Class 12 Advance Assamese Chapter 14 Solution ‘অলংকাৰৰ সংজ্ঞা আৰু প্ৰকাৰ‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Advance Assamese subject-ৰ Chapter 14 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Advance Assamese Chapter 14 অলংকাৰৰ সংজ্ঞা আৰু প্ৰকাৰ
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Advance Assamese Chapter 14 Solution search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 14 অলংকাৰৰ সংজ্ঞা আৰু প্ৰকাৰ
গোট – 6
১। সাহিত্য অলংকাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাহিত্যত অলংকাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰাৰ আগতে অলংকাৰৰ অৰ্থ সম্পৰ্কে স্পষ্ট ধাৰণা লোৱা প্রয়োজন। সাধাৰণ অৰ্থত অলংকাৰ বুলিলে মানুহে দেহৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰা ভূষণ বা গহনাক বুজায়। যেনেদৰে বিভিন্ন অলংকাৰে নাৰী বা পুৰুষৰ ৰূপ-সৌন্দৰ্য অধিক মনোমোহা আৰু আকৰ্ষণীয় কৰি তোলে, ঠিক তেনেদৰে সাহিত্যত ব্যৱহৃত অলংকাৰেও ভাষা আৰু ভাবৰ সৌন্দৰ্য বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে।
সাহিত্য, বিশেষকৈ কাব্য, কেৱল তথ্য বা ভাব প্ৰকাশৰ মাধ্যম নহয়; ই পাঠকৰ মনত আনন্দ, অনুভূতি আৰু কল্পনাৰ জগত সৃষ্টি কৰে। এই উদ্দেশ্য সফল কৰিবলৈ অলংকাৰৰ বিশেষ ভূমিকা আছে। অলংকাৰৰ সহায়ত ভাষা অধিক মাধুৰ্যমণ্ডিত, চিত্ৰময় আৰু ব্যঞ্জনাপূৰ্ণ হৈ উঠে। সাধাৰণ বক্তব্যও অলংকাৰৰ স্পৰ্শত সজীৱ আৰু হৃদয়স্পৰ্শী ৰূপ লাভ কৰে।
অলংকাৰৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সাহিত্যক অধিক ৰসসমৃদ্ধ আৰু আকৰ্ষণীয় কৰি তোলা। উপযুক্ত অলংকাৰৰ প্ৰয়োগে পাঠকৰ মনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায় আৰু সাহিত্যৰ নান্দনিক মূল্য বৃদ্ধি কৰে। অৱশ্যে অলংকাৰৰ ব্যৱহাৰ স্বাভাৱিক আৰু পৰিমিত হোৱা উচিত। অত্যধিক অলংকাৰৰ প্ৰয়োগে সাহিত্যৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিৱৰ্তে কেতিয়াবা কৃত্ৰিমতা আনিব পাৰে।
সংস্কৃত সাহিত্যৰ বহু আচার্যই অলংকাৰৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে। আচার্য বিশ্বনাথে কৈছে যে অলংকাৰ কাব্যৰ সৌন্দৰ্য বঢ়োৱা এক মুখ্য উপাদান। একেদৰে আচার্য বামনেও কাব্যৰ সৌন্দৰ্যৰ সৈতে অলংকাৰৰ নিবিড় সম্পৰ্কৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। তেওঁলোকৰ মতে, অলংকাৰ কাব্যৰ শোভা আৰু ৰমণীয়তা বৃদ্ধিৰ অন্যতম মাধ্যম।
