Class 12 Sociology Chapter 5 Notes ‘সাংস্কৃতিক বৈচিত্র্যৰ প্রত্যাহ্বানসমূহ‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Sociology subject-ৰ Chapter 5 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Sociology Chapter 5 Notes সাংস্কৃতিক বৈচিত্র্যৰ প্রত্যাহ্বানসমূহ
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Sociology Chapter 5 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 5 সাংস্কৃতিক বৈচিত্র্যৰ প্রত্যাহ্বানসমূহ
প্ৰথম অংশ: ভাৰতীয় সমাজ
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ:
১। ভাৰতত থকা প্রধান ধর্মসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ হিন্দু, ইছলাম, খ্রীষ্টান, জৈন, বৌদ্ধ আদি।
২। সাম্প্রদায়িকতাৰ লগত কোনটো বস্তু সম্মিলিত হৈ আছে?
উত্তৰঃ সাম্প্রদায়িকতাৰ লগত ধৰ্মৰ মৌলিকত্ব আৰু অন্ধবিশ্বাস জড়িত হৈ আছে।
৩। ভাৰতত সাম্প্রদায়িকতাৰ কেইটা স্তৰ আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত সাম্প্রদায়িকতাৰ তিনিটা স্তৰ আছে।
৪। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ হ’ল সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি ৰাষ্ট্ৰৰ সমান ভাব।
৫। ভাৰতবৰ্ষ কেতিয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ সংবিধান ৪২ তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা ভাৰতবৰ্ষ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।
৬। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ এটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ প্রত্যেক নাগৰিকেই স্বাধীনভাৱে নিজ নিজ ধৰ্ম আচৰণ কৰিব পাৰিব।
৭। সংবিধানে কোনটো অনুচ্ছেদত ধৰ্মৰ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ দিছে?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ২৫ আৰু ২৬ ত।
৮। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ এটা সমস্যা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ দেশখনত বসবাস কৰা সকলো নাগৰিকেই যিকোনো ধৰ্ম বা সম্প্ৰদায়ৰ হওক, তেওঁলোকৰ ওপৰত একে আইনেই সমানভাৱে প্ৰযোজ্য হয়।
৯। কোনটো প্রধান ধৰ্ম ভাৰতত আছে?
উত্তৰঃ হিন্দু।
১০। সাম্প্রদায়িকতাবাদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ধৰ্মীয় চিন্তা বা বিশ্বাসক আধাৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা উগ্ৰ ৰাজনৈতিক মতবাদক সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ বুলি কোৱা হয়।
১১। জন্মপ্রদত্ত পৰিচয় মানে কি?
উত্তৰঃ জন্ম সূত্রে লাভ কৰা পৰিচয়ক জন্মপ্রদত্ত পৰিচয় বুলি কোৱা হয়।
১২। ধর্মীয় বৈচিত্র্যতাৰ কুফলসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰত এখন বহু-ধৰ্মীয় দেশ, য’ত হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন আদি বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোকসকলে নিজৰ নিজৰ পৰম্পৰা আৰু পদ্ধতি অনুসৰি ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠান পালন কৰে। এই কাৰণেই দেশখনত ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। কিন্তু এই ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্যই কেতিয়াবা সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ, আঞ্চলিকতাবাদ আৰু সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ দৰে সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰাৰ উদাহৰণো পোৱা যায়।
১৩। ভাৰতৰ ভৌগোলিক বৈচিত্র্যতাৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ ভৌগোলিক গঠন অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যপূর্ণ। একফালে উচ্চ পৰ্বতমালা আৰু আনফালে গভীৰ মহাসাগৰ দেখা যায়। ইয়াৰ উপৰি, কিছুমান অঞ্চলত পৃথিৱীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ অধিক বৰষুণ হয়, আনহাতে কিছুমান ঠাইত প্ৰায় বৰষুণ নাথাকে। এই সকলোবোৰ কাৰণতে ভাৰতত ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্য সুস্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পায়।
১৪। আঞ্চলিকতাবাদক উদগণি দিয়া দুটা কাৰক লিখা।
উত্তৰঃ জাতি, বৰ্ণ, ভাষা আৰু ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত থকা বৈচিত্ৰ্যৰ উপৰিও আঞ্চলিকতাবাদ বৃদ্ধি পোৱাৰ আন কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ কাৰকো আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বৈষম্যমূলক নীতিৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদৰ ফলস্বৰূপেও আঞ্চলিকতাবাদৰ বিকাশ হোৱা দেখা যায়। ইয়াৰ লগতে আঞ্চলিক বৈষম্য আৰু আৰ্থিক অনগ্ৰসৰতাৰ দৰে সমস্যাবোৰেও আঞ্চলিকতাবাদক উৎসাহ যোগায়।
১৫। সাংস্কৃতিক বৈচিত্রতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ বৈচিত্ৰ্যৰ অৰ্থ মূলতঃ পাৰ্থক্য বুজায়, ই অসমতাক সূচায় নোৱাৰে। ভাৰতত থকা বিভিন্ন সামাজিক গোট আৰু সম্প্ৰদায়সমূহে নিজৰ নিজা ভাষা, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰে এক স্বতন্ত্ৰ পৰিচয় বহন কৰে। এইদৰে সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যই এই পাৰ্থক্যসমূহক প্ৰকাশ কৰে।
১৬। সম্প্রদায় পৰিচয় কি কি কাৰকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ পৰিয়াল, স্বজন-সম্পৰ্ক, জাতি, নৃ-গোষ্ঠী, ভাষা, অঞ্চল আৰু ধৰ্ম আদি উপাদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয় গঢ় লৈ উঠে।
১৭। ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে কোনটো ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু কিয় গ্রহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে হিন্দু ধৰ্মৰ গোড়ামি, জাতি-প্ৰথা আৰু অস্পৃশ্যতাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ জনাই শেষত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।
১৮। আশ্রম ব্যৱস্থা মানে কি?
উত্তৰঃ হিন্দু ধৰ্মত মানুহৰ জীৱনক উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে চাৰিটা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰা হৈছে। এই প্ৰতিটো পৰ্যায়ত লক্ষ্য লাভৰ আশাৰে যি কৰ্ম সম্পন্ন কৰা হয়, তাকেই আশ্ৰম বুলি কোৱা হয়। জীৱনৰ এই চাৰি আশ্ৰম হৈছে– ব্ৰহ্মচাৰ্য, গাৰ্হস্থ্য, বানপ্ৰস্থ আৰু সন্ন্যাস। এই ব্যৱস্থাকেই আশ্ৰম ব্যৱস্থা বুলি জনা যায়।
১৯। কোন চনত তথ্যৰ অধিকাৰ আইন প্ৰৱৰ্তন আৰু বলবৎ কৰা হয়?
উত্তৰঃ তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন ২০০৫ চনৰ ১৫ জুনত প্ৰৱৰ্তন আৰু বলৱৎ কৰা হয় ২০০৫ চনৰ ৩ অক্টোবৰত।
২০। ‘বিচিত্রতা’ শব্দই পার্থক্যক বুজায়, অসমতাক নহয়। শুদ্ধ/অশুদ্ধ?
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
২১। জাতি কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৰ্থত জাতি বুলিলে বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ একত্ৰিত ৰূপক বুজায়। এই জাতিৰ লোকসকল সাধাৰণতে একে ধৰণৰ সংস্কৃতি, ইতিহাস, ধৰ্ম, ভাষা আদিৰ দ্বাৰা সংযুক্ত হৈ থাকে আৰু তেওঁলোকে একেলগে এখন ৰাজনৈতিক সমাজৰ অংশ হ’বলৈ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰে।
২২। সংখ্যালঘু শব্দটোৰ সমাজতাত্ত্বিক অর্থ কি ?
উত্তৰঃ সমাজতাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা ক’বলৈ গ’লে, সংখ্যালঘু লোকসকলে এটা নিৰ্দিষ্ট গোট গঠন কৰে, য’ত তেওঁলোকৰ মাজত পাৰস্পৰিক ঐক্য, ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আৰু গোটটোৰ প্ৰতি দৃঢ় “আমি-ভাব” বিদ্যমান থাকে।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। বৈচিত্র্যৰ মাজত ঐক্য মানে কি?
উত্তৰঃ বৈচিত্ৰ্য আৰু অনৈক্যৰ মাজত থকা ঐক্যই ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য বুলি গণ্য কৰা হয়। অতি প্ৰাচীন সময়ৰ পৰাই এই আদৰ্শ ভাৰতীয় জীৱনধাৰাত স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈ আহিছে। ভাৰতবৰ্ষত বিভিন্ন দিশত বহুধৰণৰ ভিন্নতা লক্ষ্য কৰা যায়–যেনে ভৌগোলিক অৱস্থা, জলবায়ুৰ পাৰ্থক্য, বাসস্থানৰ ধৰণ, খাদ্যাভ্যাস, পৰিধান, ভাষা আৰু কথনশৈলী, লগতে বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ শাৰীৰিক গঠন আৰু ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ ভিন্নতা।
তথাপিও, এই সকলো বৈচিত্ৰ্যৰ মাজতো ভাৰতত ঐক্যৰ এক শক্তিশালী ধাৰা যুগে যুগে অব্যাহত আছে। ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ এই অখণ্ডতা কোনোদিনে ভাঙি পৰা নাই; বৰং জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা জনগোষ্ঠীৰ পাৰ্থক্য নেদেখাকৈ সকলো লোক একতাৰ সূতাৰে সংযুক্ত হৈ আছে। মানুহে নিজৰ মাজৰ ভিন্নতাবোৰক উপেক্ষা কৰি নিজকে একেটা ভাৰতীয় হিচাপে চিনি পায়। এইদৰে অনৈক্যৰ মাজত ঐক্যৰ ধাৰণাই ভাৰতীয় সমাজৰ অন্যতম বিশেষত্ব হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছে।
২। জাতীয় ঐক্য প্রতিষ্ঠাত আঞ্চলিকতাবাদে কেনেদৰে বাধা প্রদান কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতত আঞ্চলিকতাবাদৰ মূল উৎস হিচাপে ভাষা, সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্যৰ লগতে উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া আঞ্চলিক বৈষম্য আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অৱহেলাক উল্লেখ কৰিব পাৰি। আঞ্চলিকতাবাদৰ ধাৰণাই সাধাৰণতে সমগ্ৰ দেশৰ উন্নয়নৰ পৰা বেছি নিজৰ অঞ্চলৰ স্বাৰ্থ আৰু উন্নতিক গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ লগতে নিজৰ অঞ্চলৰ প্ৰশাসনত স্ব-নিয়ন্ত্ৰণৰ দাবী উত্থাপন কৰা আৰু বাহিৰৰ লোকৰ প্ৰৱজনক অপছন্দ কৰা মনোভাৱো দেখা যায়।
এইধৰণৰ সংকীৰ্ণ আৰু কঠোৰ মনোভাৱৰ ফলত আঞ্চলিকতাবাদে জাতীয় ঐক্য সুদৃঢ় কৰাত বাধা সৃষ্টি কৰে আৰু দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নতো নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়।
৩। সংবিধান প্রণেতাসকলে ভাৰতবৰ্ষক কিয় এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ় দিব খুজিছিল?
