Class 12 Sociology Chapter 4 Notes ‘সমাজিক বৈষম্য আৰু বৰ্জনৰ আৰ্হি‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Sociology subject-ৰ Chapter 4 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Sociology Chapter 4 Notes সমাজিক বৈষম্য আৰু বৰ্জনৰ আৰ্হি
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Sociology Chapter 4 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 4 সমাজিক বৈষম্য আৰু বৰ্জনৰ আৰ্হি
প্ৰথম অংশ: ভাৰতীয় সমাজ
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ:
১। পিছপৰা শ্ৰেণী কি?
উত্তৰঃ আৰ্থিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি থকা, আৰু সমাজ ব্যৱস্থাৰ বিভিন্ন সময়ত বৈষম্য বা অসুবিধাৰ সম্মুখীন হোৱা লোকসকলক সামগ্ৰিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণী বুলি অভিহিত কৰা হয়।
২। নগাসকলৰ যুৱ গৃহৰ নাম কি?
উত্তৰঃ মোৰাং।
৩। “ব্রাহ্ম সমাজৰ” প্রতিষ্ঠাতা কোন?
উত্তৰঃ ৰাজা ৰামমোহন ৰায়।
৪। “ৰাষ্ট্ৰীয় সংখ্যালঘু আয়োগ অধিনিয়ম” কেতিয়া প্রণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৯২।
৫। মহিলাৰ বাবে প্ৰথমখন স্কুল জ্যোতিবা ফুলে কত খুলিছিল?
উত্তৰঃ পুনেত।
৬। ঝাৰখণ্ডৰ সামাজিক নেতা কোন আছিল?
উত্তৰঃ বিৰছা মুণ্ডা।
৭। “স্ত্রী-পুৰুষ তুলনা” নামৰ কিতাপখন কোনে লিখিছিল?
উত্তৰঃ মহাৰাষ্ট্ৰৰ এজনী গৃহিণী তাৰাবাই চিন্দে ১৮৮২ চনত এই গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল। পুৰুষপ্ৰধান সমাজত পুৰুষৰ প্ৰভুত্বৰ বিৰুদ্ধে তেওঁ প্ৰতিবাদ জনাই এই গ্ৰন্থখন লিখিছিল।
৮। ‘অস্পৃশ্যতা অপৰাধ আইন’ কোন চনত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৫ চনত।
৯। ‘টোটেম’ কি?
উত্তৰঃ‘ টোটেম’ শব্দটোৱে সাধাৰণতে বিশেষকৈ জনজাতীয় সমাজত কোনো নির্দিষ্ট জন্তু বা প্ৰকৃতিৰ বস্তু–যেনে গছ, শিল আদি–ক জীৱন্ত শক্তিসম্পন্ন বুলি বিশ্বাস কৰি, তাক এক প্ৰতীক বা চিহ্ন ৰূপে গ্ৰহণ কৰাক সূচায়।
১০। ‘বঞ্চিত সমূহ’ কোনবোৰ?
উত্তৰঃ আৰ্থিক, সামাজিক আৰু শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত যিসকল লোক পিছপৰা অৱস্থাত থাকে, তেওঁলোকক সাধাৰণতে বঞ্চিত শ্ৰেণী বুলি কোৱা হয়। এই শ্ৰেণীৰ লোকসকলে সময় সময়ত সমাজত বিভিন্ন ধৰণৰ বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়। দলিত, অনুসূচীত জাতি আৰু জনজাতিৰ লোকসকল এই বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত।
১১। মহিলাৰ বিৰুদ্ধে সংঘটিত হোৱা কেতবোৰ অপৰাধৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ সতীদাহ প্ৰথা, যৌতুকৰ দাবী, লিংগভিত্তিক বৈষম্য, শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চনা আৰু ডাইনী বুলি অভিহিত কৰি হত্যা কৰা আদি।
১২। মহিলাৰ কল্যাণৰ অৰ্থে স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে বলবৎ কৰা কেইখনমান আইনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সতীদাহ প্ৰথা নিষিদ্ধকৰণ আইন, বাল্য বিবাহ প্ৰতিবন্ধক আইন আৰু বিধৱাৰ পুনৰ বিবাহৰ আইন আদি।
১৩। অক্ষমতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ভাৰতত ‘অক্ষমতা’, ‘বিকলাংগ’ আৰু ‘পংগু’ আদি শব্দবোৰ বহুলভাৱে একে অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু বহু সময়ত এইবোৰৰ ব্যৱহাৰত নিন্দা বা অপমানসূচক ভাব প্ৰকাশ পায়। অক্ষমতা মূলতঃ জৈৱিকভাৱে লাভ কৰা অৱস্থা, যাৰ অৰ্থ হৈছে সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিজনে বিশেষ সহায় বা সমৰ্থনৰ প্ৰয়োজন অনুভৱ কৰে। সাধাৰণ অৰ্থত ‘অক্ষমতা’ বুলিলে শাৰীৰিক বা মানসিক দিশত সীমাবদ্ধতা থকা ব্যক্তিসকলক বুজোৱা হয়।
১৪। বাল্যবিবাহ আৰু পর্দা প্রথা কিয় আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ধৰ্মান্ধ মনোভাৱ, পুৰণি ৰীতি-নীতি আৰু পৰম্পৰাৰ অন্ধ অনুসৰণ, লগতে আধুনিক শিক্ষাৰ অভাৱ–এইবোৰেই বাল্যবিবাহ, বহুবিবাহ আৰু পৰ্দা প্ৰথাৰ দৰে কুসংস্কাৰৰ উদ্ভৱৰ মূল কাৰণ আছিল। মহিলাসকলক পুৰুষৰ সমান মৰ্যাদা নেদি, কেৱল ঘৰ-সংসাৰৰ সীমাৰ ভিতৰত আবদ্ধ কৰি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰা মানসিকতাৰ ফলস্বৰূপে বাল্যবিবাহ আৰু পৰ্দা প্ৰথাৰ সৃষ্টি হৈছিল।
১৫। সংস্কাৰ আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ সমাজত বিদ্যমান অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰৰ দৰে সমস্যাবোৰ দূৰ কৰিবলৈ সংস্কাৰমূলক চিন্তাধাৰাৰে গঢ় লৈ উঠা আন্দোলনসমূহক সংস্কাৰ আন্দোলন বুলি কোৱা হয়।
১৬। সামাজিক অক্ষমতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ“ সামাজিক অক্ষমতা” বুলি ক’লে মূলতঃ অক্ষমতাৰ সামাজিক দিশটো বুজোৱা হয়। ব্যক্তিগত অক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত সমাজৰ গাঁথনীয়ে গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰভাৱ পেলায়। ইয়াৰ উপৰিও, অক্ষমতাই কেৱল ব্যক্তিজনকেই নহয়, তেওঁৰ পৰিয়ালকো সমাজৰ পৰা একপ্ৰকাৰ পৃথক কৰি তোলে। ফলত আৰ্থিক সমস্যাও বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলস্বৰূপে দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পায় আৰু পৰিস্থিতি অধিক দুৰ্দশাগ্ৰস্ত হৈ উঠে।
১৭। স্বাধীনতাৰ পিছত মহিলাৰ সামাজিক মৰ্যদা বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰণয়ন কৰা কেইখনমান আইনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ১৯৫০ চনত গৃহীত হোৱা ভাৰতৰ সংবিধানখনে নাৰী আৰু পুৰুষৰ মাজত থকা সকলো ধৰণৰ বৈষম্য দূৰ কৰাৰ লক্ষ্য ল’লে। ইয়াৰ উপৰিও, বহু-বিবাহ ৰোধ কৰিবলৈ আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। লগতে স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থাত নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ ৩৩% আসন মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰা হয়। গাৰ্হস্থ্য হিংসা বিৰোধী আইন প্ৰণয়ন কৰাৰ জৰিয়তে মহিলাসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত কৰাৰো চেষ্টা কৰা হৈছিল।
১৮। সামাজিক বৈষম্যৰ ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ সামাজিক বৈষম্য সমাজৰ গাঁথনিৰ সৈতে গভীৰভাৱে সম্পৰ্কিত। ই কোনো ব্যক্তিগত বিষয় নহয়, বৰঞ্চ এক সামূহিক প্ৰক্ৰিয়া। সমাজত সম্পদ লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত যি অসম সুযোগ বা অসামঞ্জস্য দেখা যায়, তাকেই সামাজিক বৈষম্য বুলি কোৱা হয়। এই বৈষম্য কেৱল ব্যক্তিসকলৰ স্বাভাৱিক পাৰ্থক্যৰ ফল নহয়, বৰঞ্চ সামাজিক স্তৰীকৰণৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা এক পৰিস্থিতি।
১৯। সংস্কাৰ বা ‘পূর্ব-সিদ্ধান্তসমূহ কেনে ধৰণৰ?
উত্তৰঃ কোনো বিষয় সম্পৰ্কে যথেষ্ট তথ্য-প্ৰমাণ নাথাকিলেও বা বিষয়টো ভালদৰে নাজানিও আগতেই গঢ় লৈ উঠা ধাৰণাকেই পূৰ্ব-সিদ্ধান্ত বোলা হয়। এনে ধাৰণাবোৰ সাধাৰণতে মহিলা আৰু বিভিন্ন নৃ-গোষ্ঠীৰ ওপৰত অধিক প্ৰয়োগ হোৱা দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, মহিলাসকল পুৰুষতকৈ কম শক্তিশালী বা কোনো এটা জাতি আন এটা জাতিতকৈ নিম্নমানৰ বুলি ধৰা–এইবোৰ পূৰ্ব-সিদ্ধান্তৰ উদাহৰণ।
২০। অস্পৃশ্যতা কি?