সাহিত্যত অলংকাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ আন এটা গুৰুত্বপূর্ণ দিশ হৈছে ভাবৰ স্পষ্টতা আৰু গভীৰতা বৃদ্ধি কৰা। অলংকাৰৰ সহায়ত লেখকে জটিল অনুভূতি, সূক্ষ্ম চিন্তা বা গভীৰ অভিজ্ঞতাক অধিক প্ৰাঞ্জল আৰু হৃদয়গ্ৰাহী ৰূপত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। ফলত পাঠকে সাহিত্যৰ অন্তৰ্নিহিত ভাব সহজে অনুভৱ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
সাৰাংশত ক’ব পাৰি যে অলংকাৰ সাহিত্যৰ এক অপৰিহাৰ্য উপাদান। ই ভাষাক মধুৰ, ভাবক গভীৰ, প্ৰকাশভংগীক চিত্তাকৰ্ষক আৰু সাহিত্যক অধিক ৰসসমৃদ্ধ কৰি তোলে। সেইবাবে সাহিত্যৰ সৌন্দৰ্য, লালিত্য আৰু ব্যঞ্জনাশক্তি বৃদ্ধিত অলংকাৰৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূর্ণ।
(ক) প্রভাবশালীতা: অলংকাৰে ভাষা আৰু সাহিত্যক অধিক সজীৱ, মনোগ্ৰাহী আৰু প্ৰভাৱশালী কৰি তোলে। কোনো ভাব, গুণ, ৰূপ বা ক্ৰিয়াক সাধাৰণভাৱে কোৱাৰ সলনি অলংকাৰৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰিলে সেই কথাই শুনোতা বা পাঠকৰ মনত গভীৰ ছাপ পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপে, কেৱল “ধুনীয়া মুখ” বুলি ক’লে মুখখনৰ সৌন্দৰ্যৰ এটা সাধাৰণ ধাৰণা পোৱা যায়, কিন্তু “পূৰ্ণিমাৰ জোনৰ দৰে মুখ” বুলি ক’লে সেই সৌন্দৰ্য অধিক উজ্জ্বল আৰু জীৱন্ত হৈ উঠে। ঠিক তেনেদৰে “গোলাপী গাল” বুলি ক’লে গোলাপৰ কোমলতা আৰু ৰঙৰ মাধুৰ্যও কল্পনাত ভাহি উঠে।
অলংকাৰৰ মুখ্য কাম হ’ল ভাবক অধিক স্পষ্ট, হৃদয়স্পৰ্শী আৰু শক্তিশালী কৰি তোলা। ইয়াৰ জৰিয়তে অতি সৰু কথাও গভীৰ অৰ্থ বহন কৰিব পাৰে। বহু সময়ত অলংকাৰযুক্ত এটা বাক্যই দীঘল বৰ্ণনাৰ কাম কৰে। ইংৰাজ নাট্যকাৰ শ্বেক্সপীয়েৰৰ Julius Caesar নাটকত Antony-ৰ “But Brutus is an honourable man” উক্তিটো ব্যঙ্গৰ মাধ্যমেৰে যি প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰিছে, সেয়া অলংকাৰৰ শক্তিৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন।
আনহাতে, অলংকাৰে অতি কম শব্দত গভীৰ অনুভূতি প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ “আলো মাই, কি কহব দুখ” জাতীয় উক্তিত হৃদয়ৰ বিৰহবেদনা সংক্ষিপ্ত অথচ তীব্ৰ ৰূপত প্ৰকাশ পাইছে। একেদৰে কালিদাসৰ অভিজ্ঞান শকুন্তলম নাটকত দুষ্যন্তই শকুন্তলাক দেখি “মোৰ চকু দুটাই যেন তৃপ্তি লাভ কৰিলে” বুলি কোৱাৰ মাজেৰে শকুন্তলাৰ অতুলনীয় সৌন্দৰ্য অত্যন্ত প্ৰভাৱশালীভাৱে প্ৰকাশ কৰিছে।