উত্তৰঃ অতি প্ৰাচীন সময়ৰ পৰা ভাৰতত নানা ধৰ্মৰ মানুহে একেলগে বসবাস কৰি আহিছে। এই বহুধাৰ্মিক সমাজত ধৰ্মক কেন্দ্ৰ কৰি কোনো ধৰণৰ সংঘাত নোহোৱাকৈ শান্তি আৰু সম্প্ৰীতি বজাই ৰাখিবলৈ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে ভাৰতক ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। এই ব্যৱস্থাত ৰাষ্ট্ৰই কোনো বিশেষ ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম হিচাপে মান্যতা নিদিয়ে আৰু ধৰ্মৰ ভিত্তিত নাগৰিকসকলৰ মাজত কোনো বিভেদ সৃষ্টি নকৰে।
৪। নাগৰিক সমাজ কি?
উত্তৰঃ নাগৰিক সমাজ বুলি কোৱা হয় এনে এক বিস্তৃত সমাজ ব্যৱস্থাক, য’ত নাগৰিকসকলে ৰাজ্য বা বজাৰৰ সীমাৰ বাহিৰত নিজ ইচ্ছাৰে একত্ৰিত হৈ বিভিন্ন সংগঠন বা সংস্থা গঠন কৰে। এইটো এক সর্বজনীন ধৰণৰ সমাজ, য’ত নাগৰিকসকলে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰি নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰে আৰু বিভিন্ন কাৰ্যকলাপত জড়িত হয়।
নাগৰিক সমাজৰ জৰিয়তে সামাজিক গুৰুত্ব থকা বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোচনা-চৰ্চা অনুষ্ঠিত হয়, চৰকাৰৰ নীতি-নিয়মৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাবলৈ চেষ্টা কৰা হয় আৰু সামূহিক স্বাৰ্থৰ সুৰক্ষাৰ বাবে দাবী উত্থাপন কৰা হয়। লগতে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ পৰা সহযোগিতা আহৰণ কৰিও এই সমাজ আগবাঢ়ে। স্বেচ্ছাসেৱী সংগঠন, বিভিন্ন অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠান আদি নাগৰিকসকলে গঠন কৰা সমাজৰ অংগ। ইয়াৰ উপৰিও ৰাজনৈতিক দল, সংবাদ মাধ্যম, শ্রমিক সংগঠন, বে-চৰকাৰী সংগঠন (NGO), ধৰ্মীয় সংগঠন আৰু আন আন উমৈহতীয়া স্বাৰ্থৰ আধাৰত গঠিত গোটসমূহো নাগৰিক সমাজৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
৫। জাতিবাদ মানে কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ অন্যতম মুখ্য ভিত্তি হৈছে জাতি প্ৰথা। আৰম্ভণিতে এই ব্যৱস্থা মূলতঃ কৰ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল, কিন্তু পিছলৈ ই জন্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে। সময়ৰ সৈতে হিন্দু সমাজত জাতিগত কঠোৰতা আৰু গোড়ামি বেছি বঢ়ি যায়। ফলস্বৰূপে, এটা জাতিৰ লোকসকলে আন জাতিৰ সৈতে বিয়া-বাৰু, উৎসৱ-পাৰ্বণ আদি ক্ষেত্ৰত মিলি-জুলি নথকা এক সংৰক্ষণশীল মনোভাৱ গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ ফলত পৰস্পৰৰ মাজত ঘৃণা আৰু দূৰত্ব বৃদ্ধি পায়। প্ৰত্যেক জাতিয়ে নিজৰ স্বাৰ্থক অধিক গুৰুত্ব দিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এইদৰে কেৱল নিজৰ জাতিৰ প্ৰতি অধিক আসক্তি আৰু পক্ষপাতিত্বৰ মনোভাৱকেই জাতিবাদ বুলি কোৱা হয়। জাতিবাদে সমাজত ঐক্য আৰু সংহতি স্থাপনত বাধা সৃষ্টি কৰে।
৬। আমাৰ সমাজত দেখা পোৱা জাতিবাদৰ দুটা প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (i) জাতি ব্যৱস্থাৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে অন্তর্বিবাহিতা। অৰ্থাৎ, প্ৰতিটো জাতিৰ লোকসকলে সাধাৰণতে নিজৰ জাতিৰ ভিতৰতে বিবাহ সম্পন্ন কৰে আৰু বাহিৰৰ জাতিৰ সৈতে বিবাহ কৰা অনুমোদিত নহয়। এনে বিধিনিষেধৰ ফলত বিভিন্ন জাতিৰ মাজত দূৰত্ব আৰু পৃথকতা বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত সামগ্ৰিক সমাজ জীৱনত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে।
(ii) জাতিবাদে ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰতো প্ৰভাৱ পেলায়। নিৰ্বাচনৰ সময়ত মানুহে প্ৰায়েই নিজৰ জাতিৰ প্ৰাৰ্থীক সমৰ্থন কৰিবলৈ আগবাঢ়ে। এই ধৰণৰ মানসিকতাই সুস্থ আৰু ন্যায়সংগত গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠাত বাধা সৃষ্টি কৰে।
৭। সা-সুবিধাপ্রাপ্ত সংখ্যালঘু সম্প্রদায় মানে কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৰ্থত সংখ্যালঘু বুলিলে কম জনসংখ্যাৰ এক গোটক বুজোৱা হয়, যিসকল সাধাৰণতে সমাজৰ কিছুমান সুযোগ-সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থাকে। কিন্তু সংখ্যালঘু সমাজৰ ভিতৰত এনে এখন গোটো আছে যিসকল আৰ্থিকভাৱে যথেষ্ট সবল আৰু ধনী। এই লোকসকল সাধাৰণ সংখ্যালঘুসকলৰ দৰে কোনো ক্ষেত্ৰতেই বঞ্চিত নহয়। সেইবাবে তেওঁলোকক প্ৰকৃত সংখ্যালঘুৰ সৈতে একে শ্ৰেণীত ধৰা নাযায়। এইধৰণৰ ধনী আৰু সুবিধাপ্ৰাপ্ত গোটক ‘সুবিধাবাদী সংখ্যালঘু’ বুলি কোৱা হয়।
৮। ধৰ্ম নিৰপেক্ষকৰণৰ অৰ্থ কি? ধৰ্ম নিৰপেক্ষকৰণৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাধাৰণভাৱে ধৰ্ম নিৰপেক্ষতা বুলিলে সাম্প্ৰদায়িক মনোভাৱৰ বিপৰীত অৱস্থাক বুজোৱা হয়। এখন ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্ম নিৰপেক্ষ বুলি ক’লে বুজায় যে তাত কোনো একোটা ধৰ্মক আনবোৰতকৈ অধিক গুৰুত্ব দিয়া নহয়। ধৰ্মৰ আধাৰত মানুহৰ মাজত ভেদাভেদ নকৰি আৰু কোনো বিশেষ ধৰ্মৰ বাবে বিশেষ সুবিধা নেদিয়াটো ধৰ্ম নিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ মুখ্য লক্ষণ।
এখন ধৰ্ম নিৰপেক্ষ সমাজৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল–
(ক) চৰকাৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত স্পষ্ট পৃথকতা থাকে, অৰ্থাৎ কোনো চৰকাৰী ধৰ্ম নাথাকে।
(খ) সকলো নাগৰিকে নিজৰ ইচ্ছামতে ধৰ্ম পালন, গ্ৰহণ বা পৰিবৰ্তন কৰাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা লাভ কৰে। ইয়াৰ লগতে পূজা-পাঠ বা অন্যান্য ধৰ্মীয় বিশ্বাস পালন কৰাতো কোনো ধৰণৰ চৰকাৰী বাধা নাথাকে।
৯। ভাৰতীয় পটভূমিত ‘সাম্প্রদায়িকতাবাদ’ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষ এখন বহুজাতিক আৰু বহুসম্প্ৰদায়িক দেশ, য’ত বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে একেলগে বসবাস কৰে। সাধাৰণতে এই সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত মিল-জোল আৰু সদ্ভাৱ বজাই থাকে, কিন্তু কেতিয়াবা কিছুমান স্বাৰ্থান্বেষী ব্যক্তিৰ উচনিত তেওঁলোকৰ মাজত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। এনে সংঘাতে দেশৰ সামাজিক সম্প্রীতি ভংগ কৰাৰ লগতে অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষতি কৰে। ইতিহাসত দেখা যায় যে বৃটিছ শাসকসকলে নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িক বিভাজনৰ নীতি প্ৰচলন কৰিছিল। ভাৰতৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মাজত ভাষা, ধৰ্ম, পৰিধান, খাদ্যাভ্যাস আৰু উৎসৱ-পাৰ্বনৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্থক্য বিদ্যমান। এই পাৰ্থক্যসমূহৰ ফলতেই মতামত আৰু আদৰ্শৰ ভিন্নতা গঢ় লৈ উঠে।
১৯৮৪ চনৰ পৰা ১৯৯৭ চনৰ সময়ছোৱাত ভাৰতবৰ্ষত বহুতো সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ ঘটনা সংঘটিত হৈছিল। বিশেষকৈ হিন্দু, ইছলাম আৰু শিখ ধৰ্মাৱলম্বী লোকসকলৰ মাজত এনে সংঘাতৰ প্ৰভাৱ অধিক দেখা গৈছিল। তদুপৰি, ৰাম-জন্মভূমি আৰু বাবৰি মছজিদৰ বিষয়টো শেহতীয়া সময়ত ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা আৰু সংঘৰ্ষ বৃদ্ধি কৰাৰ এটা উল্লেখযোগ্য কাৰণ হিচাপে পৰিগণিত হয়।
১০। সামূহিক পৰিচয় কি আৰু ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িক পৰিচয় সাধাৰণতে জন্ম আৰু আনুগত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি গঢ় লৈ উঠে। এই পৰিচয় ব্যক্তিৰ নিজা প্ৰচেষ্টা বা অৰ্জিত গুণৰ ফল নহয়, বৰঞ্চ তেওঁ জন্মসূত্ৰে লাভ কৰা এক স্বাভাৱিক বৈশিষ্ট্য। মানুহে জন্মৰ পৰাই নিজৰ পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰে, আৰু এইটোৱেই জন্মপ্ৰদত্ত পৰিচয় বুলি জনা যায়।
অর্থাৎ, জন্মৰ লগে লগে মানুহ এক ধৰণৰ আকস্মিক আৰু অনিয়ন্ত্ৰণীয় সম্প্ৰদায়িক পৰিচয়ৰ সৈতে যুক্ত হৈ পৰে, যাক তেওঁ সহজে পৰিবৰ্তন কৰিব নোৱাৰে।
সম্প্ৰদায়িক পৰিচয়ৰ গুৰুত্ব এই কথাত নিহিত যে মানুহ সদায় এখন সমাজ বা সম্প্ৰদায়ৰ মাজতেই জীৱন-যাপন কৰে আৰু নিজৰ পৰিচয়ো তাৰ জৰিয়তেই প্ৰকাশ কৰে। আন কথাত, সাম্প্ৰদায়িক পৰিচয় এক বিশ্বজনীন বৈশিষ্ট্য। আমি জন্মৰ লগে লগে পৰিয়াল, মাতৃভূমি, মাতৃভাষা আৰু সম্প্ৰদায় আদি লাভ কৰো, আৰু এই সকলোবোৰৰ প্ৰতি স্বাভাৱিকভাৱে আনুগত্য অনুভৱ কৰো। এইদৰে সম্প্ৰদায়িক পৰিচয় মানুহৰ জীৱনত বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰে।