উত্তৰঃ শব্দগত অৰ্থ অনুসাৰে ‘অস্পৃশ্য’ বুলিলে স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰা লোকক বুজোৱা হয়। হিন্দু সমাজৰ স্তৰীকৰণ ব্যৱস্থাত একেবাৰে তলৰ স্থানত থকা গোটটোক অস্পৃশ্য জাতি বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল। এই গোটটোক চাৰি প্রধান জাতিৰ বাহিৰত থকা বুলি ধৰা হৈছিল। আনফালে, অস্পৃশ্যতা হৈছে এনে এক সামাজিক প্ৰথা, য’ত অনুসূচীত জাতিৰ লোকসকলক উচ্চ জাতিৰ লোকে অপবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰি বিভিন্ন সামাজিক কাৰ্যকলাপৰ পৰা দূৰত ৰাখে।
২১। ভাৰতীয় ভাষাত ‘দলিত’ শব্দৰ শব্দগত অর্থ কি?
উত্তৰঃ শব্দগত অৰ্থত ‘দলিত’ বুলিলে ‘নিপীড়িত’ বা দমন কৰা লোকক বুজোৱা হয়। এই শব্দটোৱে বশীভূত আৰু বঞ্চিত অৱস্থাত থকা মানুহক সূচায়। বৰ্তমান সময়ত এই শব্দটো সাধাৰণতে অস্পৃশ্য বা অনুসূচীত জাতিৰ লোকসকলক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২২। ‘দলিত’ শব্দটো ডঃ আম্বেদকাৰে প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল। – ভুল/শুদ্ধ?
উত্তৰঃ ভুল।
২৩। অনিতা ঘাই কোন?
উত্তৰঃ অনিতা ঘাই ভাৰতৰ অক্ষম লোকসকলৰ এগৰাকী আগশাৰীৰ সমাজকৰ্মী আৰু চিন্তাবিদ হিচাপে পৰিচিত। তেওঁ যুক্তি আগবঢ়াইছে যে প্রতিবন্ধীসকলৰ এই অদৃশ্য অৱস্থাক ৰালফ্ এলিচনৰ ‘অদৃশ্য মানৱ’ ধাৰণাৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰি।
২৪। লিঙ্গ বৈষম্য মানে কি?
উত্তৰঃ দৈহিক আৰু জৈৱিক বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্যৰ ভিত্তিত পুৰুষ আৰু নাৰীক পৃথকভাৱে চিহ্নিত কৰিবলৈ ‘লিংগ’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পুৰুষ আৰু নাৰীৰ মাজত থকা এই স্পষ্ট জৈৱিক আৰু শাৰীৰিক পাৰ্থক্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সমাজত কিছুমান অসম আচৰণ আৰু বৈষম্য গঢ় লৈ উঠিছে, যাক ‘লিংগ বৈষম্য’ বুলি কোৱা হয়। এই লিংগ বৈষম্যৰ ফলত সমাজত নাৰীতকৈ পুৰুষে অধিক প্ৰাধান্য লাভ কৰি আহিছে।
২৫। আধুনিক যুগত কোন কেইজন সমাজ সংস্কাৰকে মহিলাৰ কল্যাণৰ অৰ্থে কাম কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ, দয়ানন্দ সৰস্বতী, এম.জি. ৰাণাডে, জ্যোতিবা ফুলে আৰু চাৰ চৈয়দ আহমেদ খান আদি প্ৰখ্যাত সমাজ সংস্কাৰক আছিল।
২৬। জাতি ব্যৱস্থাক এক বৈষম্যমূলক পদ্ধতি হিচাপে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতি ব্যৱস্থা ভাৰতীয় সমাজৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ সামাজিক প্রতিষ্ঠান হিচাপে পৰিগণিত। এই ব্যৱস্থাই কিছুমান নিৰ্দিষ্ট জাতিত জন্ম লোৱা ব্যক্তিসকলৰ ওপৰত বৈষম্যমূলক আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু নিয়ম-নীতিৰ প্ৰচলনক বৈধতা দি শক্তিশালী কৰি তোলে। এনে বৈষম্যমূলক ব্যৱস্থাবোৰ অপমানজনক, অস্পৃশ্যতা-বঢ়োৱা আৰু শোষণমূলক স্বৰূপৰ।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
ব্যাখ্যা কৰা।
১। “পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত থকা অসমতা প্রাকৃতিক নহয় সামাজিকহে।” উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ লিংগ বৈষম্য বুলি সেই সামাজিক প্ৰক্ৰিয়াক কোৱা হয়, যাৰ ফলত পুৰুষ আৰু মহিলা সমান মৰ্যাদা লাভ নকৰে। এই বৈষম্যৰ উৎস জীৱবিজ্ঞান, মনোবিজ্ঞান অথবা সমাজ-সংস্কৃতিৰ নিয়ম-নীতিত থকা পাৰ্থক্যসমূহ হ’ব পাৰে। এই পাৰ্থক্যৰ কিছুমান বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, আনহাতে কিছুমান সম্পূৰ্ণৰূপে সামাজিকভাৱে গঢ় লৈ উঠা। লিংগ বৈষম্যই কেৱল পুৰুষ-মহিলাই নহয়, অ-দ্বিমূলযুক্ত লোকসকলকো প্ৰভাৱিত কৰে। বিভিন্ন গৱেষণাই শিক্ষা, আয়ুস, ব্যক্তিত্ব, ৰুচি, পাৰিবাৰিক জীৱন, কৰ্মজীৱন আৰু ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক আদিত লিংগভেদে ভিন্ন অভিজ্ঞতাৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছে। লগতে, পৃথক পৃথক সংস্কৃতিৰ মাজত এই বৈষম্যৰ ৰূপ আৰু অভিজ্ঞতা ভিন্ন দেখা যায়। আনহাতে, জাতি ব্যৱস্থাই পেচা আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ ভিত্তিত মানুহক উচ্চ আৰু নিম্ন শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰে।
২। সামাজিক অসমতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ এখন সমাজ ব্যক্তিসকলৰ সমষ্টিগত সংগঠনৰ জৰিয়তে গঢ় লৈ উঠে। এই সমাজৰ সদস্যসকলৰ মাজত যেনে সাদৃশ্য দেখা যায়, তেনেদৰে বিভিন্ন ধৰণৰ বৈসাদৃশ্যও লক্ষ্য কৰা যায়। এই বৈসাদৃশ্যসমূহ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু শ্রম বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কৰ্মভিত্তিক পাৰ্থক্য আদি ৰূপত বিভক্ত কৰিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰি সমাজত মানুহক আৰ্থিক আৰু পেচাগত অৱস্থাৰ ভিত্তিত ধনী, দুখীয়া, মধ্যবিত্ত, কৃষক আদি শ্ৰেণীত বিভাজন কৰা হয়। এই ধৰণৰ পাৰ্থক্য বা অসম বণ্টনকেই সামাজিক অসমতা বুলি জনা যায়।
৩। মুছলমানসকলৰ মাজত কোনে, কেনেকৈ সংস্কাৰ আন্দোলন আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ মুছলমান সমাজত চাৰ চৈয়দ আহমেদ খানৰ দৰে সমাজ সংস্কাৰকসকলে সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সূচনা কৰিছিল। তেওঁ ছোৱালীৰ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰিছিল যদিও এই শিক্ষা ঘৰৰ ভিতৰতেই সীমাবদ্ধ থাকিব লাগে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল। আনহাতে, বেগম ৰোকেয়া শ্বেখাৱতৰ দৰে আগুৱাই থকা মহিলাই নিজৰ লেখনীৰ মাধ্যমে মুছলমান সমাজত বিদ্যমান কু-সংস্কাৰসমূহ উন্মোচন কৰিছিল। তেওঁ উৰ্দু, বাংলা আৰু ইংৰাজী ভাষাত সাহিত্য সৃষ্টিত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত আছিল।
৪। জনজাতীয় লোকসকলক শিক্ষা লাভৰ বাবে কেনেকৈ অনুপ্রাণিত কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ জনজাতীয় অঞ্চলসমূহত বিদ্যালয় স্থাপন কৰা, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বিনামূলীয়াকৈ পাঠ্যপুথি, স্কুল বেগ, ইউনিফৰ্ম আদি যোগান ধৰা আৰু মধ্যাহ্ন ভোজনৰ ব্যৱস্থা কৰি তেওঁলোকক শিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰি তুলিব পাৰি। এই ক্ষেত্ৰত ভাৰত চৰকাৰে ইতিমধ্যে বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। ইয়াৰ লগতে উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত জনজাতীয় শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ, উপযুক্ত জলপানিৰ ব্যৱস্থা আৰু চাকৰিৰ ক্ষেত্ৰত সংৰক্ষণ নীতি প্ৰৱৰ্তনৰ জৰিয়তে তেওঁলোকক অধিক শিক্ষা লাভৰ বাবে উৎসাহিত কৰিব পাৰি।
৫। স্বাধীন ভাৰতত আদিবাসী সংগ্ৰামৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সাফল্যটো কি?
