱস্থাও সমাজৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ সংস্থা। আমাৰ সমাজত এই স্বজন পদ্ধতিৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ আৰু মৰ্যাদা আছে।
স্বজন পদ্ধতিৰ মুখ্য কাৰ্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) সামাজিক ঐক্য অটুট ৰাখিবলৈ স্বজন পদ্ধতিয়ে গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা লয়। বিশেষকৈ আদিম সমাজত এই পদ্ধতিয়েই মানুহৰ কৰ্তব্য আৰু দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
(খ) বিবাহ অনুষ্ঠান, উৎসৱ-পাৰ্বণ বা মৃত্যুৰ দৰে দুখ-সুখৰ সময়ত স্বজনসকলে পৰস্পৰে সহায়-সহযোগ আগবঢ়ায়, যাৰ ফলত ব্যক্তিয়ে মানসিকভাৱে যথেষ্ট আৰাম অনুভৱ কৰে।
(গ) অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰতো স্বজন পদ্ধতিৰ প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। ব্যৱসায়-বাণিজ্য বা বিপদ-আপদৰ সময়ত স্বজনসকলে ইজনে সিজনক সহায় কৰে।
(ঘ) সামাজিকীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত স্বজন পদ্ধতি অতি গুৰুত্বপূর্ণ। শিশুসকলৰ শিক্ষা-দীক্ষা আৰু ভৱিষ্যৎ জীৱনৰ মূল্যবোধ গঢ়ি তোলাত স্বজনসকলৰ অৱদান থাকে।
(ঙ) ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰতো স্বজন পদ্ধতিৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। নিৰ্বাচনৰ সময়ত স্বজনসকলে নিজৰ আত্মীয় প্ৰাৰ্থীক সমৰ্থন কৰে আৰু নিৰ্বাচিত নেতাসকলে নিজৰ স্বজনসকলৰ প্ৰতি অধিক সহানুভূতি প্ৰদৰ্শন কৰা দেখা যায়।
১৩। ঔপনিৱেশিক কালত জাতি ব্যৱস্থাত কি কি প্রধান পৰিৱৰ্তন সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাবাদে ভাৰতৰ জাতি ব্যৱস্থাত বহু ধৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন ঘটাইছিল।
এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ভিতৰত তলৰ দিশবোৰ বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য–
(ক) লোকপিয়লৰ মাধ্যমে জাতিৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা আৰু চৰকাৰীভাৱে জাতিৰ শ্ৰেণীবিভাজন প্রস্তুত কৰাৰ ফলত জাতি সংস্থাৰ গাঁথনি আৰু ধাৰণাত উল্লেখযোগ্য সলনি আহিল।
(খ) ভূমি-খাজনা ব্যৱস্থা আৰু সংশ্লিষ্ট আইনসমূহে বহু ক্ষেত্ৰত উচ্চ জাতিৰ পৰম্পৰাগত অধিকাৰসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছিল।
(গ) ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ অধিনিয়মে জাতি আৰু জনজাতিসমূহৰ অনুসূচী প্ৰণয়ন কৰি সেইবোৰক আইনগত স্বীকৃতি আগবঢ়াইছিল।
১৪। আধুনিক পৰিয়ালে সম্মুখীন হোৱা যিকোনো চাৰিটা সমস্যা লিখা।
উত্তৰঃ আধুনিক পৰিয়ালে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছে।
এই সমস্যাসমূহৰ ভিতৰত তলৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য–
(ক) বৰ্তমান সময়ত আধুনিক পৰিয়ালসমূহৰ স্থায়িত্ব ধীৰে ধীৰে কমি গৈছে।
(খ) পৰিয়ালত অনুশাসনৰ অভাৱ দেখা পোৱাৰ ফলত বিভিন্ন সামাজিক সমস্যাৰ উদ্ভৱ হৈছে।
(গ) বহু ক্ষেত্ৰত বৃদ্ধ লোকসকলে বয়স বৃদ্ধিৰ পাছতো উপযুক্ত যত্ন নাপাই অসহায় অৱস্থাত জীৱন যাপন কৰিবলগীয়া হৈছে।
(ঘ) নগৰীয়া জীৱনৰ জটিলতা আৰু সমস্যাৰ বাবে পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ মাজত মানসিক চাপ আৰু উত্তেজনা অধিক বৃদ্ধি পাইছে।
১৫। ভাৰতীয় সংবিধান আৰু অনুসূচীত জনজাতিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত নানা ধৰণৰ জনজাতীয় লোকসকলে বাস কৰে, আৰু তেওঁলোকৰ সামাজিক জীৱন সাধাৰণতে সৰল আৰু প্ৰাকৃতিক। এইসকল জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে Indian Constitution-এ বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে। সংবিধানে কিছুমান জনজাতিক “অনুসূচীত জনজাতি” হিচাপে স্বীকৃতি দিছে। কিন্তু কোনো সম্প্ৰদায়ক অনুসূচীত জনজাতিৰ অন্তৰ্গত কৰাৰ বাবে একেবাৰে নিৰ্দিষ্ট সংজ্ঞা বা স্থিৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই। তথাপিও সাধাৰণভাৱে কিছুমান মুখ্য বৈশিষ্ট্যৰ আধাৰত এই স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা হয়।