১১। সংখ্যালঘু আয়োগৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধানত সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ সুৰক্ষাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাসমূহৰ কার্যকৰিতা পৰীক্ষা কৰা আৰু সেইসমূহ সঠিকভাৱে ৰূপায়ণ হৈছে নে নাই তাক পৰ্যবেক্ষণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৯৭৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ভাৰত চৰকাৰে সংখ্যালঘুসকলৰ জাতীয় পৰিষদ স্থাপন কৰে। এই পৰিষদৰ প্ৰথম সভাপতি হিচাপে ন্যায়মূৰ্ত্তি এম. আৰ. মাচানীক নিযুক্ত কৰা হৈছিল।
পিছলৈ ১৯৯২ চনত চৰকাৰে সংখ্যালঘুসকলৰ জাতীয় পৰিষদ আইন প্ৰৱৰ্তন কৰে, যাৰ মুখ্য লক্ষ্য আছিল সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ক অধিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা। এই আইনৰ আধাৰত ১৯৯৩ চনৰ ১৭ মে’ তাৰিখে পুনৰ সংখ্যালঘুসকলৰ জাতীয় পৰিষদ গঠন কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত, ২০০০ চনৰ ২১ জানুৱাৰীৰ পৰা এই নতুন পৰিষদখন কার্যক্ষমভাৱে কাম আৰম্ভ কৰে।
১২। আমাৰ সমাজৰ পৰা জাতি ব্যৱস্থা কেনেদৰে আঁতৰ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ জাতিবাদে আমাৰ সমাজত নানা ধৰণৰ সমস্যা সৃষ্টি কৰি আহিছে আৰু ই দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নতো বাধা প্ৰদান কৰে। সেয়ে জাতিবাদৰ উচ্ছেদ আমাৰ বাবে অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। এই সমস্যাটো দূৰ কৰিবলৈ কেইবাটাও গুৰুত্বপূর্ণ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব পাৰি।
(ক) পৰম্পৰাগত আৰু সংকীৰ্ণ মনোভাৱৰ ফলতেই জাতিবাদ শক্তিশালী হৈ উঠে। বহু মানুহে বিষয়টো সম্বন্ধে সঠিক জ্ঞান নাথাকিও জাতিগত ভাৱনা অনুসৰণ কৰে। সেয়ে এই ক্ষেত্ৰত সচেতনতা বৃদ্ধি আৰু শিক্ষাৰ জৰিয়তে সঠিক ধাৰণা প্ৰদান কৰিব পাৰিলে জাতিবাদৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰিব পৰা যাব।
(খ) বিভিন্ন জাতিৰ মাজত বিবাহৰ ক্ষেত্ৰত থকা বাধা-বিঘ্ন আঁতৰাব পাৰিলে সমাজত মিলন আৰু সমতা বৃদ্ধি পাব, যাৰ ফলত জাতিবাদ ধীৰে ধীৰে কমি আহিব।
(গ) সমাজত থকা বিভিন্ন জাতিৰ মাজৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক অসমতা দূৰ কৰাটোও অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। এই বৈষম্যসমূহ দূৰ কৰিব পাৰিলে জাতিবাদৰ প্ৰভাৱ যথেষ্ট পৰিমাণে কমাই আনিব পৰা যাব।
১৩। ‘সাম্প্রদায়িকতাবাদৰ ধাৰণাটো অতি ভয়াবহ’-আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাধাৰণ ব্যৱহাৰৰ ভাষাত সাম্প্ৰদায়িকতা বুলিলে বুজা যায়–ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ আধাৰত উদ্ভৱ হোৱা এক উগ্ৰ জাতীয়তাবাদী চিন্তা-ধাৰা। এই মনোভাৱত কোনো এটা জনগোষ্ঠীয়ে নিজৰ ধৰ্ম, সংস্কৃতি বা পৰিচয়ক সৰ্বোচ্চ বুলি গণ্য কৰি আন গোটসমূহক তুচ্ছ বা প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে চাবলৈ আৰম্ভ কৰে। সহজকৈ ক’লে, ধৰ্মীয় ভিত্তিত গঢ় লৈ উঠা উগ্ৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনকেই সাম্প্ৰদায়িকতা বুলি ক’ব পাৰি।
ভাৰতবৰ্ষ এখন বহু-সম্প্ৰদায়ৰ দেশ, য’ত বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোকসকলে একেলগে বাস কৰে। যদিও এই সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত সাধাৰণতে সৌহাৰ্দ্য বিদ্যমান, তথাপি কেতিয়াবা কিছুমান স্বাৰ্থান্বেষী লোকৰ উচটনিৰ ফলত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। এনে সংঘাতে দেশৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। ঔপনিবেশিক সময়ত বৃটিছ শাসকসকলে নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে এই বিভেদক অধিক উৎসাহিত কৰিছিল। ভাৰতৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মাজত ভাষা, ধৰ্ম, পোছাক, খাদ্যাভ্যাস আৰু উৎসৱৰ ভিন্নতা থাকিলেও এই পাৰ্থক্যবোৰে মতামত আৰু আদৰ্শৰ ভিন্নতা জন্ম দিয়ে।
১৯৮৪ চনৰ পৰা ১৯৯৭ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত বহু সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ ঘটনা ঘটিছিল। বিশেষকৈ হিন্দু, ইছলাম আৰু শিখ ধৰ্মাৱলম্বী লোকসকল এই সংঘৰ্ষসমূহত অধিক ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। শেহতীয়াকৈ অযোধ্যাৰ ৰাম জন্মভূমি আৰু বাবৰি মছজিদ বিষয়ক বিতৰ্কই দেশত সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰিছিল।
১৪। ‘ভাৰত এখন ধৰ্ম-নিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ’- কেনেকৈ? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধানে দেশখনক এখন ধৰ্ম নিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল–ৰাষ্ট্ৰই কোনো ধৰ্মক বিশেষ সুবিধা নিদিয়ে আৰু নাগৰিকসকলৰ ধৰ্মীয় অধিকাৰত হস্তক্ষেপ নকৰে। লগতে ধৰ্মৰ আধাৰত কোনো ধৰণৰ বৈষম্যও মানি লোৱা নহয়।
এখন ধৰ্ম নিৰপেক্ষ সমাজৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল–
(ক) চৰকাৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত স্পষ্ট পৃথকীকৰণ থাকে; অৰ্থাৎ দেশত কোনো চৰকাৰী ধৰ্ম নাথাকে।
(খ) সকলো নাগৰিকেই নিজৰ ইচ্ছামতে ধৰ্ম পালন, গ্ৰহণ বা পৰিবৰ্তন কৰাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা লাভ কৰে। উপাসনা পদ্ধতি, বিশ্বাস বা আন ধৰ্মীয় আচৰণসমূহত চৰকাৰৰ পৰা কোনো বাধা নাথাকে।
সংবিধানে সংখ্যালঘূসকলক দুয়ো প্ৰকাৰৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছে–
(১) সাধাৰণ অধিকাৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে সকলো নাগৰিকক সমান অধিকাৰ দিয়ে। অনুচ্ছেদ ১৪ অনুযায়ী সকলো ব্যক্তি আইনৰ আগত সমান। অনুচ্ছেদ ১৫ এ ধৰ্ম, জাতি, লিংগ আদিৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰিছে। অনুচ্ছেদ ১৬ এ ৰাজহুৱা চাকৰিত সমান সুযোগ নিশ্চিত কৰে। অনুচ্ছেদ ২৯(২) এ সকলো নাগৰিকক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সমান সুযোগ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ লগতে অনুচ্ছেদ ৩২৫ আৰু ৩২৬ এ সকলো নাগৰিকক, সংখ্যালঘূসহ, প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে।
(২) বিশেষ অধিকাৰঃ সংবিধানৰ ২৯ আৰু ৩০ নং অনুচ্ছেদে সংখ্যালঘূসকলৰ ভাষা, সংস্কৃতি আৰু শিক্ষা সম্পৰ্কীয় অধিকাৰসমূহ সুৰক্ষিত কৰিছে। অনুচ্ছেদ ২৯ মতে যিকোনো গোটে নিজৰ ভাষা, লিপি আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে। অনুচ্ছেদ ৩০ অনুসাৰে সংখ্যালঘূসকলে নিজস্ব শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপন আৰু পৰিচালনা কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে। লগতে চৰকাৰে অনুদান দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত কোনো ভাষিক বা ধৰ্মীয় ভিত্তিত বৈষম্য কৰিব নোৱাৰিব।
ইয়াৰ উপৰিও অনুচ্ছেদ ৩৩১ আৰু ৩৩৩ এ ভাৰতত বাস কৰা বিশেষ কিছুমান গোটৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰিছে।
১৫। ৰাজনীতিত জাতিয়ে কেনেদৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বৰ্তমান সময়ত ভাৰতৰ ৰাজনীতিত জাতিৰ প্ৰভাৱ অত্যন্ত উল্লেখযোগ্য। এজন ব্যক্তি জন্মৰ পৰাই এটা নিৰ্দিষ্ট জাতিৰ অংশ হয় আৰু সেই পৰিচয়ৰ মাজতেই তেওঁ ডাঙৰ-দীঘল হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত ব্যক্তিজনৰ সামাজিকীকৰণো অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত নিজৰ জাতিৰ মূল্যবোধ আৰু স্বাৰ্থৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ গঢ় লৈ উঠে।
ইয়াৰ লগতে হাৰিয়ানা, বিহাৰ, তামিলনাডু আদি ৰাজ্যত জাতি ব্যৱস্থাই নেতৃত্ব গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, হাৰিয়ানাত বহুতো ৰাজনৈতিক নেতা বিষ্ণই আৰু ব্রাহ্মণ সম্প্ৰদায়ৰ মাজৰ পৰা উঠি অহা দেখা যায়।
ভাৰতত কিছুমান ৰাজনৈতিক দলো জাতিৰ আধাৰত গঢ় লৈ উঠা পৰিলক্ষিত হয়। যেনে– পাঞ্জাৱৰ আকালি দল, তামিলনাডুৰ ডি.এম.কে আৰু এ.আই.এ.ডি.এম.কে আদি দলসমূহ জাতিগত ভিত্তিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। কংগ্ৰেছ দল সাধাৰণ শ্ৰেণী আৰু সংখ্যালঘু লোকসকলৰ মাজত অধিক সমৰ্থন লাভ কৰে, আনহাতে ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি সাধাৰণতে উচ্চবৰ্ণৰ হিন্দুসকলৰ মাজত অধিক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰা দেখা যায়।
এইদৰে ক’ব পাৰি যে, ভাৰতীয় ৰাজনীতিত জাতিয়ে গভীৰ আৰু বিস্তৃত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি আহিছে।
১৬। ভাৰতৰ পটভূমিত আঞ্চলিকতাবাদে কি বুজায়? আঞ্চলিকতা বাদ গঢ়ি উঠাৰ কাৰণবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত আঞ্চলিকতাবাদ বুলিলে সাধাৰণতে সমগ্ৰ দেশখনক সমানে মৰম কৰাৰ সলনি নিজৰ বসবাস কৰা অঞ্চলটোৰ প্ৰতি অধিক আসক্তি দেখুৱোৱাক বুজায়। এই ধাৰণাত মানুহে দেশৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ তুলনাত নিজৰ অঞ্চলৰ উন্নতিক বেছি গুৰুত্ব দিয়ে আৰু সেই উন্নয়নৰ পৰা ব্যক্তিগত লাভৰ আশা কৰে।