উত্তৰঃ স্বাধীন ভাৰতত আদিবাসী আন্দোলনৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য সাফল্য হৈছে বিহাৰৰ পৰা ঝাৰখণ্ড আৰু মধ্যপ্ৰদেশৰ পৰা ছত্তিশগড় ৰাজ্যৰ সৃষ্টি। এই দিশত আদিবাসীসকলৰ আন্দোলন দলিত আন্দোলনৰ পৰা পৃথক স্বৰূপ ধাৰণ কৰে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল, আদিবাসীসকল বিশেষকৈ একেটা ভৌগোলিক অঞ্চলত কেন্দ্ৰীভূত হৈ বাস কৰাৰ বাবে তেওঁলোকে সুকীয়া ৰাজ্য গঠনৰ দাবী উত্থাপন কৰিব সক্ষম হৈছিল।
৬। সামাজিক বৈষম্য কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিটো সমাজতেই কিছুমান ব্যক্তিয়ে আনসকলৰ তুলনাত বেছি পৰিমাণে মূল্যৱান সম্পদ, যেনে–ধন-সম্পত্তি, শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু ক্ষমতাৰ অধিকাৰী হয়। এই সম্পদসমূহ লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা পোৱা অসমান অৱস্থাকেই সামাজিক বৈষম্য বুলি কোৱা হয়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত এই বৈষম্য ব্যক্তিসকলৰ স্বাভাৱিক পাৰ্থক্য, যেনে–দক্ষতা, চেষ্টা আৰু যোগ্যতাৰ ভিন্নতাৰ ফলতো সৃষ্টি হয়।
৭। মহিলাসকলক কেনেধৰণৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা উচিত?
উত্তৰঃ ভাৰতত নাৰী শিক্ষাৰ দাবী উঠাৰ সময়ত চাৰ চৈয়দ আহমেদ খানে সমাজ সংস্কাৰৰ অংশ হিচাপে মহিলাসকলে ঘৰৰ সীমাৰ ভিতৰতেই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাটো উপযুক্ত বুলি ভাবিছিল। আনফালে, দয়ানন্দ সৰস্বতীৰ দৰে সমাজ সংস্কাৰকেও নাৰী শিক্ষাৰ সমৰ্থন কৰিছিল, কিন্তু তেওঁলোকে শিক্ষাৰ পাঠ্যসূচীত ধৰ্মীয় নীতি-নিয়ম, ঘৰুৱা কাম-কাজ আৰু শিশু প্ৰতিপালনৰ দৰে বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰিছিল। কিন্তু আধুনিক যুগত এই ধৰণৰ ধাৰণাবোৰ যথেষ্ট পুৰণি যেন অনুভৱ হয়। বৰ্তমান সময়ত লিংগভেদ নোহোৱাকৈ সকলো ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছা আৰু আগ্ৰহ অনুসৰি শিক্ষা লাভ কৰাৰ অধিকাৰ পাইছে।
৮। সতী প্রথা বা সতীদাহ প্রথাৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ সতীদাহ প্ৰথা বা সতী প্ৰথা হ’ল হিন্দু সমাজত এক সময়ত প্ৰচলিত থকা এটা অতি প্ৰাচীন কুসংস্কাৰ। এই প্ৰথা অনুসৰি, কোনো মহিলাৰ স্বামীৰ মৃত্যু ঘটিলে তেওঁক স্বামীৰ চিতাতেই জীৱন্তে দাহ কৰা হৈছিল। এই অমানৱীয় ৰীতিৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথমে ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে সশক্তভাৱে মাত মাতিছিল। এই ঘটনাই সমাজত নাৰীৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে সাধাৰণ মানুহৰ মাজত সচেতনতা সৃষ্টি কৰাৰ প্ৰথম উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপ হিচাপে পৰিগণিত হয়।
৯। অক্ষমতা আৰু দৰিদ্ৰতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ অক্ষমতা আৰু দৰিদ্ৰতাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক বিদ্যমান বুলি দেখা যায়। আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল লোকসকলৰ মাজত বিভিন্ন দুর্ঘটনা সংঘটিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি থাকে, যাৰ ফলত অক্ষমতা বৃদ্ধিৰ আশংকাও অধিক হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, সঘনভাৱে সন্তান জন্ম দিয়াৰ ফলত মাতৃসকল শাৰীৰিকভাৱে দুৰ্বল হৈ পৰে, আৰু উপযুক্ত পুষ্টিৰ অভাৱ তথা প্ৰতিষেধক ব্যৱস্থাৰ অভাৱে শিশুসকলৰ অক্ষম হোৱাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰে। আনফালে, অক্ষমতাই কেৱল এজন ব্যক্তিকেই প্ৰভাৱিত নকৰে, ই সম্পূৰ্ণ পৰিয়ালখনকো অসুবিধাৰ সন্মুখীন কৰে আৰু আৰ্থিক সংকট বৃদ্ধি কৰি দৰিদ্ৰতাৰ সৃষ্টি কৰে।
১০। মহিলাৰ সামাজিক মর্যাদাত সংস্কাৰ আন্দোলনসমূহে কেনে প্রভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ উনবিংশ শতিকাত পশ্চিমীয়া উচ্চ শিক্ষাৰে শিক্ষিত কিছুমান সমাজ সংস্কাৰকৰ উদ্যোগত ভাৰতীয় সমাজত চলি থকা নানা ধৰণৰ কুসংস্কাৰ দূৰ কৰাৰ বাবে সংগঠিত প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ হৈছিল। ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ, দয়ানন্দ সৰস্বতী আৰু চাৰ চৈয়দ আহমেদ খানৰ দৰে ব্যক্তিসকলৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা এই সংস্কাৰ আন্দোলনসমূহে নাৰীৰ অৱস্থা উন্নত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। সতীদাহ প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন, বাল্যবিবাহ নিবাৰণৰ দাবী, নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰচাৰ আৰু লিংগ বৈষম্যৰ বিৰোধিতা আদি কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে এই আন্দোলনসমূহে সমাজত নাৰীৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰাত বিশেষ সহায় কৰিছিল।
১১। হবিজনসকলক শিক্ষা লাভৰ বাবে কেনেকৈ উদগণি যোগাৰ পাৰি?
উত্তৰঃ শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইনে জাতি, বৰ্ণ, ধৰ্ম বা ভাষাৰ কোনো ভেদাভেদ নকৰাকৈ ৬ৰ পৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ সকলো শিশুৰ বাবে বাধ্যতামূলক শিক্ষা নিশ্চিত কৰিছে। তাৰ লগতে হৰিজনসকলৰ উন্নতিৰ বাবে জলপানিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা, উচ্চ শিক্ষাৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহত আসন সংৰক্ষণ কৰা আৰু চাকৰিৰ ক্ষেত্ৰতো সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা জৰিয়তে তেওঁলোকক শিক্ষা গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত উৎসাহিত কৰিব পাৰি।
১২। ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতি কি? ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতিত বাধা সৃষ্টি কৰা কাৰকসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰ।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতি বুলি ক’বলে এখন দেশৰ জনসাধাৰণৰ মাজত থকা ঐক্যবদ্ধতাৰ অনুভূতি আৰু উমৈহতীয়া চেতনাক বুজোৱা হয়। এখন দেশত বসবাস কৰা বিভিন্ন বৰ্ণ, ভাষা আৰু ধৰ্মৰ লোকসকলৰ মাজত যি মিলন আৰু সমন্বয় গঢ়ি উঠে, সেই একতাই ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতিৰ মূল আধাৰ।
ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতিৰ পথত বাধা সৃষ্টি কৰা কিছুমান প্ৰধান কাৰক হৈছে–
(ক) অৰ্থনৈতিক অসমতা
(খ) যোগ্য আৰু সক্ষম নেতৃত্বৰ অভাৱ
(গ) সামাজিক বৈষম্য
(ঘ) উপযুক্ত শিক্ষাৰ অভাৱ।
১৩। সংখ্যালঘু মানে কি বুজা? সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে থকা সাংবিধানিক বিধানসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো সমাজত মানুহৰ এটা গোট–বিশেষকৈ ধৰ্ম, জাতি বা ভাষাৰ আধাৰত–মুঠ জনসংখ্যাৰ তুলনাত সংখ্যাত কম থাকে, তেতিয়া সেই গোটটোক সংখ্যালঘু বুলি কোৱা হয়। এই লোকসকল তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক বা সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্যৰ বাবে সমাজৰ অন্যসকলৰ পৰা পৃথক বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু বহুক্ষেত্ৰত বৈষম্যমূলক ব্যৱহাৰৰ সম্মুখীন হয়। সংখ্যালঘুসকলক সাধাৰণতে ধৰ্ম, ভাষা, উৎপত্তি, জাতি আদি বিভিন্ন কাৰণৰ ভিত্তিত চিহ্নিত কৰা হয়।
(ক) অনুচ্ছেদ ১৪: সকলো নাগৰিকৰ বাবে ‘আইনৰ আগত সমতা’ আৰু ‘আইনৰ সম সুৰক্ষা’ নিশ্চিত কৰে।
(খ) অনুচ্ছেদ ১৫ (১) আৰু (২): ধৰ্ম, জাতি, লিংগ বা জন্মস্থানৰ আধাৰত নাগৰিকৰ বিৰুদ্ধে যিকোনো ধৰণৰ বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰে।
(গ) অনুচ্ছেদ ১৫ (৪): সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ উন্নয়নৰ বাবে (অনুসূচীত জাতি আৰু জনজাতিৰ বাহিৰেও) বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰক ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।