সেয়ে ক’ব পাৰি যে অলংকাৰ কেৱল ভাষাৰ অলংকাৰ নহয়, ই সাহিত্যৰ সৌন্দৰ্য, মাধুৰ্য আৰু আবেগ বৃদ্ধি কৰা এক শক্তিশালী মাধ্যম। অলংকাৰৰ ব্যৱহাৰে সাধাৰণ কথাক অসাধাৰণ ৰূপ দিয়ে আৰু পাঠকৰ মনত স্থায়ী প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰে।
(খ) বর্ণনীয় বিষয়ৰ স্পষ্টীকৰণ: অলংকাৰৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজন হৈছে স্পষ্টীকৰণ। বহু সময়ত কোনো বস্তুৰ ৰূপ, গুণ, ক্ৰিয়া বা অনুভূতিক সঠিকভাৱে বুজাবলৈ কেৱল সাধাৰণ ভাষা যথেষ্ট নহয়। তেতিয়া অলংকাৰৰ সহায় লোৱা হয়। অলংকাৰে বিষয়বস্তুক অধিক স্পষ্ট, জীৱন্ত আৰু সহজবোধ্য কৰি তোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, “শ্ৰীকৃষ্ণই বুকুত মুকুতাৰ হাৰ পিন্ধিছে” বুলি ক’লে মুকুতাৰ হাৰৰ সৌন্দৰ্যৰ বিষয়ে এটা সাধাৰণ ধাৰণাহে জন্মে। কিন্তু “বুকুত মুকুতাৰ হাৰ, যেন আকাশগংগাৰ ধাৰ” বুলি ক’লে মুকুতাৰ শুভ্ৰতা, দীপ্তি আৰু সৌন্দৰ্য অধিক স্পষ্টভাৱে মনত ভাহি উঠে। আকাশগংগাৰ সৈতে তুলনা কৰাৰ ফলত পাঠকে সেই দৃশ্য সহজে কল্পনা কৰিব পাৰে। এইদৰেই অলংকাৰে বৰ্ণনীয় বিষয়টোক অধিক উজ্জ্বল আৰু বোধগম্য কৰি তোলে।
কেৱল ৰূপ-সৌন্দৰ্যৰ ক্ষেত্ৰতেই নহয়, গভীৰ দাৰ্শনিক তত্ত্ব বুজাবলৈও অলংকাৰৰ বিশেষ ভূমিকা আছে। বহু গুঢ় আৰু জটিল বিষয় অলংকাৰৰ জৰিয়তে সহজ আৰু প্ৰাঞ্জল হৈ উঠে। উদাহৰণস্বৰূপে, শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতাত আত্মাৰ নিত্যতা বুজাবলৈ কোৱা হৈছে—
“বাসাংসি জীৰ্ণানি যথা বিহায়
নৱানি গৃহ্ণাতি নৰঃ অপৰাণি।
তথা শৰীৰাণি বিহায় জীৰ্ণান্
অন্যানি সংযাতি নৱানি দেহী॥”
ইয়াত মানুহে যেনেকৈ পুৰণি কাপোৰ এৰি নতুন কাপোৰ পৰিধান কৰে, তেনেকৈ আত্মাই জীৰ্ণ শৰীৰ ত্যাগ কৰি নতুন শৰীৰ গ্ৰহণ কৰে বুলি উপমাৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। এই উপমা নাথাকিলে আত্মা আৰু জন্মান্তৰৰ দৰে জটিল তত্ত্ব সাধাৰণ মানুহৰ বাবে সহজে বুজা কঠিন হ’লহেঁতেন।
সেয়ে ক’ব পাৰি যে অলংকাৰৰ স্পষ্টীকৰণমূলক শক্তিয়ে সাহিত্যক অধিক অৰ্থবহ, সহজবোধ্য আৰু হৃদয়গ্ৰাহী কৰি তোলে। জটিল ভাবকো ই সৰল আৰু মনোগ্ৰাহী ৰূপত প্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
(গ) বমণীয়তা সম্পাদন: অলংকাৰৰ তৃতীয় আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজন হৈছে ৰমণীয়তা সৃষ্টি কৰা। প্ৰভাৱশালীতা আৰু স্পষ্টতা অলংকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গুণ হ’লেও ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হ’ল সাহিত্যক অধিক মনোৰম, সৌন্দৰ্যমণ্ডিত আৰু হৃদয়গ্ৰাহী কৰি তোলা। কাব্যপ্ৰকাশৰ ভাষাত, “চাৰুত্বহেতুশ্চালংকাৰঃ” অৰ্থাৎ চাৰুত্ব বা সৌন্দৰ্য সৃষ্টিৰ বাবেই অলংকাৰৰ ব্যৱহাৰ। এই চাৰুত্বক সৌন্দৰ্য, মনোহাৰিতা, শোভা, চমৎকাৰিত্ব বা আহ্লাদকাৰিতা আদি নামেৰেও বুজোৱা হয়। বহু অলংকাৰশাস্ত্ৰবিদৰ মতে, ৰসাস্বাদন কৰোৱাটোৱেই অলংকাৰৰ প্ৰধান লক্ষ্য।