আঞ্চলিকতাবাদে এখন দেশত বিভিন্ন ধৰণৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। বিভিন্ন কাৰণত বিভিন্ন অঞ্চলত এই ধৰণৰ মানসিকতা গঢ় লৈ উঠিব পাৰে।
ভাৰতত আঞ্চলিকতাবাদ সৃষ্টি হোৱাৰ কেইটামান মুখ্য কাৰণ তলত চমুকৈ উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) ভৌগোলিক অৱস্থানঃ ভাৰতৰ কিছুমান অঞ্চল এনেদৰে অৱস্থিত যে সেই ঠাইৰ মানুহে নিজ অঞ্চলটোক আন অঞ্চলৰ পৰা পৃথক বুলি ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, উত্তৰ-পূৱ ভাৰত সাতখন ৰাজ্যৰে গঠিত আৰু ই এটা সৰু ভূমিখণ্ডৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ সৈতে সংযোগ হৈ আছে। এই কাৰণে এই অঞ্চলৰ বহুতো লোকে নিজকে মূল দেশৰ পৰা কিছু আঁতৰত থকা বুলি অনুভৱ কৰে, যাৰ ফলত আঞ্চলিকতাবাদ বৃদ্ধি পায়।
(খ) ঐতিহাসিক কাৰণঃ ইতিহাসৰ প্ৰভাৱতো আঞ্চলিকতাবাদ গঢ় লৈ উঠিব পাৰে। যদি কোনো অঞ্চলৰ লোকসকলে জানে যে অতীতত তেওঁলোক ভাৰতীয় সমাজৰ অংশ নাছিল, তেন্তে তেওঁলোকৰ মাজত পৃথকতাৰ অনুভূতি সৃষ্টি হয় আৰু আঞ্চলিকতাবাদৰ বিকাশ ঘটে।
(গ) ৰাজনৈতিক কাৰণঃ কোনো অঞ্চলৰ লোকে যদি ভাবে যে তেওঁলোকে দেশৰ আন অঞ্চলৰ তুলনাত কম ৰাজনৈতিক সুবিধা লাভ কৰিছে, তেন্তে সেই অঞ্চলত আঞ্চলিকতাবাদ শক্তিশালী হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, দক্ষিণ ভাৰতৰ কিছুমান ৰাজ্যই অনুভৱ কৰে যে উত্তৰ ভাৰতৰ তুলনাত তেওঁলোকে কম গুৰুত্ব পায়, যাৰ ফলত আঞ্চলিক চিন্তা বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) পৰিবহন আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাঃ যেতিয়া কোনো অঞ্চলৰ পৰিবহন আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা উন্নত নহয়, তেতিয়া সেই অঞ্চলৰ মানুহে আন অঞ্চলৰ সৈতে সহজে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব নোৱাৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ মাজত পৃথকতাৰ অনুভূতি বৃদ্ধি পায় আৰু আঞ্চলিকতাবাদে গা কৰি উঠে।
(ঙ) আৰ্থিক অৱস্থাঃ কোনো অঞ্চলৰ লোকসকল যদি আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা হয়, তেন্তে তেওঁলোকৰ মাজত আঞ্চলিকতাবাদ গঢ় লৈ উঠিব পাৰে। আনহাতে, আৰ্থিকভাৱে আগবঢ়া অঞ্চলসমূহতো নিজৰ স্বাৰ্থ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে আঞ্চলিক মানসিকতা দেখা যায়।
উপৰোক্ত যিকোনো এটা বা একাধিক কাৰণ একেলগে কাম কৰিলে আঞ্চলিকতাবাদৰ সৃষ্টি হয়। যদিও আঞ্চলিকতাবাদে কোনো অঞ্চলৰ মানুহৰ মাজত ঐক্যৰ অনুভূতি জাগ্ৰত কৰিব পাৰে আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত উন্নয়নত সহায় কৰে, তথাপিও ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থৰ দৃষ্টিৰে ই উপযোগী বুলি ক’ব নোৱাৰি।
১৭। ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত কেনে ধৰণৰ বৈচিত্র্যতা দেখা পোৱা যায়?
উত্তৰঃ “অনৈক্যৰ মাজত ঐক্য” হৈছে ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূর্ণ বৈশিষ্ট্য। প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতীয় সমাজত বিভিন্ন ধৰণৰ অনৈক্য বিদ্যমান আছিল, আৰু আজিও সমাজৰ বহু ক্ষেত্ৰত এই বৈচিত্ৰ্য স্পষ্টভাৱে দেখা যায়।
এই বিচিত্ৰতাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) প্ৰজাতিগত বিচিত্ৰতা: ভাৰতবৰ্ষ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মানুহৰ মিলনভূমি। বহু যুগ ধৰি নানা প্ৰজাতিৰ লোকে ইয়াত বসবাস কৰি আহিছে।
(খ) ভৌগোলিক বিচিত্ৰতা: ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যময়। ইয়াত উচ্চ পৰ্বতমালা, বিশাল সমতলভূমি, গভীৰ সাগৰ, অধিক বৰষুণ হোৱা অঞ্চল আৰু অতি শুকান অঞ্চল একেলগে দেখা যায়।
(গ) ভাষাগত বিচিত্ৰতা: ভাৰতত বহু ভাষা প্রচলিত। প্ৰায় ১৬৫২ টা ভাষা পোৱা যায়, আৰু এই ভাষাসমূহক সাধাৰণতে চাৰিটা মুখ্য গোটত ভাগ কৰা হয়– ইন্দো-আৰ্য, দ্রাবিড়, অষ্ট্ৰিক আৰু মংগোলীয়।
(ঘ) ধৰ্মীয় বিচিত্ৰতা: ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ভাৰতত বিভিন্ন ধৰ্মৰ মানুহে বসবাস কৰে। হিন্দু, ইছলাম, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন আদি ধৰ্মৰ লোকসকলে নিজ নিজ ধৰ্মীয় নিয়ম-নীতি পালন কৰে, যাৰ ফলত ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়।
(ঙ) জনসংখ্যাগত বিচিত্ৰতা: ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ আকাৰ, ঘনত্ব আৰু বৃদ্ধিৰ হাৰত ভিন্নতা দেখা যায়, যাৰ ফলত জনসংখ্যাগত বৈচিত্ৰ্য সৃষ্টি হৈছে।
(চ) শৈক্ষিক বিচিত্ৰতা: শিক্ষা ক্ষেত্ৰতো ভিন্নতা পৰিলক্ষিত হয়। গাঁও আৰু নগৰৰ মাজত, লগতে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজতো শিক্ষাৰ হাৰত পাৰ্থক্য আছে।
(ছ) ৰাজনৈতিক বিচিত্ৰতা: ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত বহু দলীয় পদ্ধতি, বিভিন্ন মতাদৰ্শ আৰু আঞ্চলিকতা আদিয়ে ৰাজনৈতিক বৈচিত্ৰ্যৰ সৃষ্টি কৰিছে।
(জ) আৰ্থিক বিচিত্ৰতা: ভাৰতত ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়। কিছুমান লোক অত্যন্ত ধনী, আনহাতে বহু লোক দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখাৰ তলত জীৱন যাপন কৰে।
(ঝ) সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা: ভাৰতীয় সমাজত বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ খাদ্যাভ্যাস, পৰিধান, ৰীতি-নীতি, বিশ্বাস আৰু কলা-সংস্কৃতি একে নহয়, যাৰ ফলত সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়।
এইদৰে, ভাৰতীয় সমাজত বহু দিশত অনৈক্য বা বৈচিত্ৰ্য বিদ্যমান। তথাপিও এই সকলোবোৰ ভিন্নতাৰ মাজতো ঐক্য বজাই ৰাখি ভাৰতীয় সমাজ আগবাঢ়ি গৈ আছে।
১৮। সাম্প্রদায়িকতাৰ উদ্ভৱ আৰু বিকাশ সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতা এক প্ৰকাৰৰ বিশ্বাস বা মনোভাৱ। এই ক্ষেত্ৰত সাম্প্ৰদায়িক কার্যকলাপৰ জৰিয়তে এই ধৰণৰ আদৰ্শৰ বিস্তাৰ ঘটে। কিন্তু মন কৰিবলগীয়া যে সাম্প্ৰদায়িক হিংসা সদায়েই এই আদৰ্শ প্ৰচাৰৰ একমাত্ৰ উপায় নহয়। প্ৰতিহিংসা নকৰাকৈও সাম্প্ৰদায়িক আদৰ্শৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্ভৱ।
উদাহৰণস্বৰূপে ক’ব পাৰি যে ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িক আদৰ্শ মূলতঃ ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা অংশ হিচাপে বিকশিত হৈছিল আৰু এই প্ৰক্ৰিয়া মুছলিম লীগ আৰু হিন্দু মহাসভা প্ৰতিষ্ঠাৰ বহু আগতেই আৰম্ভ হৈছিল। এই আদৰ্শ সাধাৰণ মানুহৰ কিছুমান স্বাৰ্থৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু একে সময়তে আন স্বাৰ্থৰ পৰা পৃথক হৈ নিজস্ব স্বাৰ্থৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল।
সেইবাবে ক’ব পাৰি যে ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িকতা প্ৰথমতে বিভিন্ন সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিকাশ লাভ কৰিছিল আৰু পিছলৈ ঔপনিৱেশিক যুগত ই এক গুৰুত্বপূর্ণ ৰাজনৈতিক ধাৰণাত পৰিণত হয়। ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িকতাৰ উদ্ভৱ স্বাধীনতাৰ বহু আগতেই হৈছিল। বৃটিছ শাসনৰ সময়ত “বিভাজন আৰু শাসন” নীতি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত বিভাজন বঢ়াই তোলা হৈছিল। ১৯০৯ চনৰ মর্লি-মিণ্টো সংস্কাৰ আৰু ভাৰতীয় পৰিষদ আইনৰ জৰিয়তে মুছলমানসকলৰ বাবে প্ৰথমবাৰৰ বাবে পৃথক প্ৰতিনিধিত্বৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। তাৰ পিছত ১৯২১ আৰু ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত শাসন আইনসমূহে এই দেশৰ বিভিন্ন ধৰ্মীয় গোটৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক চেতনাক অধিক জোৰদাৰ কৰে।
বিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দুই দশকত ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বিষয়টো বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। প্ৰথম অৱস্থাত হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত সাধাৰণ স্বাৰ্থৰ বিষয়বোৰে প্ৰাধান্য লাভ কৰিছিল আৰু একেলগে ঔপনিৱেশিক চৰকাৰৰ স্বাৰ্থো বিতৰ্কৰ বিষয় আছিল।
পিছৰ অৱস্থাত হিন্দু আৰু মুছলমানৰ স্বাৰ্থ পৃথকভাৱে দেখা যাবলৈ ধৰে আৰু উভয়েই নিজ নিজ ৰাজনৈতিক সংগঠনৰ আশ্ৰয় লয়। এই প্ৰসংগত উল্লেখযোগ্য যে ১৯০৬ চনত বংগত মুছলিম লীগ আৰু ১৯১৫ চনত হৰিদ্বাৰত হিন্দু মহাসভা প্ৰতিষ্ঠা হয়।