(ঘ) অনুচ্ছেদ ১৬ (১) আৰু (২): ৰাষ্ট্ৰৰ অধীনত চাকৰি বা নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত সকলো নাগৰিকৰ বাবে ‘সুযোগৰ সমতা’ নিশ্চিত কৰে আৰু ধৰ্ম, জাতি, লিংগ আদিৰ আধাৰত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰে।
(ঙ) অনুচ্ছেদ ১৬ (৪): ৰাষ্ট্ৰই পিছপৰা শ্ৰেণীৰ নাগৰিকসকলৰ বাবে চাকৰি বা পদ সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে, যিসকলৰ প্ৰতিনিধিত্ব পৰ্যাপ্ত নহয় বুলি বিবেচিত হয়।
(চ) অনুচ্ছেদ ২৫ (১): জনসাধাৰণৰ বাবে বিবেকৰ স্বাধীনতা আৰু নিজৰ ধৰ্ম পালন, অনুশীলন আৰু প্ৰচাৰৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে, যি ৰাজহুৱা শৃংখলা, নৈতিকতা আৰু অন্যান্য মৌলিক অধিকাৰৰ অধীনত থাকে।
(ছ) অনুচ্ছেদ ২৬: ধৰ্মীয় আৰু দাতব্য উদ্দেশ্যত প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন আৰু পৰিচালনা কৰা, লগতে নিজৰ ধৰ্মীয় কাম-কাজ স্বাধীনভাৱে চলোৱাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
(জ) অনুচ্ছেদ ২৭: কোনো বিশেষ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰৰ বাবে কোনো ব্যক্তিক কৰ দিবলৈ বাধ্য নকৰাৰ ব্যৱস্থা কৰে।
(ঝ) অনুচ্ছেদ ২৮: ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত বা সহায়প্ৰাপ্ত শিক্ষানুষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা বা উপাসনাত বাধ্যতামূলকভাৱে অংশগ্ৰহণ নকৰাৰ স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰে।
(ঞ) অনুচ্ছেদ ২৯ (২): ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত বা সহায় কৰা শিক্ষানুষ্ঠানত ধৰ্ম, জাতি বা ভাষাৰ আধাৰত নামভৰ্তি অস্বীকাৰ কৰাটো নিষিদ্ধ কৰে।
(ট) অনুচ্ছেদ ৩০ (১): সকলো ধৰ্মীয় আৰু ভাষিক সংখ্যালঘুৰ নিজৰ পছন্দৰ শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন আৰু পৰিচালনাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰে।
(ঠ) অনুচ্ছেদ ৩০ (২): সংখ্যালঘু পৰিচালিত শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে চৰকাৰী সাহায্য লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্যৰ পৰা সুৰক্ষা পায়।
(ড) অনুচ্ছেদ ৩৮ (২): বিভিন্ন অঞ্চল বা পেচাত নিয়োজিত লোকসকলৰ মাজত মৰ্যাদা, সুবিধা আৰু সুযোগৰ বৈষম্য হ্ৰাস কৰাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰক প্ৰচেষ্টা ল’বলৈ বাধ্য কৰে।
১৪। ভাৰতীয় নাৰীৰ ওপৰত পশ্চিমীয়া শিক্ষাৰ প্ৰভাৱ কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ইতিহাসৰ পৃষ্ঠা চাওঁতে বুজা যায় যে মনুৰ যুগৰ পৰা ভাৰতীয় নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থা ধীৰে ধীৰে অৱনমিত হৈছিল। কিন্তু পিছলৈ পশ্চিমীয়া শিক্ষাৰ প্ৰভাৱে এই অৱস্থাত এক গুৰুত্বপূর্ণ পৰিৱৰ্তন আনে। বৃটিছসকল ভাৰতলৈ অহাৰ সময়ছোৱাত কিছুমান দূৰদৰ্শী ব্যক্তিৰ চিন্তা-চৰ্চাৰ ফলত কেইবাটাও স্বেচ্ছাসেবী সংগঠনৰ উদ্ভৱ হয়। ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ, দয়ানন্দ সৰস্বতী আদি সমাজসংস্কাৰকৰ উদ্যোগত গঢ়ি উঠা এই সংগঠনসমূহে সমাজত চলি অহা কু-সংস্কাৰসমূহ দূৰ কৰাৰ বাবে সংগঠিতভাৱে কাম কৰে।
নাৰীসকলৰ ওপৰত হোৱা অন্যায় আৰু অৱহেলাৰ বিৰুদ্ধেও এক সংস্কাৰমূলক সচেতনতা সৃষ্টি কৰা হৈছিল। তাৰ লগতে, নাৰীৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ চৰকাৰকো চাপ প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল। নাৰী শিক্ষাৰ বিস্তাৰ আৰু স্বাধীনতা আন্দোলনত নাৰীসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণে তেওঁলোকৰ সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত কৰিবলৈ সহায় কৰে।
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতীয় নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থা আৰু উন্নত হয়। নাৰীৰ স্থিতিৰ উন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন আইনে উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে। আজিৰ দিনত ভাৰতীয় নাৰীসকল শিক্ষা, ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি আদি ক্ষেত্ৰত দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ি গৈছে। তেওঁলোকে ৰাষ্ট্ৰপতি, প্ৰধানমন্ত্ৰী, কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী, ৰাষ্ট্ৰসংঘত ভাৰতৰ প্ৰতিনিধি, কূটনৈতিক বিষয়া আদি উচ্চ পদসমূহো অলংকৃত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
তথাপি এইটোও সত্য যে ভাৰতৰ বহু ঠাইত এতিয়াও পুৰুষ আৰু নাৰীৰ মাজত সামাজিক অৱস্থাৰ পাৰ্থক্য লক্ষ্য কৰিব পৰা যায়।
১৫। জনজাতীয় লোকসকলে সম্মুখীন হোৱা সমস্যাবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ (১) আৰ্থিক সমস্যাসমূহঃ
(ক) ঝুম খেতিৰ অসুবিধা: জনজাতি সমাজত কৃষিই জীৱিকাৰ মুখ্য আধাৰ। কিন্তু তেওঁলোকে ব্যৱহাৰ কৰা ঝুম খেতিৰ পদ্ধতি আধুনিক নহোৱাত উৎপাদন পৰিমাণ কম হয়। এই কাৰণেই তেওঁলোক আৰ্থিক দিশত পিছ পৰে।
(খ) বনজ সম্পদৰ সমস্যা: আগতে জনজাতিসকলে বনজ সম্পদ নিজৰ ইচ্ছামতে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিছিল। বৰ্তমান চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ বলৱৎ হোৱাত তেওঁলোকে এই সম্পদবোৰ ব্যক্তিগত লাভৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা হৈছে, যাৰ ফলত আৰ্থিক সংকট দেখা দিছে।
(গ) ভূমি সংস্কাৰৰ সমস্যা: ভূমি সংস্কাৰৰ ফলস্বৰূপে জনজাতিসকলে আগৰ দৰে যিকোনো ভূমি কৃষিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। বিশেষকৈ ভূমিহীন লোকসকলে এই ব্যৱস্থাৰ ফলত অধিক আর্থিক সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছে।
(ঘ) ঋণগ্ৰস্ততাৰ সমস্যা: আৰ্থিক সংকটত পৰা জনজাতিসকলে বহু সময়ত ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হয়। কিন্তু এই ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ সম্পত্তি পৰ্যন্ত হেৰুৱাবলগীয়া হয়।
(ঙ) উদ্যোগিক শ্রমিকৰ সমস্যা: বৰ্তমান উদ্যোগ খণ্ডৰ গুৰুত্ব বাঢ়িছে যদিও জনজাতিসকল শিক্ষাত পিছপৰি থকাৰ বাবে নিম্ন বেতনত শ্রমিক হিচাপে কাম কৰিব লগা হয়। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ আৰ্থিক অৱস্থা অধিক দুৰ্বল হৈ পৰে।
(২) সামাজিক সমস্যাসমূহঃ
(ক) বাল্যবিবাহ: জনজাতি সমাজত বাল্যবিবাহ এটা গুৰুত্বপূর্ণ সমস্যা। কম বয়সত বিবাহ হোৱাত ল’ৰা-ছোৱালীৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশত বাধা সৃষ্টি হয়।
(খ) কন্যামূল্য: বহুতো জনজাতিৰ মাজত কন্যামূল্য দিয়াৰ প্ৰথা চলি আহিছে। এই প্ৰথাৰ বাবে বিশেষকৈ দুখীয়া পৰিয়ালবোৰ আৰ্থিকভাৱে বিপদত পৰে।
(গ) যুৱগৃহৰ অৱক্ষয়: আগতে যুৱগৃহ জনজাতি সমাজত শিক্ষাৰ আৰু সামাজিক বিকাশৰ গুৰুত্বপূর্ণ কেন্দ্র আছিল। কিন্তু বৰ্তমান ইয়াৰ অৱক্ষয় ঘটাত সমাজত বিভিন্ন সমস্যাই দেখা দিছে।
(ঘ) বেশ্যাবৃত্তি সম্পর্কীয় সমস্যা: বেশ্যাবৃত্তি আৰু অনিয়মিত যৌন আচৰণে জনজাতীয় সমাজৰ নৈতিক মূল্যবোধত আঘাত কৰিছে আৰু নানা সামাজিক সমস্যা সৃষ্টি কৰিছে।
(৩) সাংস্কৃতিক সমস্যাসমূহঃ
(ক) সাংস্কৃতিক বৈচিত্র্য: ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত থকা জনজাতিসকলৰ মাজত ৰীতি-নীতি, ভাষা, খাদ্যাভ্যাস, ধৰ্ম আৰু পোছাক-পিন্ধনৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়। এই ভিন্নতাৰ বাবে তেওঁলোকৰ মাজত পাৰস্পৰিক যোগাযোগ আৰু সমন্বয়ত অসুবিধা হয়।
(খ) ভাষাজনিত সমস্যা: জনজাতিসকলৰ নিজস্ব ভাষা বা উপভাষা আছে, যাক আন লোকে সহজে নাজানে। সেয়ে যোগাযোগৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে আন ভাষাৰ সহায় ল’বলগীয়া হয়, যাৰ ফলত ভাষাজনিত অসুবিধা সৃষ্টি হয়।
(গ) ধৰ্মীয় সমস্যা: একে জনজাতিৰ মাজতো বিভিন্ন ধৰ্মাৱলম্বী লোক থকাৰ বাবে ধৰ্মভিত্তিক পাৰ্থক্য দেখা যায়। এই ভিন্নতাই সমাজৰ ঐক্য আৰু সম্প্ৰীতি ক্ষুণ্ণ কৰি বিভিন্ন সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।
১৬। ৰাজ্য চৰকাৰে জনজাতিসকলৰ কল্যাণৰ বাবে কেনেধৰণৰ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছে?