সাধাৰণ ভাষাই কেৱল তথ্য প্ৰকাশ কৰে, কিন্তু অলংকাৰে সেই ভাষাত সৌন্দৰ্য আৰু আবেগ সংযোজন কৰে। ই কেৱল বুদ্ধিক নহয়, কল্পনাশক্তিকো জাগ্ৰত কৰে আৰু অনুভূতিক অধিক মধুৰ কৰি তোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, “টেকেলি কলহৰ নিচিনা” বাক্যটোত উপমা থাকিলেও ইয়াত কোনো সৌন্দৰ্য বা মনোহাৰিতা নাই। সেয়েহে ই কাব্যিক ৰস সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে। আনহাতে, “নীল পদুমৰ নিচিনা চকু” বুলি ক’লে চকুৰ সৌন্দৰ্য এক মনোৰম ৰূপত পাঠকৰ মনত ভাহি উঠে। ইয়াত সাদৃশ্যৰ লগতে আছে ৰমণীয়তা, যিয়ে কল্পনাক সমৃদ্ধ কৰে। একেদৰে—
“শ্যাম কচিৰ তনু পীত পিচোৰা,
নবীন নীৰদ যেন বিজুৰী উজোৰা।”
এই পংক্তিত শ্যামবৰ্ণ শ্ৰীকৃষ্ণৰ দেহত পীত বসনৰ শোভাক নতুনকৈ উদিত হোৱা কলীয়া মেঘত বিজুলীৰ চিকমিকনিৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে। এই তুলনাই কেৱল দৃশ্যটোক স্পষ্ট কৰাই নহয়, এক অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য আৰু কাব্যিক মাধুৰ্যও সৃষ্টি কৰিছে। পাঠকৰ মনত এক সজীৱ আৰু মনোমোহা চিত্ৰ ভাহি উঠে।
সেয়ে ক’ব পাৰি যে অলংকাৰৰ সৰ্বপ্ৰধান কাম হ’ল সাহিত্যত ৰমণীয়তা আৰু সৌন্দৰ্য সংযোজন কৰা। অলংকাৰৰ স্পৰ্শত সাধাৰণ ভাষাও শিল্পৰূপ লাভ কৰে আৰু পাঠকৰ মনত আনন্দ, বিস্ময় আৰু ৰসাস্বাদনৰ সৃষ্টি কৰে।
২। শব্দালংকাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি অলংকাৰে তাৰ সাৰ্থকতাৰ কাৰণে সম্পূৰ্ণকৈ শব্দৰ প্ৰয়োগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে তাকে শব্দালংকাৰ বোলে। এটা শব্দৰ প্ৰয়োগৰ ফলত যদি অলংকাৰ হয় আৰু সেই শব্দটো উঠাই লৈ তাৰ ঠাইত একে অর্থব এটা শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিলে যদি অলংকাৰ হৈ নাথাকে তেনেহ’লে সেই অলংকাৰ শব্দ নিৰ্ভৰশীল। গতিকে তেনে অলংকাৰক শব্দালংকাৰ বোলা হয়। তলৰ উদাহৰণটিৰ পৰা অধিক স্পষ্ট হ’ব পাৰি।
“পাতু ৱো ভগবান বিষ্ণুঃ সদা নরঘনদ্যুতিঃ
স দানৱকুল ধ্বংসী সদান বৰদন্তিহা।”