সেইসমূহ হৈছে–
(ক) এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত বাস কৰি পৰম্পৰাগত জীৱিকা পদ্ধতি অনুসৰণ কৰা।
(খ) নিজস্ব সংস্কৃতি আৰু জীৱনধাৰা থকা, য’ত ভাষা, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, পৰম্পৰা, ধৰ্মীয় বিশ্বাস, কলা আৰু শিল্প আদিৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰতিফলন দেখা যায়।
(গ) আদিম বা প্ৰাচীন বৈশিষ্ট্যসমূহ বিদ্যমান থকা, যিয়ে তেওঁলোকৰ জীৱনযাপন আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাক প্ৰতিফলিত কৰে।
(ঘ) শিক্ষাগত আৰু আৰ্থিক দিশত তুলনামূলকভাৱে পিছপৰা অৱস্থাত থকা।
১৬। ভাৰতীয় সমাজৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত জনজাতিৰ সংজ্ঞা আগবঢ়োৱাত সন্মুখীন হোৱা সমস্যাবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ “জনজাতি” শব্দটো ভাৰতত প্ৰধানকৈ ঔপনিৱেশিক কালছোৱাত ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হৈছিল। এই শব্দটো মূলতঃ প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে সমাজৰ পৰা পৃথক আৰু নিজস্ব বৈশিষ্ট্য থকা কিছুমান জনগোষ্ঠীক চিহ্নিত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ১৯৬০ দশকত এই জনজাতিসকলক হিন্দু সমাজৰ সৈতে জড়িত এক শাখা বুলি গণ্য কৰিব নে সম্পূৰ্ণ পৃথক এক সামাজিক গোট বুলি ধৰিব–এই বিষয়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হৈছিল। সেয়েহে, জাতি আৰু জনজাতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্যক লৈ হোৱা এই বিতৰ্কই জনজাতিৰ স্পষ্ট সংজ্ঞা নিৰ্ধাৰণ কৰাটো কঠিন কৰি তোলে।
ইয়াৰ উপৰিও, পণ্ডিতসকলৰ মাজতো জনজাতিৰ উৎপত্তি আৰু স্বৰূপক লৈ ভিন্ন মত দেখা যায়। কিছুমানৰ মতে, জনজাতিসকল হৈছে সভ্যতাৰ বিকাশৰ পৰা আঁতৰি থকা প্ৰাচীন জনগোষ্ঠী। আনহাতে, আন কিছুমান পণ্ডিতে কয় যে শোষণমূলক সামাজিক-অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতিৰ ফলতহে জনজাতিসকলৰ সৃষ্টি হৈছে। আন এক মত অনুসৰি, আগতে জনজাতিসকল এতিয়া দৰে পিছপৰা বা বঞ্চিত নাছিল; তেওঁলোকৰ কিছুমানে হাতী আৰু নিমখৰ ব্যৱসায়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। এইদৰে পৰস্পৰ বিৰোধী ধাৰণাসমূহৰ উপস্থিতিয়ে ভাৰতত “জনজাতি”ৰ এক সুনিৰ্দিষ্ট আৰু স্বীকাৰযোগ্য সংজ্ঞা প্ৰদান কৰাটো জটিল কৰি তোলে।
১৭। যৌথ বা যুটীয়া পৰিয়ালৰ মূল্য বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ যৌথ বা যুটীয়া পৰিয়ালৰ প্রধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত সংক্ষেপে উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) ডাঙৰ গঠনঃ যুটীয়া পৰিয়াল সাধাৰণতে আকাৰত ডাঙৰ হয়, কাৰণ এই ধৰণৰ পৰিয়ালত পিতৃ-মাতৃ, তেওঁলোকৰ সন্তান-সন্ততি, নাতি-নাতিনী আৰু আন আন আত্মীয়সকল একেলগে থাকে।
(খ) একেলগীয়া বাসস্থানঃ সদস্যসংখ্যা বেছি হ’লেও, যুটীয়া পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যে সাধাৰণতে একে ঘৰ বা বাসস্থানত একেলগে বাস কৰে।
(গ) একেটা ৰান্ধনিশালৰ ব্যৱহাৰঃ এনে পৰিয়ালত সদস্যসকলে একেলগে খোৱা-বোৱা কৰে আৰু সাধাৰণতে একে ৰান্ধনিশাল ব্যৱহাৰ কৰে। যদি একে ঘৰত থাকিলেও একেলগে আহাৰ নকৰে, তেন্তে সেইটো সম্পূৰ্ণ যুটীয়া পৰিয়াল বুলি গণ্য নহয়।
(ঘ) সমূহীয়া সম্পত্তিঃ যুটীয়া পৰিয়ালত সম্পত্তিৰ ওপৰত সকলো সদস্যৰ সম অধিকাৰ থাকে আৰু পৰিয়ালৰ সকলো আয়-সম্পত্তি একেলগে সংৰক্ষণ কৰা হয়।
(ঙ) সমূহীয়া সামাজিক আৰু ধর্মীয় দায়িত্বঃ এই ধৰণৰ পৰিয়ালত সকলো সদস্যে মিলি সামাজিক আৰু ধর্মীয় কৰ্ম-কাণ্ডসমূহ সম্পাদন কৰে।