এই দুয়োটা সংগঠনৰ গঠনেই এইটো স্পষ্ট কৰি তোলে যে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ হিন্দু আৰু মুছলমান দুয়োটা সম্প্রদায়ৰ আশা-আকাংক্ষা সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে। ফলস্বৰূপে, উভয় গোটেই নিজ নিজ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰিবলৈ পৃথক ৰাজনৈতিক দল গঠন কৰি সুদৃঢ় ভিত্তি স্থাপন কৰে।
১৯। সাম্প্রদায়িকতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতা মূলতঃ এক বিশেষ মানসিকতা বা দৃষ্টিভংগী। কোনো ব্যক্তিৰ মনোভাৱক তেতিয়াহে সাম্প্ৰদায়িক বুলি কোৱা হয়, যেতিয়া তেওঁ নিজৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ স্বাৰ্থক আগবঢ়াই অন্য ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায় আৰু তাত অন্তৰ্ভুক্ত লোকসকলৰ বিপক্ষে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বা ক্ষতি সাধন কৰিবলৈ প্ৰস্তুত থাকে। এইক্ষেত্ৰত কোনো ব্যক্তিৰ লগত ব্যক্তিগত চিনাকি বা শত্রুতাৰ কোনো ভূমিকা নাথাকে; ইয়াত ব্যক্তি নহয়, সম্প্ৰদায়টোহে মুখ্য হয়।
সাম্প্ৰদায়িকতাৰ সৈতে ধৰ্মীয় তত্ত্ব আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ কিছু সংযোগ থাকিলেও, ই মূলতঃ অন্ধ আনুগত্য আৰু গোটভিত্তিক মনোভাৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। অৰ্থাৎ, ধৰ্মনিষ্ঠাত ব্যক্তিৰ নিজৰ বিশ্বাস, আচৰণ আৰু আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ অধিক গুৰুত্ব পায়; কিন্তু সাম্প্ৰদায়িকতাত নিজৰ ধৰ্মীয় গোটৰ প্ৰতি একধৰণৰ সংকীর্ণ আনুগত্যক অধিক প্ৰাধান্য দিয়া হয়।
ইয়াৰ উপৰিও, প্ৰকৃত ধৰ্মনিষ্ঠা সাধাৰণতে পৰলোকমুখী, য’ত মানুহে নৈতিক জীৱনৰ বাবে ভবিষ্যত পুৰস্কাৰৰ আশা কৰে। বিপৰীতে, সাম্প্ৰদায়িকতা ইহলোকীয় লাভ আৰু স্বাৰ্থৰ সৈতে অধিক জড়িত। ধৰ্মনিষ্ঠা পালনৰ বাবে আনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্বেষ বা ক্ষতি সাধনৰ প্ৰয়োজন নাই, কিন্তু সাম্প্ৰদায়িকতাত এনে নেতিবাচক মনোভাৱ প্ৰায়ে দেখা যায়।
২০। সাম্প্রদায়িকতাবাদৰ কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত নানা কাৰণত সাম্প্ৰদায়িকতাবাদে নিজৰ ভেটি অধিক দৃঢ় কৰি তুলিছে।
এই সমস্যাৰ কিছুমান মুখ্য কাৰণ তলত সংক্ষেপে উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) সাম্প্ৰদায়িকতা বজাই ৰাখিবলৈ আগ্ৰহ: ভাৰতৰ দুটা মুখ্য ধর্মীয় গোষ্ঠী–হিন্দু আৰু মুছলমান–মাজত কেতিয়াবা নিজৰ নিজৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে সাম্প্ৰদায়িক মনোভাৱ অটুট ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰা দেখা যায়। ফলত এই মনোভাবৰ বিকাশ ঘটে আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল্যবোধ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
(খ) পাকিস্তানৰ প্ৰভাৱ আৰু উচটনি: স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে মুছলিম লীগৰ উদ্যোগত বহু ঠাইত সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ সূচনা হৈছিল আৰু ১৯৪৬-৪৭ চনত ইয়াৰ তীব্ৰতা বৃদ্ধি পাইছিল। দেশ বিভাজনৰ পাছতো পাকিস্তানৰ কিছুমান পদক্ষেপে ভাৰতত অশান্তি সৃষ্টিৰ চেষ্টা কৰা দেখা যায়, যাৰ ফলত সাম্প্ৰদায়িক মনোভাৱ উস্কানী পায়।
(গ) চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ অভাৱ: সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ সময়ত বহু ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ পক্ষৰ পৰা যথেষ্ট দ্ৰুত আৰু কঠোৰ ব্যৱস্থা ল’ব নোৱাৰাৰ বাবে পৰিস্থিতি অধিক জটিল হৈ পৰে। এই ধৰণৰ ব্যৰ্থতাই সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বিস্তাৰক সহায় কৰে।
(ঘ) ৰাজনৈতিক নেতাৰ ভূমিকা: কিছুমান ৰাজনৈতিক নেতাই সাম্প্ৰদায়িক শক্তিৰ বিৰুদ্ধে দৃঢ়ভাৱে থিয় দিব নোৱাৰাৰ লগতে নিজৰ লাভৰ বাবে এই শক্তিবিলাকৰ সহায় লয়। ধর্মীয় অনুভূতিক ব্যৱহাৰ কৰি জনপ্রিয়তা অৰ্জনৰ চেষ্টা কৰাৰ ফলত সাম্প্ৰদায়িকতা বৃদ্ধি পায়।
(ঙ) ঔপনিবেশিক শাসনৰ প্ৰভাৱ: ইংৰাজ শাসনকালত ‘বিভাজন কৰি শাসন কৰা’ নীতি প্ৰচলিত হৈছিল, যাৰ ফলত বিভিন্ন ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি হয়। এই নীতিৰ প্ৰভাৱ আজিও সমাজত অনুভৱ কৰা যায়।
(চ) সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনৈতিক দল: স্বাধীনতাৰ পাছত কিছুমান ৰাজনৈতিক দলে ধৰ্মৰ আধাৰত ৰাজনীতি কৰি মানুহক বিভক্ত কৰিছে। এই দলসমূহে জাতীয় ঐক্যৰ পৰিৱৰ্তে সাম্প্ৰদায়িক চিন্তাধাৰাক শক্তিশালী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে।
(ছ) সাম্প্ৰদায়িক শিক্ষানুষ্ঠান: কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠান ধৰ্মীয় ভিত্তিত গঠন হোৱা বাবে ছাত্র-ছাত্রীৰ মাজত সংকীর্ণ মানসিকতা গঢ়ি তোলে। এনে প্ৰতিষ্ঠানসমূহে সাম্প্ৰদায়িক চিন্তাধাৰা বিস্তাৰত সহায় কৰে।
(জ) মৌলবাদী শক্তি: বিভিন্ন ধৰ্মৰ মাজত থকা মৌলবাদী সংগঠন আৰু নেতাসকলে উগ্ৰ চিন্তাধাৰা প্ৰচাৰ কৰি সাম্প্ৰদায়িকতাক উস্কাই দিয়ে। ই জাতীয় সংহতিকো ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে।
(ঝ) সামাজিক কাৰণ: স্বাধীনতাৰ পাছত কিছুমান ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ মাজত অবিশ্বাস আৰু সন্দেহৰ ভাব বৃদ্ধি পাইছে। সংখ্যাগৰিষ্ঠ আৰু সংখ্যালঘু গোষ্ঠীৰ মাজত এই দূৰত্বে সাম্প্ৰদায়িকতা বৃদ্ধি কৰে।
(ঞ) ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ: ভোট লাভৰ উদ্দেশ্যে বহু ৰাজনৈতিক নেতা আৰু দলে মানুহক ধৰ্মৰ আধাৰত বিভক্ত কৰে। গোট-গোট কৰি ৰাজনীতি কৰাৰ ফলত সমাজত বিভাজন বৃদ্ধি পায় আৰু সাম্প্ৰদায়িকতা শক্তিশালী হয়।
২১। ভাৰতবৰ্ষৰ সাম্প্রদায়িকতাৰ প্ৰকৃতি সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত বিভাজন আৰু স্বাধীনতা লাভৰ পাছৰ সময়ত উদ্ভৱ হোৱা সাম্প্ৰদায়িকতাৰ গভীৰ আঘাত আজিও সমাজত অনুভৱ কৰা যায়। আধুনিক ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ আৰু অসমান আৰ্থিক উন্নয়নে সাম্প্ৰদায়িকতাৰ দৰে জটিল সমস্যাটোক গণৰাজনীতিত অধিক সক্ৰিয় কৰি তুলিছে। বৰ্তমান সময়ত ধৰ্মভিত্তিক ৰাজনীতিয়ে যথেষ্ট শক্তি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে আৰু স্বাধীনতাৰ আগৰ সময়ৰ তুলনাত ই অধিক সংকটজনক ৰূপ লৈছে।
বাস্তৱতে সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতি হৈছে ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ ভিত্তিত পৃথকীকৰণৰ এক প্ৰক্ৰিয়া, যিয়ে কোনো এটা ধৰ্মক প্ৰকৃত অৰ্থত লাভবান নকৰে। ই মূলতঃ মানসিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰৰ এক বিশেষ পদ্ধতি। ৰাজনৈতিক সংকীর্ণ স্বাৰ্থৰ বাবে এনে পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়। বিশ্বাস আৰু আস্থাৰ সৃষ্টি কৰি ৰাজনৈতিক শক্তি সুদৃঢ় কৰা হয়, যাৰ ফলত পৰম্পৰাগত সংবেদনশীলতা বেছি জোৰালো হয়। একে সময়তে আধুনিকীকৰণৰ ব্যৰ্থতাবিলাকক উজাগৰ কৰি ইস্যুভিত্তিক ৰাজনীতিক পিছলৈ ঠেলি সাম্প্ৰদায়িকতাৰ মাজত প্ৰতিযোগিতামূলক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হয়। বহু ৰাজনৈতিক দলে নিৰ্বাচনী প্ৰতিযোগিতাত অধিক সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ গোপনে সাম্প্ৰদায়িকতাক উৎসাহিত কৰে।
আদৰ্শগত দৃষ্টিৰ পৰা সাম্প্ৰদায়িকতা শাসন ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত এক গুৰুত্বপূর্ণ উপাদান, য’ত শ্রেণী, ক্ষমতা আৰু সাম্প্ৰদায়িকতাৰ মাজত গভীৰ সম্পৰ্ক দেখা যায়। ইতিহাসৰ কিছুমান অংশক বিকৃত ৰূপত ব্যাখ্যা কৰি ৰাজনৈতিক শক্তিসমূহে সাম্প্ৰদায়িক মনোভাৱক বঢ়াই তোলে। একে ধৰণৰ আৰ্থ-সামাজিক পৰিবেশ থাকিলেও বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মাজত থকা বৈষম্যক জীয়াই ৰাখিবলৈ কিছুমান বাছনি কৰা প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
বিপান চন্দ্ৰই উল্লেখ কৰিছে যে মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ আশা-আকাংক্ষা, চিন্তাধাৰা, মানসিকতা, লগতে আৰ্থিক অস্থিৰতা আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত উদ্যোগৰ অভাৱ সাম্প্ৰদায়িকতাৰ মূল কাৰণ। বৰ্তমান ভাৰতৰ পৰিৱৰ্তিত আৰ্থিক অৱস্থাতো উন্নয়ন আৰু সম্পদ বণ্টনত বৈষম্য দেখা যায়। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত সংখ্যাগুৰু সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বেছি সক্ৰিয় ৰূপ পৰিলক্ষিত হৈছে, যি সংখ্যালঘু সাম্প্ৰদায়িকতাৰ তুলনাত অধিক প্ৰভাৱশালী হৈ উঠিছে। সাম্প্ৰদায়িকতাই শ্রেণীভিত্তিক ঐক্যকো দুৰ্বল কৰি তোলে, যাৰ ফলত শ্রমিক শ্ৰেণীৰ ঐক্য হ্ৰাস পায়।