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ পিছত জনজাতিসকলৰ উন্নয়ন সাধন আৰু তেওঁলোকৰ বিভিন্ন সমস্যাৰ সমাধানৰ উদ্দেশ্যে ভাৰতীয় সংবিধানে কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে।
এই ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল–
(ক) সংবিধানৰ ১৫ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি সকলো নাগৰিকৰ বাবে সমান অধিকাৰ আৰু সুযোগ-সুবিধা নিশ্চিত কৰা হৈছে, য’ত জনজাতিসকলকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
(খ) সংবিধানৰ ১৯ আৰু ১৬ নং অনুচ্ছেদ অনুসাৰে অনুসূচীত জনজাতিৰ লোকসকলে চাকৰি লাভ কৰা আৰু শিক্ষানুষ্ঠানত নামভৰ্ত্তি কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰিছে।
(গ) সংবিধানৰ ৪৬ নং অনুচ্ছেদত অনুসূচীত জনজাতিৰ শৈক্ষিক আৰু আৰ্থিক উন্নয়ন নিশ্চিত কৰাৰ লগতে সামাজিক শোষণ আৰু অন্যায়ৰ পৰা তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰাৰ বাবে ৰাজ্য চৰকাৰসমূহক নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
(ঘ) সংবিধানৰ ১৯(৫) নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি জনজাতিসকলৰ সম্পত্তিৰ ওপৰত অধিকাৰ আছে আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ যিকোনো ঠাইতে সেই অধিকাৰ উপভোগ কৰাৰ স্বাধীনতা আছে।
(ঙ) সংবিধানৰ ১৬(৪), ৩২০(৪) আৰু ৩৩৫ নং অনুচ্ছেদৰ ভিত্তিত চৰকাৰী চাকৰি আদি ক্ষেত্ৰত জনজাতিসকলৰ বাবে বিশেষ সুবিধা আৰু সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(চ) সংবিধানৰ ৩৩০, ৩৩২ আৰু ৩৩৪ নং অনুচ্ছেদ অনুসাৰে লোকসভা আৰু ৰাজ্যিক বিধানসভাত জনজাতিসকলৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা আছে।
(ছ) জনজাতিসকলৰ সমস্যা সমাধান আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত আন কিছুমান ব্যৱস্থা হৈছে–
(i) সৰ্বভাৰতীয় চাকৰিত অনুসূচীত জনজাতিৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট শতাংশ আসন সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।
(ii) পদোন্নতিৰ ক্ষেত্ৰতো জনজাতিসকলৰ বাবে সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছে।
(iii) বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানত বয়সৰ সীমা, শিক্ষাগত অৰ্হতা আৰু যোগ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ৰেহাই প্ৰদান কৰা হয়।
(iv) জনজাতি অধ্যুষিত অঞ্চলসমূহত বন্ধুৱা শ্ৰমিক ব্যৱস্থাৰ নিষেধাজ্ঞা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
১৭। নাৰীৰ সামাজিক মর্যাদা বৃদ্ধি হোৱাৰ কাৰণবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ বৈদিক যুগত ভাৰতীয় নাৰীৰ সামাজিক মৰ্যাদা পুৰুষৰ সৈতে সমান আছিল। কিন্তু প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০ বছৰৰ পিছৰ পৰা তেওঁলোকৰ অৱস্থা ধীৰে ধীৰে পুৰুষতকৈ নিম্নস্তৰত নামি আহে। বৰ্তমান সময়ত পুনৰ ভাৰতীয় নাৰীৰ স্থান পুৰুষৰ সৈতে সমপৰ্যায়ত উপনীত হৈছে। এই পৰিৱর্তনৰ পিছত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক কাম কৰি আছে।
এই কাৰকসমূহ তলত চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা হ’ল–
(ক) সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন: কিছুমান আগুৱাই থকা সমাজ সংস্কাৰকৰ উদ্যোগত সমাজত চলি থকা কুসংস্কাৰ আৰু অন্যায় আচৰণসমূহ দূৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে সংগঠিত আন্দোলন আৰম্ভ হৈছিল। ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ, দয়ানন্দ সৰস্বতী আদিৰ অৱদানৰ ফলত নাৰীৰ সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত হ’বলৈ পথ প্ৰসস্ত হয়।
(খ) বিভিন্ন আইন প্ৰণয়ন: সমাজ সংস্কাৰক আৰু ইংৰাজ শাসনৰ সময়ত মহিলাসকলৰ কল্যাণৰ বাবে বহুতো আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। এই আইনসমূহে নাৰীৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰি তেওঁলোকৰ সামাজিক অৱস্থা উন্নত কৰাত সহায় কৰে।
(গ) নাৰী জাগৰণ আন্দোলন: নাৰীসকলে নিজে সংগঠিত হৈ নিজৰ অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদাৰ বাবে সচেতনতা সৃষ্টি কৰিবলৈ বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল। এই জাগৰণে নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থাত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱর্তন আনে।
(ঘ) নাৰী শিক্ষা: সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সৈতে সৈতে নাৰী শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উন্নয়নৰ আৰম্ভণি হয়। ১৯শ শতিকাৰ পৰা নাৰীসকল শিক্ষাৰ সুযোগ লাভ কৰি ধীৰে ধীৰে পুৰুষৰ সৈতে সমানে আগবাঢ়িবলৈ সক্ষম হয়।
(ঙ) স্বাধীনতা আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ: ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত নাৰীসকলে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ সাহস, দক্ষতা আৰু অৱদানৰ বাবে সমাজত নাৰীৰ স্থান অধিক মৰ্যাদাপূৰ্ণ হৈ উঠে।
১৮। ভাৰতীয় সমাজত মহিলাৰ প্ৰস্থিতি (মর্যাদা) নিম্ন হোৱাৰ কাৰণবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ বৈচিত্ৰ্যৰে পৰিপূৰ্ণ ভাৰতীয় সমাজত নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থাও বিভিন্ন ৰূপত দেখা যায়। যুগে যুগে নাৰীৰ স্থান উত্থান আৰু পতনৰ মাজেৰে পৰিৱৰ্তিত হৈ আহিছে। প্ৰাচীন যুগত নাৰীসকলৰ সামাজিক মৰ্যাদা যথেষ্ট উন্নত আছিল আৰু তেওঁলোকে পুৰুষৰ সৈতে সমানে স্থান অধিকাৰ কৰিছিল। সেই সময়ত গাৰ্গী, অত্রেয়ী, মৈত্ৰেয়ী আদি বহু বিদূষী নাৰী আছিল, যিসকল বেদ-শাস্ত্ৰত পণ্ডিত আছিল। এইবোৰে স্পষ্ট কৰে যে সেই সময়ত নাৰীৰ স্থান যথেষ্ট উচ্চ আছিল।
কিন্তু মনুৰ সময়ৰ পৰা নাৰীৰ সামাজিক অৱস্থা অৱনমিত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। এই সময়ত নাৰীসকলক বেদ অধ্যয়ন বা শাস্ত্ৰ পাঠ কৰাৰ অধিকাৰ দিয়া নহ’ল। তদুপৰি, সেই সময়ত বিকাশ লাভ কৰা বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মেও কিছুমান ক্ষেত্ৰত নাৰীৰ অৱস্থা নিম্নমুখী কৰাত ভূমিকা লয়।
মধ্যযুগত নাৰীৰ অৱস্থা আৰু অধিক দুৰ্বল হৈ পৰে। সমাজত গঢ়ি উঠা বিভিন্ন কু-সংস্কাৰৰ ফলত এই অৱনতি তীব্ৰ হয়। বাল্যবিবাহ, বিধৱা পুনৰ্বিবাহত বাধা, পৰ্দা প্ৰথা, সতীদাহ প্ৰথা আদি কু-প্ৰথাই নাৰীৰ জীৱনক কঠিন কৰি তোলে। এইবোৰৰ ফলত সমাজত নাৰীৰ মৰ্যাদা আৰু ভূমিকা ক্রমে হ্ৰাস পায় আৰু তেওঁলোকৰ স্থান অধিক নিম্নগামী হয়।