১৮। আধুনিক যুগত জাতি ব্যৱস্থাৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতিভেদক বহুদিন ধৰি এখন সামাজিক অসুস্থতা হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। স্বাধীনতাৰ আগতেই জাতীয়তাবাদী আন্দোলনৰ নেতাসকলে এই ব্যৱস্থাৰ অন্ত ঘটোৱাৰ পক্ষে মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ভাৰতৰ সংবিধানে জাতিভেদৰ বিলোপৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰি অনুসূচীত জাতি আৰু জনজাতিসকলৰ উন্নতিৰ বাবে সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে এই গোটসমূহে নিজৰ জাতিগত পৰিচয় অধিক দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখিবলৈ আৰম্ভ কৰে। সংবিধানৰ জৰিয়তে প্ৰদান কৰা সংৰক্ষণ নীতি আৰু সুৰক্ষামূলক ব্যৱস্থাবোৰে তেওঁলোকৰ বাবে এক প্ৰকাৰৰ সুৰক্ষাকৱচৰ দৰে কাম কৰে, সেয়েহে তেওঁলোকৰ মাজত জাতিগত পৰিচয়ৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি হোৱা দেখা যায়।
ইফালে আধুনিক সময়ত ঔদ্যোগিক ক্ষেত্ৰত বহু নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি হৈছে, য’ত জাতিভিত্তিক কোনো বাধ্যবাধকতা নাথাকে। লগতে নগৰীয়া জীৱনত একেলগে বসবাস কৰাৰ প্ৰৱণতাই জাতি ব্যৱস্থাৰ কঠোৰতা কিছু পৰিমাণে কমাইছে। তথাপিও, ভাৰতত সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠা গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থাত বৃহৎ জনসংখ্যা থকা জাতিসমূহে ৰাজনীতিত অধিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰা পৰিলক্ষিত হয়।
১৯। জনজাতিৰ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ জনজাতীয় সমাজৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা হ’ল–
(ক) জনজাতীয় লোকসকলে সাধাৰণতে এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত বাস কৰে আৰু সেই অঞ্চলৰ পৰিবেশৰ সৈতে মিল খাই তেওঁলোকৰ জীৱন-জীৱিকা গঢ় লৈ উঠে।
(খ) প্ৰতিটো জনজাতিৰ নিজস্ব একোটা নাম থাকে, যাৰ জৰিয়তে সেই জনজাতিটোক আন জনজাতিৰ পৰা সহজে চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে– মিচিং, বড়ো আদি।
(গ) প্ৰতিটো জনজাতিৰ নিজা ভাষা বা উপভাষা থাকে, যিয়ে তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় প্ৰকাশ কৰে।
(ঘ) যুৱগৃহ বা ডেকাচাং জনজাতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ইয়াৰ জৰিয়তে নতুন প্ৰজন্মক সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন দিশত শিক্ষা দিয়া হয়।
(ঙ) প্ৰতিটো জনজাতিৰ নিজৰ একোটা ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা বা সংগঠন থাকে, যিয়ে সমাজৰ শাসন আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ কাম কৰে।
২০। স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতত জনজাতিসকলৰ জীবন ধাৰণৰ পৰিস্থিতিৰ কেনে পৰিবর্তন ঘটিছে?
উত্তৰঃ মানৱ সমাজ সদায় গতিশীল আৰু পৰিবর্তনশীল। সেইদৰে জনজাতীয় সমাজতো সময়ৰ সৈতে বিভিন্ন পৰিৱর্তন ঘটিছে। এই পৰিৱর্তনৰ প্ৰভাৱত তেওঁলোকৰ চিন্তা-চেতনা, ৰীতি-নীতি, শিক্ষা ব্যৱস্থা, অৰ্থনৈতিক অৱস্থা, ৰাজনৈতিক দৃষ্টিভংগী আৰু জীৱন-যাপনৰ ধৰণতো উল্লেখযোগ্য পৰিৱর্তন দেখা যায়।
জনজাতীয় সমাজত দেখা পোৱা এই পৰিৱর্তনসমূহ তলত চমুকৈ উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) স্বাধীনতাৰ পিছৰ পৰা চৰকাৰে জনজাতীয় সমাজৰ উন্নয়নৰ বাবে নানা পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোক শিক্ষা ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট আগবঢ়া দেখা গৈছে।
(খ) পূৰ্বতে জনজাতীয় লোকসকলৰ মুখ্য জীৱিকা আছিল ঝুম খেতি। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত এই পদ্ধতিত সলনি আহিছে। বিশেষকৈ সমতল অঞ্চলত বসবাস কৰা জনজাতিসকলে এতিয়া স্থায়ী কৃষি পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিছে।
(গ) ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য পৰিৱর্তন ঘটিছে। আগতে প্ৰতিটো জনজাতিৰ নিজস্ব পৰম্পৰাগত ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা আছিল, কিন্তু এতিয়া তেওঁলোক গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাৰ অন্তৰ্গত হৈছে।