ভাৰতৰ দৰে বৈচিত্র্যময় সমাজত সাম্প্ৰদায়িকতা বহু সময়ত মানুহৰ সামাজিক আৰু মানসিক পৰিচয় অটুট ৰাখিবলৈ উৎসাহিত হয়। কিন্তু এই ধাৰণাই যেতিয়া কেৱল ব্যক্তি বা গোষ্ঠীগত পৰিচয়ক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে, তেতিয়া সামগ্ৰিক জাতীয় ঐক্যৰ পৰিৱৰ্তে সংকীর্ণ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক মনোভাৱ গঢ়ি উঠে।
২২। সাম্প্রদায়িকতা আৰু দাঙ্গাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দুটা পৃথক সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গা বিভিন্ন কাৰণ আৰু উপায়ৰ জৰিয়তে উদ্ভৱ হ’ব পাৰে। এনে দাঙ্গা সাধাৰণতে উন্মত্ত জনসমষ্টিৰ মাজত হোৱা সংঘাত, য’ত সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত মেৰুকৰণ স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। ইয়াৰ মূলত ধর্মীয় আবেগ গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰৰোচনাই সম্প্ৰদায়সমূহক বিভাজিত কৰি তোলে। তাৰোপৰি, এটা সম্প্ৰদায়ে আন এটা সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত কৰা অৱহেলা, শোষণ আৰু বঞ্চনাৰ ফলত এই দাঙ্গাৰ সৃষ্টি হয়। এইবোৰ কাৰকৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দাঙ্গাৰ তীব্ৰতা আৰু পৰিসৰ নিৰ্ধাৰিত হয়।
সাধাৰণতে এনে পৰিস্থিতিত সম্প্ৰদায়ৰ সদস্যসকলক একত্ৰিত কৰা সহজ হয়, কিয়নো তাত একতাবদ্ধ হোৱাৰ এক শক্তিশালী মানসিকতা কাম কৰে। সাম্প্ৰদায়িক অনুভূতি বিশেষ সামাজিক পৰিবেশত দ্ৰুতগতিত প্ৰসাৰিত হয়। গুৰুত্বপূর্ণভাৱে, দাঙ্গাৰ বাবে সদায় কোনো বিশেষ নেতা বা সংগঠনৰ উপস্থিতি আৱশ্যক নহয়। প্ৰতিটো দাঙ্গাৰ পিছত সমাজত অবিশ্বাস, সন্দেহ আৰু বিদ্বেষ বৃদ্ধি পায়।
বিশিষ্ট সমাজতাত্ত্বিক অধ্যাপক ৰাম আহুজাই সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গাৰ কিছুমান মুখ্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰিছে–
(ক) সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গা বহু সময়ত ধর্মীয় কাৰণতকৈ ৰাজনৈতিক প্ৰেৰণাত অধিক প্রভাবিত হয়।
(খ) এই ধৰণৰ দাঙ্গাত অর্থনৈতিক স্বাৰ্থই গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(গ) পূৰ্ব ভাৰতৰ তুলনাত উত্তৰ ভাৰতত এনে দাঙ্গা অধিক পৰিমাণে দেখা যায়।
(ঘ) অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত দাঙ্গাসমূহ ধর্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানক কেন্দ্ৰ কৰি সংঘটিত হয়।
(ঙ) সময়ৰ সৈতে এই দাঙ্গাসমূহত অধিক মাৰাত্মক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছে।
২৩। সাম্প্রদায়িকতা নির্মূল কৰাৰ উপায়সমূহ কি কি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত সাম্প্রদায়িকতাবাদে সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰিছে বুলি কোৱা একেবাৰে যুক্তিসংগত। সেয়ে এই সমস্যাটো নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নির্মূল কৰা অতি প্ৰয়োজন।
এই উদ্দেশ্যে তলত উল্লেখ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰিব পাৰি–
(ক) সাম্প্রদায়িকতাবাদ দমন কৰিবলৈ দেশৰ শাসন ব্যৱস্থা অধিক শক্তিশালী আৰু সক্ৰিয় হ’ব লাগিব।
(খ) সাম্প্রদায়িক চিন্তাধাৰা প্ৰচাৰ কৰা ৰাজনৈতিক দল আৰু সংগঠনসমূহ বন্ধ কৰা উচিত। এইধৰণৰ সংগঠনসমূহে সাম্প্রদায়িক বিভাজন বঢ়োৱাত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা লয়। সেয়েহে এইবোৰ নিয়ন্ত্ৰণ নকৰিলে সাম্প্রদায়িকতাবাদ সম্পূৰ্ণৰূপে দমন কৰা কঠিন।
(গ) সংবাদ মাধ্যমসমূহেও এই ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে। বাতৰি প্ৰকাশৰ সময়ত পক্ষপাতমূলক বা উস্কানিমূলক তথ্য প্ৰচাৰ নকৰাটো অতি প্ৰয়োজন।
(ঘ) শিক্ষানুষ্ঠান আৰু ধৰ্মীয় স্থানসমূহক কেতিয়াও সমাজবিৰোধী বা সাম্প্রদায়িক শক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে পৰিণত হ’বলৈ দিয়া উচিত নহয়। এই ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ তীক্ষ্ণ নজৰ থকা উচিত।
(ঙ) মৌলবাদী সংগঠন আৰু ব্যক্তিসকলক সামাজিকভাৱে বর্জন কৰা উচিত, কিয়নো তেওঁলোকে সামাজিক শান্তি আৰু জাতীয় ঐক্যত বাধা সৃষ্টি কৰে। এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত এইধৰণৰ শক্তিক উৎসাহ দিয়া উচিত নহয়।
(চ) সুস্থ জনমত গঠন কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী। যদি ৰাইজে সাম্প্রদায়িক চিন্তাধাৰা গ্ৰহণ নকৰে, তেন্তে ই শক্তিশালী হ’ব নোৱাৰে। সেয়ে সাম্প্রদায়িকতাৰ বিৰুদ্ধে জনসচেতনতা বৃদ্ধি কৰা দৰকাৰ।
(ছ) শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক এনেধৰণৰ শিক্ষা দিব লাগে, যাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে সাম্প্রদায়িকতাৰ বিৰুদ্ধে সচেতন আৰু দৃঢ়ভাৱে থিয় দিব পাৰে। কোনো শিক্ষানুষ্ঠানে সাম্প্রদায়িক মনোভাৱ গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়।
(জ) ধৰ্মীয় নেতাসকলে সদায় সম্প্রীতি আৰু ঐক্যৰ বাণী প্ৰচাৰ কৰিব লাগে, সাম্প্রদায়িক শক্তিক কোনো ধৰণে উৎসাহ দিব নালাগে।
(ঝ) আইন-শৃঙ্খলা ৰক্ষাকারী সংস্থাসমূহে সাম্প্রদায়িক পৰিস্থিতিত সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষতা আৰু সক্ৰিয়তা বজাই ৰাখিব লাগিব। একপক্ষীয় ব্যৱহাৰে জনসাধাৰণ, বিশেষকৈ সংখ্যালঘুসকলৰ আস্থা হ্ৰাস কৰে।
২৪। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ প্ৰতিবন্ধকতা সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদকেই আমাৰ সমাজৰ ভেটি হিচাপে গ্রহণ কৰা হৈছিল যদিও সময়ৰ সোঁতত এই ভেটি দুর্বল হৈ সৃষ্টি হোৱাৰ কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল–
(ক) জাতীয়তাবাদী আদৰ্শই ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ প্ৰচাৰত সহায় কৰে, ইয়াৰ কাৰণে উপযুক্ত নেতৃত্বৰো প্রয়োজন। এই আদর্শই স্থায়ী হোৱাৰ আগতেই ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ পৃষ্ঠপোষক কিছুমান স্বর্গবাসী হৈছিল। মহাত্মা গান্ধী এই আদৰ্শৰ প্ৰধান পৃষ্ঠপোষক আছিল। কিন্তু স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ কিছুদিনৰ পিছতেই তেওঁ স্বর্গবাসী হৈছিল।
(খ) নেহেৰুৰ পিছত যিসকল ব্যক্তিয়ে দেশৰ নেতৃত্ব বহন কৰিছিল, তেওঁলোকে এই আদৰ্শৰ পথত থকা বাধাসমূহক আঁতৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে শক্তিশালী পদক্ষেপ গ্রহণ কৰিব পৰা নাছিল। বৰং তেওঁলোকে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ দোহাই দি ৰাজনৈতিক মুনাফা আদায় কৰিবলৈহে চেষ্টা কৰিছিল।
(গ) জনসাধাৰণৰ অৰ্থনৈতিক অনগ্ৰসৰতাকো এই আদৰ্শৰ এটা বাধা হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়। আমাৰ দেশৰ শাসকসকলে পৃথিৱীত নতুন অর্থনৈতিক আস্থাৰ সৃষ্টি কৰাৰ ওপৰত গুরুত্ব দিয়ে যদিও নিজব দেশ অর্থনৈতিক আস্থাৰ কোনো উন্নতি কৰিব পৰা নাই।
(ঘ) ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদক এটা ৰাজনৈতিক আদর্শ হিচাপে বিভিন্ন বাজনৈতিক দলে গ্রহণ কৰিছে, কোনো দল নাইবা নেতাই এই আদর্শক কার্যকৰী কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া নাই। । নির্বাচনত জয় লাভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে বাজনৈতিক দল আৰু নেতাসকলে ধর্মনিরপেক্ষতাবাদী আদর্শক বাদ দিবলৈ কেতিয়াও ইতস্ততঃ নকৰে।
(ঙ) আমাৰ দেশৰ অধিক সংখ্যক লোকেই প্রচলিত ৰীতি-নীতি আৰু ধর্মীয় নীতি-নিয়ম নিষ্ঠাৰে মানি চলে। নতুন ধাৰণা আৰু আদর্শ গ্রহণ কৰিবলৈ তেওঁলোক সাধাবণতে ইচ্ছুক নহয়।
(চ) আমাৰ দেশত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ শক্তিশালী নোহোৱাৰ কাৰণে শিক্ষা পদ্ধতিকো জগৰীয়া কৰিব পাৰি। আমাৰ দেশৰ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ সৃষ্টি কৰাত বৰঙণি এ যোগাব পৰা নাই।
২৫। ভাৰতীয় সংবিধানৰ মতে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা বুলিলে কি বুজোৱা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানত ভাৰতক এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে–দেশখনত কোনো এটা বিশেষ ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাই। সংবিধান অনুসাৰে জাতি, ধৰ্ম আৰু ভাষাৰ ভিত্তিত ৰাষ্ট্ৰই কোনো নাগৰিকৰ সৈতে বৈষম্যমূলক আচৰণ কৰিব নোৱাৰে।