যদিও বৈদিক যুগত নাৰীৰ স্থান পুৰুষৰ সৈতে সমান আছিল, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৩০০ বছৰৰ পৰা তেওঁলোকৰ অৱস্থা অধোগামী হ’বলৈ ধৰে। অৱশ্যে, সাম্প্ৰতিক যুগত পুনৰ নাৰীৰ সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত হৈ পুৰুষৰ সমপৰ্যায়লৈ আহিছে। এই উন্নয়নৰ আঁৰত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক জড়িত হৈ আছে।
১৯। অনুসূচিত জাতিসমূহৰ কিছুমান সামাজিক অক্ষমতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অনুসূচীত জাতিৰ লোকসকল আৰ্থিক ক্ষেত্ৰত বহুত পিছপৰা অৱস্থাত আছে।
তেওঁলোকৰ এই আৰ্থিক পশ্চাৎপদতাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল–
(ক) পৰম্পৰাগত ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাত নিম্ন জাতিৰ লোকসকলৰ নিজৰ কোনো সম্পত্তি নাছিল। তেওঁলোকে সদায় উচ্চ জাতিৰ অধীনত কাম কৰি জীৱিকা নির্বাহ কৰিছিল। যদিও বৰ্তমান তেওঁলোকে সম্পত্তিৰ অধিকাৰ লাভ কৰিছে, তথাপি তেওঁলোকৰ আৰ্থিক অৱস্থা এতিয়াও শক্তিশালী হোৱা নাই।
(খ) অনুসূচীত জাতিৰ লোকসকলে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি যিকোনো পেচা বাছি ল’ব নোৱাৰিছিল। ফলত তেওঁলোকে পূৰ্বপুৰুষৰ পৰম্পৰাগত বৃত্তিকেই অনুসৰণ কৰিব লগা হৈছিল, যাৰ বাবে তেওঁলোকৰ আয় সীমিত থাকি যায় আৰু আৰ্থিক উন্নতি সম্ভৱ নহয়।
(গ) এই শ্ৰেণীৰ অধিকাংশ লোকেই ভূমিহীন। নিজা মাটি নথকাৰ বাবে উৎপাদনৰ সম্পূৰ্ণ লাভ তেওঁলোকে উপভোগ কৰিব নোৱাৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ আৰ্থিক অৱস্থা উন্নত নহয়।
(ঘ) শিক্ষাৰ অভাৱো এটা গুৰুত্বপূর্ণ কাৰণ। শিক্ষা নথকাৰ বাবে তেওঁলোকে সাধাৰণতে কম বেতনৰ কামত নিযুক্ত হ’ব লগা হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোক আৰ্থিক দিশত পিছপৰা হৈ থাকে।
২০। সামাজিক স্তৰীকৰণ কি? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সামাজিক স্তৰীকৰণ বুলিলে সমাজৰ মানুহসকলক উচ্চ আৰু নিম্ন হিচাপে বিভিন্ন স্তৰত বিভাজন কৰা এক প্ৰক্ৰিয়াক বুজায়।
সামাজিক স্তৰীকৰণৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল–
(ক) সামাজিক স্তৰীকৰণ কেৱল ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ ফল নহয়; ই সমাজৰ গঠনমূলক এক গুৰুত্বপূর্ণ বৈশিষ্ট্য।
(খ) এই স্তৰীকৰণ পদ্ধতি পুৰুষানুক্ৰমে আগবঢ়ে, অৰ্থাৎ এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰিত হয়।
(গ) সমাজত প্ৰচলিত বিশ্বাস, মূল্যবোধ আৰু আদৰ্শসমূহে সামাজিক স্তৰীকৰণক টিকাই ৰাখিবলৈ সহায় কৰে।
২১। আদিবাসী সংগ্রামৰ কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ আদিবাসীসকলৰ সংগ্ৰামৰ পিচত বিভিন্ন গুৰুত্বপূর্ণ কাৰণ আছে। প্ৰাচীন সময়ৰ পৰাই এই লোকসকল আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল, ৰাজনৈতিকভাৱে শক্তিহীন আৰু সামাজিকভাৱে অৱহেলিত হৈ আহিছে। যিবোৰ অঞ্চলত জনজাতীয় লোকসকলৰ বসতি অধিক, সেই ঠাইসমূহত তেওঁলোকৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থা সাধাৰণতে অজনজাতীয় লোকসকলতকৈ অধিক দুখজনক।
ঔপনিৱেশিক বৃটিছ শাসনৰ সময়ত আৰম্ভ হোৱা খনিজ সম্পদৰ নিষ্কাষণ কাৰ্য স্বাধীনতাৰ পিছতো অব্যাহত থাকিল, যাৰ ফলত আদিবাসীসকলৰ জীৱনযাত্ৰা অধিক কঠিন হৈ পৰে আৰু দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পায়। উনৈশ শতিকাৰ পিছৰে পৰা প্ৰৱৰ্তিত বন সংৰক্ষণ আইনসমূহে তেওঁলোকৰ বনসম্পদ ব্যৱহাৰৰ প্ৰাচীন অধিকাৰ সীমিত কৰি দিয়ে।
ইয়াৰ উপৰিও, উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পসমূহ–যেনে নমর্দা নদীৰ ওপৰত চৰ্দাৰ সৰোবৰ বান্ধ আৰু গোদাৱৰী নদীৰ ওপৰত পোলাভৰম বান্ধ–ই বহুসংখ্যক আদিবাসীক নিজ বাসস্থানৰ পৰা উচ্ছেদ কৰিছে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ জীৱন অধিক অসুবিধাজনক আৰু অনিশ্চিত হৈ পৰিছে।
এই সকলোবোৰ কাৰণৰ বাবে আদিবাসীসকলে নিজৰ অধিকাৰ আৰু জীৱন-জীৱিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰি আহিছে।
২২। অনুসূচিত জাতিসমূহে সম্মুখীন হোৱা সমস্যাবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ অনুসূচিত জাতিসমূহে ভোগ কৰা মুখ্য সমস্যাবোৰ হৈছে–
(ক) নিম্ন সামাজিক স্থানঃ পৰম্পৰাগত হিন্দু সামাজিক স্তৰীকৰণ ব্যৱস্থাত অনুসূচিত জাতিৰ লোকসকল সদায়েই নিম্নস্থানত অৱস্থিত হৈ আহিছে। ৰক্ষণশীল সমাজ ব্যৱস্থাৰ ফলত তেওঁলোক উচ্চ জাতিৰ সৈতে খোৱা-বোৱা, সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ়া বা বৈবাহিক সম্বন্ধ স্থাপন কৰাৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল। ইয়াৰ ফলত জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক পিছপৰি থাকিল।
(খ) শিক্ষা সমস্যাঃ প্ৰাচীন কালৰ পৰা অনুসূচিত জাতিৰ লোকসকলে শিক্ষাৰ সুবিধা পোৱাৰ সুযোগ নাপাইছিল। শিক্ষাৰ অভাৱৰ বাবে তেওঁলোকে উন্নত সামাজিক গোটৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰিব নোৱাৰিলে আৰু আগবাঢ়িবলৈ অসুবিধা পালে।
(গ) আৰ্থিক সমস্যাঃ এই জাতিৰ লোকসকল আৰ্থিক দিশত যথেষ্ট দুৰ্বল।
ইয়াৰ কিছুমান মুখ্য কাৰণ হ’ল–
(i) পৰম্পৰাগত সমাজত নিম্ন জাতিৰ লোকসকলৰ নিজৰ সম্পত্তিৰ অধিকাৰ নাছিল আৰু তেওঁলোকে উচ্চ জাতিৰ অধীনত কাম কৰিব লাগিছিল। বৰ্তমান কিছু অধিকাৰ পোৱা সত্বেও তেওঁলোক এতিয়াও আৰ্থিকভাৱে শক্তিশালী হোৱা নাই।
(ii) তেওঁলোকে নিজৰ পছন্দমতে বৃত্তি বাছনি কৰিব নোৱাৰি, বেছিভাগ ক্ষেত্ৰত পূৰ্বপুৰুষৰ পেছা অনুসৰণ কৰিব লগা হয়, যাৰ ফলত আয়ৰ উৎস সীমিত থাকে।
(iii) অধিকাংশ লোকেই ভূমিহীন, নিজৰ মাটি নথকাৰ বাবে উৎপাদনৰ পূৰ্ণ লাভ তেওঁলোকে লাভ কৰিব নোৱাৰে, যাৰ ফলত আৰ্থিক উন্নয়ন বাধাগ্ৰস্ত হয়।
(iv) শিক্ষাৰ অভাৱৰ বাবে তেওঁলোকে সাধাৰণতে কম বেতনযুক্ত কামত নিয়োজিত থাকিব লগা হয়, যাৰ ফলত আৰ্থিক অৱস্থা উন্নত নহয়।
(ঘ) ধৰ্মীয় সমস্যাঃ ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰতো অনুসূচিত জাতিৰ লোকসকলে বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়। উচ্চ বৰ্ণৰ সংৰক্ষণশীল লোকসকলে তেওঁলোকৰ সৈতে একেলগে পূজা-অৰ্চনা কৰা, বেদ বা মন্ত্র পাঠ কৰাৰ দৰে ধৰ্মীয় কাৰ্যত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুমতি নিদিয়ে। আনকি বহু ঠাইত মন্দিৰত প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰতো বাধা দেখা যায়।
(ঙ) ৰাজনৈতিক সমস্যাঃ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰতো এই জাতিৰ লোকসকল সচেতনতা আৰু অংশগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত পিছপৰা। তেওঁলোকে নিজৰ অধিকাৰ সঠিকভাৱে প্রতিষ্ঠা কৰিব নোৱাৰি আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতিনিধিত্ব কম হোৱাৰ বাবে চৰকাৰে তেওঁলোকৰ সমস্যাসমূহ সমাধানত যথেষ্ট গুৰুত্ব নিদিয়া দেখা যায়।
২৩। মহিলাৰ প্ৰস্থিতি বা মৰ্যাদাত কেনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তন দেখা পোৱা গৈছে?