(ঘ) আগতে জনজাতীয় সমাজত ডেকাচাংৰ প্ৰচলন আছিল, য’ত যুৱক-যুৱতীসকলক বিভিন্ন দিশত শিক্ষা দিয়া হৈছিল। বৰ্তমান এই প্ৰথা লোপ পাই গৈছে আৰু তাৰ ঠাইত আধুনিক শিক্ষানুষ্ঠান গঢ় লৈ উঠিছে।
(ঙ) পূৰ্বতে জনজাতীয় লোকসকল এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলতেই সীমাবদ্ধ আছিল। কিন্তু এতিয়া শিক্ষা আৰু কৰ্মসংস্থাৰ সুবিধাৰ বাবে বহুতে নিজৰ বাসস্থান এৰি আন ঠাইলৈ গুচি যোৱা দেখা যায়।
২১। স্থায়ী চাৰিত্রিক বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জনজাতীয় সমাজবোৰক শ্রেণী বিভক্ত কৰা হৈছে- আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্থায়ী স্বভাৱৰ বৈশিষ্ট্যসমূহৰ অন্তৰ্গত হিচাপে অঞ্চল, ভাষা, দেহৰ গঠন আৰু বসবাস কৰা পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
ভাৰতৰ জনজাতীয় লোকসকল দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত বিস্তৃত হৈ থকাৰ লগতে কিছুমান বিশেষ অঞ্চলত অধিক কেন্দ্ৰীভূতভাৱে বাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, প্ৰায় ৮৫ শতাংশ জনজাতীয় লোক মধ্যভাৰতত বসবাস কৰে। বাকী ১৫ শতাংশৰ ভিতৰত প্ৰায় ১১ শতাংশ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ৰাজ্যসমূহত আৰু ৩ শতাংশতকৈ অলপ বেছি লোক দেশৰ আন আন ঠাইত পোৱা যায়। বাসস্থানৰ দিশে এইসকল লোক পাহাৰীয়া অঞ্চল, অৰণ্য, সমতলভূমি, গাঁও আৰু ঔদ্যোগিক নগৰ অঞ্চলতো বাস কৰে।
ভাষাগত দিশত জনজাতিসকলক চাৰিটা মুখ্য ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ইণ্ডো-আৰ্য ভাষাগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত জনজাতীয় লোক প্ৰায় ১ শতাংশ আৰু দ্ৰাবিড়ী ভাষাগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত প্ৰায় ৩ শতাংশ। অষ্ট্ৰিক ভাষাগোষ্ঠীৰ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা লোকসকল প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে জনজাতীয়, আৰু ৮০ শতাংশতকৈ অধিক জনজাতীয় লোক তিব্বত-বৰ্মন ভাষাগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত।
শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্যৰ ভিত্তিত জনজাতিসকলক নেগ্ৰিটো, অষ্ট্ৰেলীয়, মংগোলীয়, দ্ৰাবিড়ী আৰু আৰ্য এই কেইটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ শেষৰ দুটা শ্ৰেণীত ভাৰতৰ অ-জনজাতীয় লোকসকলৰো অন্তৰ্ভুক্তি দেখা যায়।
জনজাতিসকলৰ আকাৰ বা জনসংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰতো যথেষ্ট বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, আন্দামানৰ কিছুমান জনজাতিৰ জনসংখ্যা হয়তো এশজনতকৈ কম, আনহাতে কিছুমান জনজাতিৰ জনসংখ্যা ৭০ লাখলৈকে পোৱা যায়।
২২। সাম্প্রতিক সময়ত জনজাতীয় পৰিচয় গঢ়ি উঠাত প্ৰভাৱ পেলোৱা মূল কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমান সময়ত জনজাতীয় পৰিচয় গঢ়ি উঠাৰ মুখ্য কাৰণ হৈছে মূলসুঁতি সমাজৰ সৈতে জনজাতীয় গোটসমূহক জোৰ-জবৰদস্তি একত্ৰিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। সেয়েহে আজিৰ জনজাতীয় পৰিচয়সমূহ কোনো জনজাতিৰ প্ৰাচীন স্বকীয় বৈশিষ্ট্যতকৈ অধিককৈ এই একত্ৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলস্বৰূপে সৃষ্টি হোৱা বুলি ক’ব পাৰি। আধুনিক সময়ত বেছিভাগ জনজাতীয় পৰিচয়ৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে অ-জনজাতীয় লোকসকলৰ প্ৰভাৱশালী শক্তিৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ বা প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তোলা।
আনহাতে, জনজাতীয় সমাজৰ মাজত শিক্ষিত মধ্যবৰ্গৰ উদয় হোৱাত এই পৰিচয় চেতনাও অধিক শক্তিশালী হৈ উঠে। সংৰক্ষণ নীতি আৰু শিক্ষাৰ বিস্তাৰে জনজাতীয় লোকসকলৰ মাজত এটা চহৰমুখী পেছাদাৰী শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি কৰে। এই শ্ৰেণীৰ উদ্ভৱ আৰু সমাজৰ ভিতৰত দেখা দিয়া বিভিন্ন শ্ৰেণীগত বিভাজনে জনজাতীয় সমাজক আৰু অধিক ভাগ-বিভাজিত কৰি তোলে। ফলত বিভিন্ন ভিত্তিত পৃথক পৰিচয়ৰ দাবী উত্থাপন হ’বলৈ ধৰে।