প্রত্যেক নাগৰিকেই নিজৰ ইচ্ছা আৰু বিশ্বাস অনুসাৰে স্বাধীনভাৱে নিজৰ ধৰ্ম পালন কৰিব পাৰে। গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্য থাকে। বিশ্বৰ বৃহত্তম গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে পৰিচিত ভাৰতত সংবিধানৰ জৰিয়তে নাগৰিকসকলৰ বাবে কেইবাটাও মৌলিক অধিকাৰ নিশ্চিত কৰা হৈছে। এই অধিকাৰসমূহৰ ভিতৰত ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ অত্যন্ত গুৰুত্বপূর্ণ।
বৃটিছ শাসনকালত ভাৰতক শোষণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ‘Divide and Rule’ নীতি প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত হিন্দু-মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ মাজত বিভেদ আৰু বিদ্বেষ বৃদ্ধি পায়। এই বিদ্বেষৰ ফলস্বৰূপে দেশ বিভাজিত হৈ ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামৰ দুটা পৃথক ৰাষ্ট্ৰ গঠন হয়, যাৰ সৈতে জড়িত থাকে বহু বেদনাদায়ক স্মৃতি। সেই অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিক্ষা লৈ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে যথেষ্ট বিচক্ষণতাৰে সংবিধানত সকলো নাগৰিকৰ বাবে ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিছে।
ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ সংবিধানৰ বিভিন্ন ধাৰাত উল্লেখ কৰা হৈছে–
২৫ নং ধাৰা অনুসাৰে, প্ৰতিজন নাগৰিকক নিজৰ বিবেক অনুসৰি যিকোনো ধৰ্ম গ্ৰহণ, পালন আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ স্বাধীনতা দিয়া হৈছে।
২৬ নং ধাৰাত প্ৰতিটো ধৰ্মীয় গোটক ধৰ্মীয় আৰু দাতব্য প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন আৰু পৰিচালনা কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে।
২৭ নং ধাৰাত ধৰ্মৰ ভিত্তিত কৰ আৰোপ কৰা নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।
২৮ নং ধাৰাত চৰকাৰৰ সম্পূৰ্ণ বা আংশিক অৰ্থসাহায্য প্ৰাপ্ত শিক্ষানুষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা প্ৰদান নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।
যিহেতু ধৰ্মীয় স্বাধীনতা মৌলিক অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত, সেয়ে যদি এই অধিকাৰৰ লঙ্ঘন হয়, তেন্তে নাগৰিকে ধাৰা ৩২ অনুসৰি সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় (চুপ্ৰিম ক’ৰ্ট) আৰু ধাৰা ২২৬ অনুসৰি উচ্চ ন্যায়ালয় (হাই ক’ৰ্ট)ৰ সহায় ল’ব পাৰে। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অভিভাৱক হিচাপে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে এই অধিকাৰসমূহ সুৰক্ষিত ৰাখে।
‘নানা ভাষা, নানা মত, নানা পৰিধান’ এই আদৰ্শক বজাই ৰাখি ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰ জৰিয়তে সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ শব্দটো সংযোজন কৰা হয়।
প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখ কৰা অনুসাৰে– আমি ভাৰতৰ জনগণ ভাৰতক এখন সার্বভৌম, সমাজতান্ত্ৰিক, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক, গণৰাজ্য হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ আৰু সকলো নাগৰিকৰ বাবে সামাজিক, অর্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়, চিন্তা, অভিব্যক্তি, বিশ্বাস, ধৰ্ম আৰু উপাসনাৰ স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰিবলৈ সংকল্পবদ্ধ। লগতে সকলোৰে মাজত সমতাৰ সুযোগ আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধ বৃদ্ধি কৰি ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু জাতীয় ঐক্য আৰু সংহতি অটুট ৰাখিবলৈ প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ।
২৬। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশ সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ (Secularism) আধুনিক বিশ্বত বহুলভাৱে আলোচিত আৰু কিছু পৰিমাণে বিতৰ্কিত এক দৰ্শন। ইয়াক চেক্যুলাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ নীতি বুলিও কোৱা হয়। এই দৰ্শনৰ মুখ্য কথা হৈছে–পৰিয়াল, সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানসমূহ ধৰ্মীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা মুক্ত থাকিব লাগে। অৰ্থাৎ, ধৰ্মৰ ভূমিকা ব্যক্তিগত জীৱনৰ ভিতৰতে সীমাবদ্ধ থাকিব আৰু ৰাষ্ট্ৰ বা সমাজ পৰিচালনাত ধৰ্মে প্ৰত্যক্ষ হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে।
কিছুমান মুছলিম দেশত ধৰ্মনিৰপেক্ষতা বুজায় যে শাসন ব্যৱস্থা ধৰ্মীয় বিধিনিষেধৰ পৰা পৃথক। এই দৰ্শনৰ উৎপত্তি ইউৰোপত হৈছিল, বিশেষকৈ গীৰ্জাৰ ধৰ্মযাজকসকলৰ অত্যাচাৰ আৰু শোষণৰ বিপৰীতে জনসাধাৰণক মুক্ত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এই চিন্তাধাৰাৰ বিকাশ ঘটে। কালক্রমে এই মতবাদৰ বিভিন্ন ব্যাখ্যা আৰু অপব্যাখ্যা দেখা যায়।
বাংলাদেশৰ সংবিধানত ধৰ্মনিৰপেক্ষতা অন্যতম মূলনীতি হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল, যদিও পিছত সংশোধনীৰ জৰিয়তে ইয়াৰ পৰিসৰ সলনি কৰা হয়। এই কাৰণেই ধৰ্মনিৰপেক্ষতা বিষয়টো ৰাজনৈতিক আৰু বৌদ্ধিক ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনা বিষয় হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ইয়াৰ পক্ষে-বিপক্ষে বহু মতামত বিদ্যমান।
‘Secularism’ শব্দটো ‘Secularise’ শব্দৰ পৰা উৎপন্ন, যাৰ অৰ্থ হৈছে ইহজাগতিক বা বৈষয়িক। সেয়ে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ মূলতঃ ইহলৌকিক আৰু পাৰ্থিৱ চিন্তাধাৰাৰ সৈতে জড়িত। আভিধানিক দৃষ্টিত ই বৈষয়িকতা, জাগতিকতা আৰু ইহলৌকিকতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা এক মতবাদ।
কিছুমান মত অনুসাৰে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদে সকলো ধৰ্মবিশ্বাসক অস্বীকাৰ কৰে। এনচাইক্লোপিডিয়া বিটেনিকাৰ ব্যাখ্যা অনুসৰি, যিসকল ব্যক্তি কোনো ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত নহয় বা আধ্যাত্মিক বিশ্বাসত আস্থা নাৰাখে, তেওঁলোকক ধৰ্মনিৰপেক্ষ বুলিও কোৱা হয়। এই দৃষ্টিভংগীত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ সমাজ, ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি, সংস্কৃতি আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাক ধৰ্মৰ পৰা পৃথক কৰি আগবাঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰে।
ইতিহাসৰ দৃষ্টিৰে চাইলে, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাত গ্ৰীচত দাৰ্শনিক চিন্তাধাৰাৰ বিকাশৰ লগে লগে ধৰ্মনিৰপেক্ষ ভাবধাৰাৰ সূচনা হয়। সেই সময়ৰ ছোফিষ্টসকলৰ মাজত সক্ৰেটিছ এজন উল্লেখযোগ্য চিন্তাবিদ আছিল, যাৰ চিন্তাত যুক্তিবাদ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দেখা যায়। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰোমান সাম্ৰাজ্যতো এই চিন্তাধাৰাৰ প্ৰভাৱ পৰে। মধ্যযুগৰ শেষভাগত এই দৰ্শনৰ আধুনিক ৰূপ বিকশিত হয়। লুথাৰৰ প্ৰটেষ্টান্ট সংস্কাৰ আন্দোলনে ধৰ্মক ব্যক্তিগত বিষয় হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰে। লগতে, মেকিয়াভেলিৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰা আৰু ফৰাচী বিপ্লৱৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ পৃথকীকৰণে এই মতবাদৰ বিকাশত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।
উনৈশ শতিকাৰ মাজভাগত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ এক স্বতন্ত্ৰ মতবাদ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে। এই সময়ত জর্জ জেকব হলিয়ক ইয়াৰ মুখ্য প্রবক্তা আছিল। যদিও তেওঁ ধৰ্মীয় পৰিৱেশত ডাঙৰ হৈছিল, তথাপিও গীৰ্জাৰ ভিতৰৰ অসৎ প্ৰৱৃত্তি আৰু শোষণ দেখি তেওঁ ধৰ্মযাজকসকলৰ পৰা বিমুখ হয় আৰু শেষত গীৰ্জা ত্যাগ কৰে। তেওঁ জীৱনৰ অধিকাংশ সময় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ প্ৰচাৰ আৰু বিস্তাৰত নিয়োজিত আছিল।
হলিয়কৰ মতে, ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ সফল হ’বলৈ নাস্তিকতাৰ ধাৰণাও কিছু পৰিমাণে প্ৰচাৰ পোৱা উচিত। পিছত ব্ৰেডলফৰ নেতৃত্বত এই আন্দোলন অধিক স্পষ্টভাৱে ধৰ্মবিৰোধী আৰু নাস্তিকতামূলক ৰূপ লয়। বিংশ শতিকাত আহি ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদে এক স্বতন্ত্ৰ আন্দোলনৰ ৰূপ লাভ কৰে, যাৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে সমাজ, ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ পৰা ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ পৃথক কৰি ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ এক নিৰপেক্ষ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা। এই প্ৰক্ৰিয়াই ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদৰ পৰিপক্কতা আৰু বিস্তাৰ নিশ্চিত কৰে।