উত্তৰঃ বৈচিত্র্যৰে ভৰা ভাৰতীয় সমাজত নাৰীৰ সামাজিক স্থানো একেধৰণে বৈচিত্র্যময়। যুগে যুগে নাৰীসকলৰ প্ৰস্থিতি উত্থান আৰু অৱনতিৰ মাজেদি পৰিবৰ্তিত হৈ আহিছে। প্ৰাচীন যুগত পুৰুষৰ সৈতে সমানভাৱে নাৰীৰ স্থান যথেষ্ট উন্নত আছিল। সেই সময়ত গাৰ্গী, মৈত্ৰেয়ী, অত্রেয়ী আদি বেদজ্ঞ নাৰী পণ্ডিতৰ উল্লেখ পোৱা যায়, যাৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে সেই সময়ত নাৰীৰ সামাজিক মৰ্যাদা উচ্চ আছিল।
কিন্তু ইতিহাসৰ পৰ্যালোচনাত দেখা যায় যে মনুৰ সময়ৰ পৰা নাৰীৰ সামাজিক স্থান ধীৰে ধীৰে অৱনমিত হ’বলৈ ধৰে। সেই সময়ত নাৰীক বেদ-পাঠ বা শাস্ত্ৰ অধ্যয়নৰ সুযোগ দিয়া নহ’ল। তদুপৰি, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মৰ বিস্তাৰে কিছু পৰিমাণে নাৰীৰ প্ৰস্থিতি নিম্নগামী কৰাতো প্ৰভাৱ পেলালে।
মধ্যযুগত এই অৱনতি অধিক স্পষ্ট হয়। সেই সময়ত সমাজত উদ্ভৱ হোৱা বিভিন্ন কু-সংস্কাৰ যেনে বাল্যবিবাহ, বিধৱা বিবাহত নিষেধাজ্ঞা, পৰ্দা প্ৰথা আৰু সতীদাহ প্ৰথাই নাৰীৰ জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলালে। ফলত নাৰীৰ সামাজিক মৰ্যাদা আৰু গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰস্থিতি অধিক তললৈ নামি যায়।
ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত কিছু দূৰদৰ্শী সমাজ সংস্কাৰকৰ প্ৰচেষ্টাত ভাৰতীয় সমাজত সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সূচনা হয়। ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, ঈশ্বৰচন্দ্ৰ বিদ্যাসাগৰ, দয়ানন্দ সৰস্বতী আদিৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা সংগঠনসমূহে কু-সংস্কাৰ দূৰ কৰাৰ বাবে সংগঠিতভাৱে কাম কৰে। তেওঁলোকে নাৰীৰ ওপৰত হোৱা অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সচেতনতা সৃষ্টিৰ লগতে নাৰীৰ অধিকাৰৰ সপক্ষে আইনী ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ চৰকাৰক উৎসাহিত কৰে। ইয়াৰ লগতে নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু স্বাধীনতা সংগ্ৰামত নাৰীৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণে নাৰীৰ সামাজিক স্থান উন্নত কৰাত সহায় কৰে।
স্বাধীনতাৰ পিছত নাৰীৰ সামাজিক প্ৰস্থিতি আৰু অধিক উন্নত হয়। বিভিন্ন আইনী ব্যৱস্থা আৰু নীতিৰ জৰিয়তে নাৰীৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা হয়। বৰ্তমান সময়ত ভাৰতীয় নাৰী শিক্ষা, ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰত দ্ৰুতগতিত আগবঢ়িছে। তেওঁলোকে ৰাষ্ট্ৰপতি, প্ৰধানমন্ত্ৰী, কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী, কূটনৈতিক বিষয়া আদি গুৰুত্বপূর্ণ পদত অধিষ্ঠিত হ’বলৈ সক্ষম হৈছে।
তথাপি, এইটো সত্য যে ভাৰতৰ বহু ক্ষেত্ৰত এতিয়াও পুৰুষ আৰু নাৰীৰ মাজত সামাজিক বৈষম্য বিদ্যমান।
২৪। অনুসূচিত জাতিসমূহৰ মর্যাদাত কেনেধৰণৰ পৰিৱৰ্তন দেখা পোৱা গৈছে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হিন্দু সমাজৰ সংস্তৰণ ব্যৱস্থাত যিসকল লোক নিম্ন স্তৰত বাস কৰে, তেওঁলোকক সাধাৰণতে অনুসূচীত জাতি বা পৰম্পৰাগতভাৱে অস্পৃশ্য বুলি জনা যায়। এইসকল লোক সামাজিক, ৰাজনৈতিক, আৰ্থিক, শিক্ষাগত আৰু ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত সমাজৰ অন্যান্য গোটৰ তুলনাত অধিক পিছপৰা। উচ্চ শ্ৰেণীৰ লোকসকলে ঐতিহ্যগতভাৱে তেওঁলোকক হীন দৃষ্টিৰে চাই অস্পৃশ্য হিচাপে গণ্য কৰাৰ ফলত তেওঁলোক বহুদিন ধৰি সামাজিক শোষণৰ শিকার হৈ আহিছে। এই ধৰণৰ অৱস্থাত থকা লোকসকলকেই অনুসূচীত জাতি বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে মাদিগা, বিলাবাস, ধোবা, মোহৰ, মংগ, চামাৰ আদি উল্লেখযোগ্য।
বৈদিক যুগত বৰ্ণ ব্যৱস্থা আৰম্ভ হোৱা সময়ৰ পৰাই এই জাতিৰ লোকসকলে সমাজৰ বিভিন্ন দিশত–যেনে সামাজিক, ৰাজনৈতিক, আৰ্থিক আৰু শিক্ষাগত ক্ষেত্ৰত–বহু সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈ আহিছে। এই অৱস্থা উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে বিভিন্ন উন্নয়নমূলক আঁচনি গ্ৰহণ কৰিছে।
এই আঁচনিসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য কিছুমান হ’ল–
(ক) বিভিন্ন প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে অনুসূচীত জাতিৰ প্ৰাৰ্থীক বিশেষ প্ৰশিক্ষণ দি সক্ষম কৰি তোলা।
(খ) উচ্চ শিক্ষা লাভৰ ক্ষেত্ৰত উৎসাহ যোগাবলৈ আৰ্থিক সাহায্য প্ৰদান কৰা।
(গ) বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে আৱাসৰ সুবিধা উপলব্ধ কৰা।
(ঘ) অনুসূচীত জাতিৰ সমস্যা সম্পৰ্কে গৱেষণা কৰা সংস্থাসমূহক আৰ্থিক অনুদান আগবঢ়োৱা।
(ঙ) চিকিৎসা, অভিযান্ত্ৰিক আদি কাৰিকৰী শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা শিক্ষাৰ্থীসকলক পাঠ্যপুথি আৰু অন্যান্য সহায় আগবঢ়োৱা।
(চ) বিদেশত উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণৰ বাবেও আৰ্থিক সহায় প্ৰদান কৰা।
এই আঁচনিসমূহৰ ফলত বৰ্তমান অনুসূচীত জাতিৰ মাজত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটিছে, দৰিদ্ৰতা কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে আৰু চৰকাৰী তথা বেচৰকাৰী খণ্ডত তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পাইছে। সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, তেওঁলোকৰ সামগ্ৰিক সামাজিক মৰ্যাদা আগৰ তুলনাত উন্নত হৈছে।
২৫। অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী মানে কি? অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ সমস্যাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ অনুসূচীত জাতি আৰু জনজাতিৰ উপৰিও ভাৰতত এনে কিছুমান গোট আছে, যিসকল শিক্ষা আৰু আৰ্থিক ক্ষেত্ৰত অত্যন্ত পিছপৰা। এইসকল গোটক “অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী” বুলি জনা যায়। এই শ্ৰেণীৰ ভিতৰত হিন্দুৰ নিম্নজাতিৰ লোকৰ লগতে মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, বৌদ্ধ আদি ধৰ্মৰ বহু লোক অন্তৰ্ভুক্ত। এইসকল শ্ৰেণীক চিনাক্ত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৫৩ চনত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে কাকাচাহেব কালেলকাৰৰ সভাপতিত্বত এখন আয়োগ গঠন কৰিছিল। আয়োগখনে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ভিত্তিৰ ওপৰত কোনো এটা জাতি বা সমুদায়ক পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
এই ভিত্তিসমূহ হ’ল–
(ক) পৰম্পৰাগত জাতি ব্যৱস্থাত নিম্নতম সামাজিক স্থান লাভ কৰা গোটসমূহ;
(খ) যিসকলৰ মাজত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ অতি কম;
(গ) উদ্যোগ আৰু বাণিজ্যত জড়িত লোকৰ সংখ্যা কম থকা সমুদায়;
(ঘ) চৰকাৰী চাকৰি বা আনুষ্ঠানিক নিয়োগত অতি কম অংশগ্ৰহণ থকা গোট।
সেয়ে ক’ব পাৰি যে সামাজিক, আৰ্থিক, ৰাজনৈতিক আৰু শিক্ষাগত ক্ষেত্ৰত পিছপৰা, লগতে চাকৰি-বাকৰিত কম প্ৰতিনিধিত্ব থকা জনগোষ্ঠীসমূহেই অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত।
অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ সমস্যা সমূহ–
(ক) এই শ্ৰেণীৰ অধিকাংশ লোক হিন্দু সমাজৰ নিম্নজাতিৰ অন্তৰ্গত হোৱা বাবে তেওঁলোকৰ সামাজিক স্থান এতিয়াও নিম্ন হৈ আছে।
(খ) জাতি ব্যৱস্থাৰ প্ৰভাৱত এইসকল লোকৰ পৰম্পৰাগত পেচা আছিল খেতি কৰা, সঁজুলি নিৰ্মাণ, বস্ত্ৰ বোৱা, পাত্ৰ-পাতন তৈয়াৰ কৰা, অলংকাৰ নিৰ্মাণ আদি। এই কামসমূহৰ বাবে সাধাৰণতে শিক্ষাৰ প্ৰয়োজন নাছিল, সেয়ে তেওঁলোকৰ মাজত শিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ কম আছিল। তাৰোপৰি, উচ্চ জাতিৰ লোকসকলে তেওঁলোকক শিক্ষা লাভৰ পৰা বঞ্চিত কৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোক শিক্ষাত পিছ পৰি থাকিল।