২৩। যুটীয়া পৰিয়ালৰ কার্যাবলীসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ যুটীয়া পৰিয়াল ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হিচাপে পৰিচিত। এনে পৰিয়াল সাধাৰণতে ডাঙৰ আকাৰৰ হয়। ইয়াত পিতৃ-মাতৃ, তেওঁলোকৰ বিবাহিত আৰু অবিবাহিত সন্তান-সন্ততিৰ লগতে আন আন আত্মীয়-স্বজনেও একেলগে বসবাস কৰে। সাধাৰণতে কমেও তিনিটা পুৰুষ (generation)ৰ সদস্য একেলগে থাকি যুটীয়া পৰিয়াল গঠন কৰে। সকলো সদস্যই একেটা গৃহত বাস কৰি একেটা ৰান্ধনিশাল ব্যৱহাৰ কৰি আহাৰ গ্ৰহণ কৰে।
যুটীয়া পৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যসমূহ হ’ল–
(ক) অর্থনৈতিক সহায়: যুটীয়া পৰিয়ালত সকলো সদস্যই আৰ্থিকভাৱে একে-অপৰজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল থাকে। পৰিয়ালটোৱে প্ৰতিজন সদস্যক আৰ্থিক সুৰক্ষা দিয়ে। ফলত শিশু, বৃদ্ধ, বিধৱা বা অসুস্থ ব্যক্তিসকলে খাদ্য, বস্ত্ৰ আৰু বাসস্থানৰ বাবে পৃথক চিন্তা কৰিব নালাগে।
(খ) শাৰীৰিক আৰু মানসিক সুৰক্ষা: এনে পৰিয়ালে ইয়াৰ সদস্যসকলক শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে সুৰক্ষিত কৰি ৰাখে। বিশেষকৈ দুর্বল, বৃদ্ধ, শিশু বা বিকলাঙ্গ সদস্যসকলক মৰম-স্নেহ আৰু যত্নৰে সহায় আগবঢ়োৱা হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোকে সামাজিক সুৰক্ষা অনুভৱ কৰে।
(গ) সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ: যুটীয়া পৰিয়ালে সমাজত শৃংখলা বজাই ৰাখিবলৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। বয়োজ্যেষ্ঠসকলে কনিষ্ঠসকলক দিহা-পথ দেখুৱাই আৰু সামাজিক আচৰণ শিকায়। ইয়াৰ জৰিয়তে সদস্যসকলক ভুল পথৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখি সু-সংগঠিত সমাজ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
২৪। আধুনিক পৰিয়ালৰ কাৰ্যাবলী বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্থা হিচাপে পৰিয়ালে বিভিন্ন ধৰণৰ কাম সম্পাদন কৰে।
সেইবোৰৰ ভিতৰত কিছুমান মুখ্য কাৰ্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) যৌন আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ: পৰিয়ালৰ মুখ্য দায়িত্বসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে মানুহৰ স্বাভাৱিক যৌন প্রবৃত্তিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সমাজত শৃংখলা আৰু শান্তি বজাই ৰখা।
(খ) সন্তান উৎপাদন আৰু লালন-পালন: পৰিয়ালে পুৰুষ আৰু নাৰীৰ মিলনৰ জৰিয়তে সন্তান জন্ম দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰে আৰু বংশধাৰা অক্ষুণ্ণ ৰাখে। লগতে জন্মৰ পাছত সন্তানসকলৰ যত্ন, শিক্ষা আৰু প্ৰতিপালনৰ দায়িত্বও পৰিয়ালেই গ্ৰহণ কৰে।
(গ) সামাজিক প্ৰস্থিতি প্ৰদান: সমাজত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট স্থান বা প্ৰস্থিতি থাকে। এই প্ৰস্থিতি সাধাৰণতে পৰিয়ালৰ মাধ্যমেদিয়েই লাভ কৰা হয়। ব্যক্তিৰ গুণ, ক্ষমতা আৰু কৰ্মৰ ভিত্তিতো তেওঁ সামাজিক মৰ্যাদা অৰ্জন কৰে।
(ঘ) সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ: পৰিয়ালে সদস্যসকলৰ আচৰণ আৰু মূল্যবোধ গঢ়ি তোলাৰ জৰিয়তে সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰে। পৰিয়ালত গঢ়ি উঠা সহানুভূতি, সহায়-সহযোগিতা আৰু আন্তৰিকতাৰ মান সমাজতো প্ৰসাৰিত হয়, যিয়ে সমাজৰ শৃংখলা বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
(ঙ) সামাজিকীকৰণ: ব্যক্তিৰ মানসিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ বাবে সামাজিকীকৰণ অতি প্ৰয়োজনীয়। পৰিয়ালে এই প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিক সমাজমুখী কৰি তোলে আৰু সমাজৰ নিয়ম-নীতি, মূল্যবোধ আদি শিকাত সহায় কৰে।
২৫। নৃতাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা জনজাতিক কেনেদৰে চিনাক্তকৰণ কৰা হয়?