২৭। ভাৰতীয় সমাজত জাতিবাদৰ প্ৰভাৱ কেনেকুৱা? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ অন্যতম মুখ্য ভিত্তি হৈছে জাতি ব্যৱস্থা। আৰম্ভণিতে এই ব্যৱস্থা মূলতঃ কৰ্মভিত্তিক আছিল, কিন্তু কালক্রমে ই জন্মভিত্তিক ৰূপ ধাৰণ কৰে। সময়ৰ সৈতে সৈতে হিন্দু সমাজত জাতিগত সংকীর্ণতা আৰু গোড়ামী বৃদ্ধি পায়। বিভিন্ন জাতিৰ মাজত মিলন-সম্পৰ্ক, যেনে বিয়া-বাৰু বা উৎসৱ-পাৰ্বণত অংশগ্ৰহণ, সীমাবদ্ধ হৈ পৰে আৰু সংৰক্ষণশীল মনোভাৱ গঢ় লৈ উঠে। ফলস্বৰূপে, এক জাতিয়ে আন জাতিৰ প্ৰতি অৱজ্ঞা বা ঘৃণাৰ মনোভাৱ পোষণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। নিজৰ জাতিৰ স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া এই ধৰণৰ সংকীর্ণ চিন্তাধাৰাকেই জাতিবাদ বুলি কোৱা হয়। এই জাতিবাদে সমাজত জাতীয় ঐক্য আৰু সংহতি গঢ়ি তোলাত ডাঙৰ বাধা সৃষ্টি কৰে।
বৰ্তমান সময়ত বিশেষকৈ নগৰীয়া উচ্চ জাতিৰ মাজত জাতি ব্যৱস্থাৰ প্ৰভাৱ কিছু পৰিমাণে কমি অহা দেখা যায়। স্বাধীনতাৰ পিছত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন উন্নয়নমূলক নীতি আৰু আঁচনিসমূহৰ ফলত এই শ্ৰেণীৰ লোকসকল বিশেষভাৱে উপকৃত হৈছিল। তেওঁলোকে বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, চিকিৎসা আৰু বিভিন্ন বৃত্তিমূলক শিক্ষাত আগবঢ়াৰ সুযোগ লাভ কৰে। একে সময়তে চৰকাৰী চাকৰিৰ বিস্তাৰেও তেওঁলোকক অধিক সুবিধা প্ৰদান কৰে। এই সুযোগসমূহ গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকে সমাজত উচ্চ স্থান অধিগ্ৰহণ কৰে।
এই উচ্চ সামাজিক মৰ্যাদা লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁলোকৰ মাজত এনে এটা ধাৰণা গঢ় লৈ উঠে যে তেওঁলোকৰ উন্নতিৰ লগত জাতি ব্যৱস্থাৰ কোনো বিশেষ সম্পৰ্ক নাই। লগতে, তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠান, বিবাহ বা আত্মীয়তা সম্পৰ্কীয় বিষয়বোৰ মূলতঃ ব্যক্তিগত জীৱনত সীমাবদ্ধ হৈ পৰাৰ বাবে ৰাজহুৱা ক্ষেত্ৰত জাতিৰ প্ৰভাৱ কম দেখা যায়। সেয়ে তুলনামূলকভাৱে নগৰীয়া উচ্চ জাতিৰ ক্ষেত্ৰত জাতি ব্যৱস্থা ধীৰে ধীৰে অদৃশ্য হৈ যোৱা যেন প্ৰতীয়মান হয়।
২৮। ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য ৰক্ষাত সংখ্যালঘু সম্প্রদায়সমূহে কেনে ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ‘সংখ্যালঘু’ শব্দটো সাধাৰণতে এনে এক শ্ৰেণীৰ লোকক বুজায়, যিসকলৰ জনসংখ্যা কম আৰু বহু সময়ত তেওঁলোকে কিছুমান সামাজিক তথা অৰ্থনৈতিক সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থাকে।
ভাৰতবৰ্ষ এখন বহু-ধৰ্মীয় আৰু বহু-ভাষিক দেশ। অতি প্ৰাচীন কালৰে পৰা বিভিন্ন ধৰ্ম আৰু সম্প্ৰদায়ৰ মানুহে এই দেশত একেলগে বসবাস কৰি আহিছে। এই দেশত সৰ্বাধিক সংখ্যক লোক হিন্দু (৮২.৪১%) হ’লেও, অন্যান্য ধৰ্মৰ লোকো যথেষ্ট পৰিমাণে আছে; যেনে–ইছলাম (১১.৬৭%), খ্ৰীষ্টান (২.৩২%), শিখ (২%), বৌদ্ধ (০.৭৭%), জৈন (০.৪১%) আৰু অন্যান্য ধৰ্মৰ লোক (০.৪৩%)। এই সকলো ধৰ্মৰ মানুহে একেলগে বাস কৰি সমান অধিকাৰ আৰু সুবিধা উপভোগ কৰি আহিছে। সংখ্যাগত দিশত অধিক হোৱাৰ বাবে হিন্দুসকল সংখ্যাগৰিষ্ঠ, আৰু আন ধৰ্মীয় গোটসমূহ কম সংখ্যক হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকক ‘ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু’ বুলি কোৱা হয়।
এখন শক্তিশালী গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ, বিশেষকৈ সংখ্যালঘুসকলৰ অধিকাৰ সাংবিধানিকভাৱে সুৰক্ষিত হোৱা অত্যন্ত জৰুৰী। ইউৰোপৰ ইতিহাসত এনে বহু উদাহৰণ পোৱা যায়, য’ত সংখ্যালঘুসকলক তেওঁলোকৰ ন্যায্য অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰাৰ ফলত অসন্তোষ সৃষ্টি হৈ দেশ বিভাজন ঘটিছিল। তেনেদৰে, বাংলাদেশৰ ক্ষেত্ৰতো দেখা যায় যে ভাষা আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰসমূহৰ স্বীকৃতি নিদিয়াৰ ফলত পাকিস্তানৰ পৰা পৃথক হৈ নতুন দেশ গঠনৰ পথ মুকলি হৈছিল। সেয়ে ক’ব পাৰি যে দেশৰ ঐক্য আৰু সংহতি অটুট ৰাখিবলৈ সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়সমূহৰ সুৰক্ষা আৰু সন্মান অতি গুৰুত্বপূর্ণ।
২৯। ভাৰতৰ অনৈক্যৰ মাজত থকা ঐক্যৰ দুটা দিশ দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ অনৈক্যৰ মাজত থকা ঐক্য ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ বৈশিষ্ট্য। অতি প্ৰাচীন কালৰে পৰা এই আদৰ্শ ভাৰতীয় জীৱনধাৰাত স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈ আহিছে।
(ক) ভাৰতবৰ্ষত নানা ক্ষেত্ৰত বিচিত্ৰতা দেখা যায়। ভৌগোলিক অৱস্থা, জলবায়ু, বাসস্থান, খাদ্যাভ্যাস, পিন্ধা-পৰিধান, ভাষা, ধৰ্ম, লগতে বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ শাৰীৰিক গঠন আৰু জীৱনশৈলীৰ মাজত উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য দেখা যায়। তথাপিও এই সকলো ভিন্নতাৰ মাজতো ভাৰতত ঐক্যৰ বোধ সুদীৰ্ঘ কাল ধৰি অটুট আছে।
(খ) ভাৰতীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ এই ঐক্য কোনো সময়তে ভাঙি নপৰা; বৰঞ্চ জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ আৰু বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মানুহে একেলগে সহাবস্থান কৰি একতাৰ বন্ধনত আবদ্ধ হৈ আছে।
(গ) সাধাৰণ জনসাধাৰণে নিজৰ মাজত থকা ভিন্নতাবোৰ উপেক্ষা কৰি নিজকে এক অভিন্ন সমাজৰ অংশ হিচাপে স্বীকাৰ কৰে। এই সামূহিক চেতনাই ভাৰতীয় সমাজত অনৈক্যৰ মাজত ঐক্যৰ বাস্তৱ ৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰে।
৩০। সম্প্রদায়ৰ উপাদানবিলাক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হৈছে–
(ক) জনসমষ্টিঃ কোনো এটা সম্প্ৰদায় গঠন হ’বলৈ হ’লে মানুহৰ এটা গোট বা জনসমষ্টি থাকিব লাগিব।
(খ) নির্দিষ্ট ভূখণ্ডঃ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট স্থান বা অঞ্চলত বসবাস কৰাটো সম্প্ৰদায়ৰ গুৰুত্বপূর্ণ উপাদান।
(গ) সাম্প্ৰদায়িক মনোভাবঃ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলৰ মাজত একেধৰণৰ ভাবনা, অনুভূতি আৰু ঐক্যবোধ থাকিব লাগে।
(ঘ) বিশেষ নামঃ প্ৰতিটো সম্প্ৰদায়ৰ এটা নিজস্ব নাম থাকে, যাৰ দ্বাৰা তাক আন সম্প্ৰদায়ৰ পৰা সহজে চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
৩১। নাগৰিক সমাজৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ নাগৰিক সমাজৰ কিছুমান গুৰুত্বপূর্ণ বৈশিষ্ট্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) স্বেচ্ছাসেৱী সংঘঃ নাগৰিক সমাজৰ এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে স্বেচ্ছাসেৱামূলক সংগঠন, য’ত ব্যক্তি আৰু গোটসমূহে একে ধৰণৰ স্বাৰ্থ, মূল্যবোধ আৰু লক্ষ্যৰ আধাৰত একেলগে কাম কৰে।
(খ) স্বায়ত্তশাসন আৰু স্বাধীনতাঃ নাগৰিক সমাজৰ সংগঠনসমূহে চৰকাৰ বা বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা পৃথকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাৰ্য সম্পাদন কৰে। ইহঁতে নিজা নিয়ন্ত্ৰণত কাম কৰি বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্ত হৈ উদ্দেশ্য পূৰণ কৰে, যাৰ ফলত এখন বহুত্ববাদী সমাজ গঢ়ি উঠে।
(গ) বহুত্ববাদ আৰু বৈচিত্ৰ্যঃ নাগৰিক সমাজে বিভিন্ন ধৰণৰ মতামত, স্বাৰ্থ আৰু দৃষ্টিভংগীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বহু সংগঠনক অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে আলোচনা, বিতৰ্ক আৰু মত-বিনিময়ৰ সুযোগ সৃষ্টি হয় আৰু গণতান্ত্ৰিক সমাজ শক্তিশালী হয়।
(ঘ) নাগৰিকৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণঃ নাগৰিক সমাজে ব্যক্তিসকলক সামাজিক আৰু ৰাজহুৱা কাৰ্যত সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত হ’বলৈ উৎসাহিত কৰে। ই গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ, মানৱ অধিকাৰ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰতি সচেতনতা বৃদ্ধি কৰে আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়ে।
(ঙ) সামাজিক পুঁজি আৰু বিশ্বাসঃ নাগৰিক সমাজে ব্যক্তি আৰু সম্প্ৰদায়ৰ মাজত আস্থা, সম্পৰ্ক আৰু সংযোগ স্থাপন কৰি সামাজিক পুঁজি বৃদ্ধি কৰে। এই সম্পৰ্কসমূহে সহযোগিতা আৰু ঐক্য বৃদ্ধি কৰি সমাজৰ স্থিৰতা আৰু উন্নয়ন নিশ্চিত কৰে।
Class 12 Sociology Chapter 5-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Sociology Chapter 5 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.