(গ) শিক্ষা হৈছে উন্নয়নৰ মূল আধাৰ। শিক্ষাৰ অভাৱত এই শ্ৰেণীৰ লোকসকল আৰ্থিক ক্ষেত্ৰতো আগবাঢ়িব নোৱাৰিলে। শিক্ষাৰ অভাৱৰ বাবে তেওঁলোকে চাকৰি বা ব্যৱসায়ৰ সুযোগ লাভ কৰাতো অসুবিধাৰ সন্মুখীন হ’ল।
২৬। মণ্ডল আয়োগৰ কাৰ্যক্ৰমৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জৱাহৰলাল নেহেৰুৰ নেতৃত্বত গঠিত স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম চৰকাৰে অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ উন্নয়নৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া ব্যৱস্থাসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে কাকা কালেলকাৰৰ সভাপতিত্বত প্ৰথম পিছপৰা শ্ৰেণী আয়োগ গঠন কৰিছিল। কিন্তু সেই সময়ত এই আয়োগে দিয়া প্ৰতিবেদনটোক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া নহ’ল।
পিছত ১৯৭০ দশকত জনতা দলৰ শাসনকালত অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বিষয়টো পুনৰ জাতীয় পৰ্যায়ত গুৰুত্ব লাভ কৰে। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত ১৯৭৮ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত বি. পি. মণ্ডলৰ নেতৃত্বত দ্বিতীয় পিছপৰা শ্ৰেণী আয়োগ গঠন কৰা হয়। মণ্ডল আয়োগৰ মতে ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৫২% লোক অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত। সেয়ে এই আয়োগে চৰকাৰী চাকৰিত অন্ততঃ ২৭% সংৰক্ষণ দিয়াৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়। লগতে ইতিমধ্যে কৰ্মৰত থকা পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলক এই সংৰক্ষণৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত নকৰিবলৈও কোৱা হৈছিল। আয়োগে নিয়োগ আৰু পদোন্নতি দুয়ো ক্ষেত্ৰতে সংৰক্ষণ প্ৰদানৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল।
পিছত ১৯৯০ চনত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ভি. পি. সিঙে মণ্ডল আয়োগৰ প্ৰতিবেদন গ্ৰহণ কৰি ইয়াক কাৰ্যকৰী কৰাৰ উদ্যোগ লয়। কিন্তু ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰি বহুতো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে আন্দোলন আৰম্ভ কৰে আৰু প্ৰায় ২০৭ জনে আত্মহত্যা কৰে। একে সময়তে মণ্ডল আয়োগৰ সমৰ্থনতও বিভিন্ন আন্দোলন গঢ়ি উঠে। অৱশেষত এই বিষয়টো ন্যায়ালয়লৈ গড়ায়।
২৭। উদাহৰণসহ সামাজিক বৰ্জনৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ব্যক্তিক বৃহত্তৰ সমাজৰ সৈতে পূৰ্ণভাৱে জড়িত হৈ থকাৰ পৰা বঞ্চিত কৰি ৰখাৰ বিভিন্ন প্ৰক্ৰিয়াকেই সামাজিক বৰ্জন বোলা হয়। এই ব্যৱস্থাৰ ফলত ব্যক্তি বা কোনো গোটে তেওঁলোক বাস কৰা সমাজখনৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক, ধৰ্মীয় আদি কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ পৰা বিৰত থাকে।
উদাহৰণস্বৰূপে, প্ৰাচীন ভাৰতত জাতি ব্যৱস্থাই নিম্ন বৰ্ণৰ লোকসকলক বহু দিশত সমাজৰ কাৰ্যকলাপৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিছিল।
তলত নিম্ন জাতিৰ লোকসকলে সন্মুখীন হোৱা কিছুমান সামাজিক বৰ্জনৰ দিশ উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) জাতি অযোগ্যতা নিবাৰণ আইন, ১৮৫০: এই আইনখনৰ জৰিয়তে কোনো ব্যক্তিয়ে ধৰ্ম বা জাতি পৰিবৰ্তন কৰিলে তেওঁৰ নাগৰিক অধিকাৰ হ্ৰাস কৰাৰ নিয়মক বাতিল কৰা হৈছিল। এই আইনখনে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।
(খ) শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত থকা অন্ধবিশ্বাস: পুৰণি সময়ৰ পৰা হৰিজনসকলক শিক্ষালাভৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হৈছিল। হিন্দু ধৰ্মশাস্ত্ৰ অনুসৰি শূদ্ৰসকলৰ বেদ অধ্যয়ন কৰাৰ অধিকাৰ নাছিল। তদুপৰি সংস্কৃত শিক্ষাও তেওঁলোকৰ বাবে সীমাবদ্ধ আছিল।
(গ) সামাজিক ক্ষেত্ৰত থকা অন্ধবিশ্বাস: আগতে নিম্ন জাতিৰ লোকসকলক ৰাজহুৱা সুবিধা যেনে কুঁৱা, পুখুৰী, মন্দিৰ আদি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া নহৈছিল। আনকি ৰাজহুৱা পথ-ঘাট ব্যৱহাৰ কৰাতো বাধা আৰোপ কৰা হৈছিল। উচ্চ জাতিৰ বসতিস্থলত তেওঁলোকক বাস কৰিবলৈও অনুমতি দিয়া নহৈছিল।
(ঘ) ধৰ্মীয় অন্ধবিশ্বাস: ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰতো জাতি ব্যৱস্থাৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। উচ্চ বৰ্ণৰ সংৰক্ষণশীল লোকসকলে হৰিজনসকলৰ সৈতে একেলগে পূজা-অৰ্চনা কৰা, বেদ পাঠ কৰা বা মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰাৰ দৰে কাৰ্যত অংশ ল’বলৈ নিদিয়া হৈছিল। উচ্চ বৰ্ণৰ মন্দিৰত তেওঁলোকৰ প্ৰৱেশতো বাধা আৰোপ কৰা হৈছিল।
(ঙ) অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত থকা অন্ধবিশ্বাস: নিম্ন জাতিৰ লোকসকলক নিজা মাটি অধিগ্ৰহণ কৰা বা স্বাধীনভাৱে ব্যৱসায় কৰা সুযোগ দিয়া নহৈছিল। যদি কোনোবাই কিছু সম্পত্তি সংগ্ৰহ কৰিব পাৰিছিল, তেন্তে তেওঁক মাটি কিনিবলৈ অনুমতি দিয়া নহৈছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁলোকে উচ্চ বৰ্ণৰ দোকানৰ ওচৰত নিজৰ দোকান স্থাপন কৰাতো বাধাৰ সন্মুখীন হৈছিল।
২৮। অস্পৃশ্যতাৰ ওপৰত চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ শব্দগত অৰ্থ অনুসৰি ‘অস্পৃশ্য’ বুলিলে বুজায়–যাক স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰি। হিন্দু সমাজৰ সংস্তৰণ ব্যৱস্থাত একেবাৰে তলৰ স্তৰত থকা লোকসকলক অস্পৃশ্য জাতি বুলি জনা যায়। এইসকল লোকক চাৰি বৰ্ণৰ বাহিৰত থকা বুলি ধৰা হয়। আনহাতে, অস্পৃশ্যতা হৈছে এনে এক সামাজিক প্ৰথা য’ত অনুসূচীত জাতিৰ লোকসকলক উচ্চ বৰ্ণৰ লোকসকলে অপবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰি বিভিন্ন সামাজিক কাৰ্যকলাপৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখে।
অস্পৃশ্যতা সামাজিক বৰ্জনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হিচাপে পৰিগণিত। ইয়াক জাতি ব্যৱস্থাৰ এটা কুৰুপ আৰু অমানৱীয় দিশ বুলিও ক’ব পাৰি। অস্পৃশ্যসকলে স্পৰ্শ কৰা পানীও আন লোকে গ্ৰহণ নকৰাৰ দৰে অন্ধবিশ্বাস প্ৰচলিত আছিল। শিক্ষা, আৰ্থিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক তথা ধৰ্মীয় সকলো ক্ষেত্ৰতেই তেওঁলোকক বঞ্চিত কৰি ৰখা হৈছিল। ভাৰতৰ বহু অঞ্চলত এনে ধাৰণা আছিল যে অস্পৃশ্য ব্যক্তিৰ ছাঁটোও অপবিত্ৰ।
সারাংশত ক’বলৈ গেলে, অস্পৃশ্যতা হৈছে জাতি ব্যৱস্থাৰ এক চৰম আৰু বৈষম্যমূলক ৰূপ। এই কু-প্ৰথা দূৰ কৰিবলৈ ১৯৫৫ চনত ‘অস্পৃশ্যতা অপৰাধ অধিনিয়ম’ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
২৯। সামাজিক বৰ্জনৰ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সমাজত কোনো ব্যক্তিক বিভিন্ন সুবিধা, সুযোগ-সুবিধা আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখা বা বাদ দিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াক সামাজিক বৰ্জন বুলি কোৱা হয়।
সামাজিক বৰ্জনৰ কেইটামান মুখ্য বৈশিষ্ট্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) সামাজিক বৰ্জন সাধাৰণতে অনিচ্ছাকৃত হয়। অৰ্থাৎ যিসকল লোকক বৰ্জিত কৰা হয়, তেওঁলোকৰ ইচ্ছা বা মতামতক গুৰুত্ব নিদিয়াকৈয়ে এই প্ৰথা চলি থাকে।
(খ) সামাজিক বৰ্জন কোনো হঠাতে হোৱা বা একেদিনাই সংঘটিত হোৱা ঘটনা নহয়। ই এটা ধীৰগতিত আগবাঢ়ি যোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
(গ) দীৰ্ঘদিন ধৰি বৈষম্যমূলক আচৰণৰ সন্মুখীন হোৱাৰ ফলত বৰ্জিত লোকসকলৰ মাজত এক মানসিক প্ৰভাৱ পৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে সমাজত অন্তৰ্ভুক্ত হ’বলৈ কৰা চেষ্টা ধীৰে ধীৰে এৰি দিয়ে।
Class 12 Sociology Chapter 4-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Sociology Chapter 4 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.