উত্তৰঃ বিভিন্ন নৃতাত্ত্বিকে জনজাতিৰ বিষয়ে ভিন্ন ভিন্ন সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। Ralph Lintonৰ মতে, জনজাতি হৈছে এনে এটা সামাজিক গোট যি নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত বাস কৰে, সংস্কৃতিৰ মিল থাকে আৰু একেলগে বসবাস কৰাৰ ফলত একতা আৰু সমূহিক চেতনাৰ সৃষ্টি হয়। D. N. Majumdarৰ মতে, জনজাতি বুলিলে এনে এটা গোটক বুজায় যি এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত থাকে, বিশেষ অন্তঃবৈবাহিক বাধ্যবাধকতা নাথাকে, নিজা নেতা বা মুৰব্বীৰ অধীনত পৰিচালিত হয় আৰু ভাষা বা বংশগত বৈশিষ্ট্যৰ আধাৰত আন গোটৰ পৰা পৃথক ৰূপে পৰিচিত হয়।
আনহাতে L. M. Lewisৰ মতে, জনজাতীয় সমাজ সাধাৰণতে সৰু পৰিসৰৰ হয় আৰু তেওঁলোকৰ সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু আইনগত ব্যৱস্থা এটা সীমিত এলেকাৰ ভিতৰতেই আবদ্ধ থাকে। তেওঁলোকৰ ধৰ্ম, শিক্ষা, নীতি আৰু দৃষ্টিভংগী সাধাৰণতে একে ধৰণৰ হয়। জনজাতীয় ভাষাবোৰ অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত অলিখিত হোৱা বাবে সময় আৰু স্থানৰ সৈতে যোগাযোগৰ ক্ষেত্ৰ সংকীৰ্ণ হয়। তদুপৰি, এই সমাজসমূহৰ জীৱন-যাপন পদ্ধতি সৰল, স্বনির্ভৰ আৰু জটিলতা-বিহীন, যি আধুনিক সমাজত সচৰাচৰ দেখা নাযায়।
নৃতাত্ত্বিকসকলৰ এক মতানুসাৰে জনজাতিৰ এটা তুলনামূলকভাবে সম্পূৰ্ণ সংজ্ঞা হৈছে যে, জনজাতি হৈছে সুসংগঠিত আৰু সু-গঠিত এটা সমাজব্যৱস্থা।
এনে সমাজৰ কিছুমান মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল–
(ক) নিজ এলেকাৰ সম্পদসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সমূহিক জীৱন চলাব পৰা এক সুসংহত স্ব-সংগঠনৰ ব্যৱস্থা থাকে।
(খ) ই এক পূৰ্ণাংগ আৰু স্বতন্ত্র সংস্কৃতিৰ অধিকাৰী।
(গ) প্ৰতিটো জনজাতিৰ নিজস্ব ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসন সূচাবলৈ এটা নিৰ্দিষ্ট বাসভূমি থাকে।
(ঘ) সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ নিজা ভাষা বা লিপিৰ অস্তিত্ব থাকে।
২৬। ভৌগোলিক ভিত্তিত জনজাতিৰ শ্ৰেণীবিভাগ সম্পর্কে এটা ভাষ্য প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত বহুতো জনজাতীয় লোক বাস কৰি আছে। সাধাৰণতে “জনজাতি” বুলি সেইসকল লোকক কোৱা হয়, যিসকলে বহুদিন ধৰি নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত বসবাস কৰি আহিছে আৰু যিসকলক আদিম বাসিন্দা হিচাপেও গণ্য কৰা হয়। অক্সফ’ৰ্ড অভিধান অনুসাৰে, একে পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা আৰু এজন নেতা বা দলপতিৰ অধীনত থকা আদিম অৱস্থাৰ লোকৰ সমষ্টিক জনজাতি বোলা হয়।
ভাৰতৰ জনজাতিসকলক বিভিন্ন ধৰণে ভাগ কৰা হৈছে। নৃতত্ত্ববিদসকলে ভৌগোলিক ভিত্তিত ইয়াক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে, য’ত নৃতত্ত্ববিদ গুহৰ বিভাজন বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য।
সেই তিনিটা ভাগ হ’ল– (ক) পূব সীমান্তৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল তথা উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰত, (খ) ভাৰত উপদ্বীপ আৰু ইণ্ডো-গঙ্গা সমভূমি, (গ) দাক্ষিণাঞ্চল।
পাছত নৃতত্ত্ববিদ এল. পি. বিদ্যাৰ্থীয়ে অধিক বৈজ্ঞানিকভাৱে জনজাতিসকলক পাঁচটা অঞ্চলত ভাগ কৰিছে–
(ক) হিমালয় অঞ্চল
(খ) মধ্য ভাৰত অঞ্চল
(গ) পশ্চিম ভাৰত অঞ্চল
(ঘ) দক্ষিণ ভাৰত অঞ্চল
(ঙ) দ্বীপ অঞ্চল
(ক) হিমালয় অঞ্চলক পুনৰ তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে–উত্তৰ-পূব, কেন্দ্ৰীয় আৰু উত্তৰ-পশ্চিম হিমালয় অঞ্চল। উত্তৰ-পূব অংশত সাতখন উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় ৰাজ্য আৰু উত্তৰ বংগৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল অন্তর্ভুক্ত, য’ত বড়ো, খাচী, মিছিং, গাৰো, নাগা, কাৰ্বি, মিজো আদি জনজাতি বসবাস কৰে। কেন্দ্ৰীয় অংশত উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু বিহাৰৰ তৰাই অঞ্চল অন্তর্ভুক্ত, য’ত চাঁওতাল, ওৰাঁও, মুণ্ডা আদি জনজাতি আছে। উত্তৰ-পশ্চিম অংশত হিমাচল প্ৰদেশ, উত্তৰাখণ্ড আৰু জম্মু-কাশ্মীৰ অন্তর্ভুক্ত, য’ত গাদ্দী, গুজ্জৰ, কিন্নৰ, লাডাখী আদি জনজাতি বাস কৰে।
(খ) মধ্য ভাৰত অঞ্চলত দেশৰ সৰ্বাধিক জনজাতীয় লোক পোৱা যায়। এই অঞ্চলত বিহাৰ, পশ্চিমবংগ, উৰিষ্যা আৰু মধ্যপ্ৰদেশ অন্তর্ভুক্ত। ইয়াত ওৰাঁও, চাঁওতাল, গণ্ড আদি জনজাতি উল্লেখযোগ্য।
(গ) পশ্চিম ভাৰত অঞ্চলত ৰাজস্থান, গুজৰাট, মহাৰাষ্ট্ৰ, গোৱা আৰু দাদ্ৰা-নগৰ হাভেলী অন্তর্ভুক্ত। এই অঞ্চলত গুজ্জৰ, ভীল আৰু মিনা জনজাতি বসবাস কৰে।
(ঘ) দক্ষিণ ভাৰত অঞ্চলত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তামিলনাডু, কৰ্ণাটক আৰু কেৰালা অন্তর্ভুক্ত। ইয়াত জনজাতীয় লোকৰ সংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম। কাদাৰ, কোটা, টোডা, পাল্লিয়ান আদি জনজাতি এই অঞ্চলত বসবাস কৰে।
(ঙ) দ্বীপ অঞ্চলত আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু লাক্ষাদ্বীপ অন্তর্ভুক্ত। ইয়াত জাৰৱা, ওঙ্গে আৰু আন্দামানীজ আদি জনজাতি পোৱা যায়।
জনসংখ্যাৰ ভিত্তিত চাওঁতে গ’লে গণ্ড আৰু ভীল জনজাতিৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক। আনহাতে জাৰৱা, ওঙ্গে, আন্দামানীজ আদি জনজাতিৰ জনসংখ্যা অতি কম।
২৭। ব্রিটিছৰ জনজাতীয় নীতিৰ বিষয়ে এটি চমুটোকা লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ নানা অঞ্চলত জনজাতীয় জনগোষ্ঠীয়ে বসবাস কৰে। এইবোৰৰ ভিতৰত মধ্য ভাৰত অঞ্চলত জনজাতীয় লোকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক, য’ত বিহাৰ, পশ্চিমবঙ্গ, উৰিষ্যা আৰু মধ্যপ্ৰদেশ অন্তর্ভুক্ত। এই জনজাতিসকলক ভাৰতৰ অতি প্ৰাচীন অধিবাসী হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
ব্ৰিটিছ শাসনকালত জনজাতীয় লোকসকলৰ বাবে কোনো সুস্পষ্ট নীতি গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল। ব্ৰিটিছসকলে তেওঁলোকক সাধাৰণতে অসভ্য বা পশ্চাৎপদ বুলি বিবেচনা কৰিছিল আৰু শক্তি প্ৰয়োগৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। যদিও পাছলৈ শিক্ষাৰ সহায়ত তেওঁলোকক উন্নত সমাজৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ আৰু সভ্য কৰি তুলিবলৈ কিছু উদ্যোগ লোৱা হৈছিল।
১৮৩১ চনত ছোটা নাগপুৰত সংঘটিত ক’ল বিদ্ৰোহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ব্ৰিটিছ চৰকাৰে জনজাতীয় আন্দোলনৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হয়। তাৰ পিছত ১৮৫৫ চনত ভূমি ব্যৱস্থাৰ ওপৰত অসন্তুষ্টিৰ ফলত চাওতাল বিদ্ৰোহ সংঘটিত হয়। এই ঘটনাবোৰৰ ফলস্বৰূপে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰশাসন আৰু ভূমি-সংক্রান্ত নীতি-নিয়মত কিছু পৰিৱর্তন আনিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
১৮৭০ চনৰ আইন অনুসাৰে সংসদে গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল ইন কাউন্সিলক স্থানীয় আৰু প্ৰাদেশিক চৰকাৰসমূহে প্ৰণয়ন কৰা আইনসমূহ বলবৎ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ অধীনত বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হয়। তাৰ পিছত ১৮৭৪ চনত ‘তালিকাভুক্ত জিলা আইন’ গৃহীত কৰা হয়, যাৰ জৰিয়তে স্থানীয় চৰকাৰসমূহক সেই অঞ্চলসমূহত প্ৰযোজ্য আইনসমূহ পৰ্যালোচনা কৰি প্ৰয়োজন অনুসৰি সংশোধন বা বাতিল কৰাৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছিল।
ব্ৰিটিছ নীতিৰ মুখ্য লক্ষ্য আছিল শৃংখলা আৰু সুৰক্ষা বজাই ৰখা, লগতে জনজাতীয় লোকসকলক সমতলভূমিৰ লোকৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি উন্নয়নৰ পথলৈ আগবঢ়োৱা। বন নীতিও এই উদ্দেশ্যৰ লগত সামঞ্জস্যপূৰ্ণ আছিল। ধীৰে ধীৰে এই অঞ্চলসমূহৰ জৰীপ আৰম্ভ কৰা হয় আৰু সম্ভৱ হ’লে ভূমি ৰাজহ আৰোপ কৰা হয়।
১৮৭৬ চনত চৰকাৰে চাওতাল পৰগণাত ব্যক্তিগত বা আদালতৰ আদেশৰ ভিত্তিত ভূমি বিক্ৰী নিষিদ্ধ কৰে। তাৰ পিছত মণ্টেগু আৰু লৰ্ড চেমচফ’র্ডে তেওঁলোকৰ সংস্কাৰমূলক প্ৰতিবেদনত এই অঞ্চলসমূহৰ পশ্চাৎপদতা আৰু আদিম জনজাতীয় অৱস্থা স্বীকাৰ কৰে। তেওঁলোকে মত প্ৰকাশ কৰে যে এই অঞ্চলসমূহত স্থানীয় মুৰব্বীসকলৰ দ্বাৰা প্ৰশাসন চলোৱা হৈছিল।
১৯১৯ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ ৫২A (২) দফা অনুসাৰে গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলক ৰাজ্যিক সচিবৰ অনুমোদনত কোনো অঞ্চলক ‘পিছপৰা এলেকা’ হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ ক্ষমতা দিয়া হৈছিল। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত বহু অঞ্চলক তেনেদৰে ঘোষণা কৰা হয় আৰু কিছু প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ কাৰ্যকৰী কৰা হয়।
২৮। যৌগিক আৰু সৰল পৰিয়ালৰ পার্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ পৰিয়াল অবিহনে মানুহে সমাজৰ অস্তিত্ব কল্পনা কৰিব নোৱাৰে। পৰিয়ালৰ অন্যতম মুখ্য দায়িত্ব হৈছে জৈৱিকভাৱে সন্তান জন্ম দিয়া আৰু তেওঁলোকক সামাজিকীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াত গঢ়ি তোলা। সাধাৰণতে পৰিয়াল দুটা প্ৰধান ধৰণৰ হয়–যৌগিক পৰিয়াল আৰু সৰল পৰিয়াল। এই দুয়োটাৰ মাজত বংশানুক্ৰম, বাসস্থানৰ গঠন, আৰু আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থাৰ ভিত্তিত পাৰ্থক্য দেখা যায়। একে বংশৰ বহুতো সদস্য একেলগে বাস কৰা আৰু উমৈহতীয়া সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰা পৰিয়ালক যৌগিক পৰিয়াল বুলা হয়। সমাজত এনে পৰিয়ালৰ বিভিন্ন ৰূপ দেখা যায়। আনহাতে, সৰল পৰিয়াল সাধাৰণতে একেটা ক্ষুদ্ৰ পৰিয়াল গোট, য’ত স্বামী-পত্নী আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানসকল একেলগে থাকে।
যৌগিক পৰিয়াল বহু সময়ত বহুবিবাহিক পৰিয়ালৰ পৰা গঢ় লৈ উঠে। বহুবিবাহিক পৰিয়াল সাধাৰণতে দুটা প্ৰকাৰৰ হয়–বহুপতি আৰু বহুপত্নী পৰিয়াল। সৰল পৰিয়ালত সাধাৰণতে বিবাহৰ পাছত ল’ৰা নিজৰ পিতৃ-মাতৃ আৰু সন্তানৰ সৈতে একেলগে বাস কৰে, আৰু কেতিয়াবা সকলো পুত্ৰই একে গৃহত থাকিব পাৰে।
যৌগিক পৰিয়ালত এজন পুৰুষে একাধিক পত্নীৰ সৈতে একে সময়তে বৈবাহিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰে, আৰু পত্নীসকলে তেওঁলোকৰ সন্তানসহ একেলগে বসবাস কৰে। বিপৰীতে, সৰল পৰিয়ালত স্বামী-পত্নীয়ে নিজৰ ক্ষুদ্ৰ পৰিয়াল গঢ়ি তোলে আৰু সাধাৰণতে পৃথকভাৱে থাকে।
আন এটা ক্ষেত্ৰত, যৌগিক পৰিয়ালত এগৰাকী মহিলাই একাধিক পুৰুষৰ সৈতে বিবাহ সম্পৰ্কত আবদ্ধ হৈ যি পৰিয়াল গঠন কৰে, তাক বহুপতি পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়। সৰল পৰিয়ালত সাধাৰণতে পতি-পত্নী নিজৰ জন্ম পৰিয়ালৰ পৰা পৃথক হৈ নিজাকৈ নতুন পৰিয়াল স্থাপন কৰে। এনে পৰিয়ালত সাধাৰণতে মাক, দেউতা আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানসকলেই অন্তৰ্ভুক্ত হয়। কেতিয়াবা কেৱল সমৰক্তীয় স্বজন যেনে ভাই-ভনী আদি সদস্যসকল অন্তৰ্ভুক্ত থাকিব পাৰে, কিন্তু বৈবাহিক স্বজনৰ উপস্থিতি সীমিত হয়।
Class 12 Sociology Chapter 3-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Sociology Chapter 3 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.