ইয়াত প্ৰথম শাৰীৰ সদা নৱঘন দ্যুতি আৰু পিছৰ শাৰীৰ ‘স-দানৱকুল ধ্বংসী এই দুয়ো ঠাইত ‘স-দানব’ এই একে অনুক্রমে থকা বৰ্ণ সমুদায় দুবাৰ প্ৰযুক্ত হৈছে, কিন্তু অর্থ দুয়ো ঠাইতে পৃথক। আগৰ শাৰীত সদা (সদায়) নবঘনদ্যুতি (নতুন মেঘৰ কান্তি) এই অৰ্থ। পিছৰ শাৰীৰ স (সেই) দানব কুলধ্বংসী (দানৱ কূল নাশ কৰোঁতা) এই অর্থ পালে। এই ৰূপে ‘স দানৱ’ এই অংশৰ অৰ্থ বেলেগ হৈ পৰিল। ইয়াৰ যদি পিছৰ ‘স-দানৱ কুলধ্বংসী’ এই অংশৰ ‘দানব’ শব্দটো গুচাই ‘বাক্ষস’ ‘স-ৰাক্ষস কুলধ্বংসী’।
এতিয়াও অর্থ একে থাকিল আৰু ছন্দৰো পতন নহ’ল, কিন্তু অলংকাৰ নাইকীয়া হ’ব। ‘সদানৰ’ আৰু ‘স-দানব’ এই যমক অলংকাৰ থাকিবলৈ ‘দানব’ শব্দটি অপৰিহাৰ্য্য। কাৰণ ‘দানব’ শব্দটোৰ ওপৰতেই এই শ্লোকটোত যমক অলংকাৰৰ অস্তিত্ব নিৰ্ভৰ কৰিছে। সেইদৰে আগশাৰীৰ সদাৰ ঠাইত নিত্যঃ শব্দ লগালেও ‘সদানব’ এই পৰস্পৰাযুক্ত, বৰ্ণ সমুদায়ৰ ‘সদা’ অংশটো নোহোৱা হোৱাত অলংকাৰো নোহোৱা হ’ব। ঠিক সেইদৰে “মিলিছে মাধবী মাধৱী পৰশে। ইয়াত- ১ নং মাধবী মানে মাধবী লতা আৰু ২নং মাধবী মানে বসন্ত কাল। এই কবিতা ফাঁকি যদি আমিএইদৰে লিখো- “মিলিছে মাধৱী বসন্ত পৰশে।” তেতিয়া অর্থ একে থাকিল যদিও যমক অলংকাৰ নোহোৱা হ’ব।
৩। অর্থালংকাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ অৰ্থালংকাৰ হৈছে সেইধৰণৰ অলংকাৰ যাৰ সৌন্দৰ্য আৰু সাৰ্থকতা শব্দৰ ওপৰত নহয়, বৰঞ্চ অৰ্থৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। অৰ্থাৎ কোনো বাক্য বা পদ্যত ব্যৱহৃত শব্দসমূহ সলনি কৰি একে অৰ্থবোধক অন্য শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিলেও যদি অলংকাৰ অক্ষুণ্ণ থাকে, তেন্তে তাক অৰ্থালংকাৰ বুলি কোৱা হয়। ইয়াত শব্দতকৈ ভাব আৰু অৰ্থৰ প্ৰাধান্য অধিক।
অৰ্থালংকাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল— শব্দ পৰিবৰ্তন হ’লেও অলংকাৰৰ গুণ নষ্ট নহয়। কাৰণ ইয়াৰ সৌন্দৰ্য বিশেষ শব্দত নহয়, প্ৰকাশিত ভাব বা অৰ্থত নিহিত থাকে।
উদাহৰণস্বৰূপে––
“ত্বয়া নীলোৎপলং কৰ্ণে স্মৰেণাস্ত্রং শৰাসনে।
ময়াপি মৰণে চেতস্ত্ৰয়মেতৎ সমং কৃতম॥”
এই শ্লোকত ব্যৱহৃত “নীলোৎপল”, “স্মৰ” আৰু “মৰণ” শব্দৰ ঠাইত যদি ক্ৰমে “নীলাম্বুজ”, “কাম” আৰু “নিধন” শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তেও শ্লোকৰ মূল অৰ্থ সলনি নহয়। ফলস্বৰূপে ইয়াত থকা অতিশয়োক্তি বা তুল্যযোগিতা অলংকাৰো অক্ষুণ্ণ থাকে।
অৰ্থাৎ—
“ত্বয়া নীলাম্বুজং কৰ্ণে কামেনাস্ত্রং শৰাসনে।
ময়াপি নিধনে চিত্তং ত্ৰয়মেতৎ সমং কৃতম॥”
এই ৰূপত লিখিলেও অলংকাৰৰ কোনো ক্ষতি নহয়। শব্দ সলনি হ’লেও ভাব, কল্পনা আৰু অলংকাৰৰ সৌন্দৰ্য একেই থাকে।
সেয়ে ক’ব পাৰি যে যি অলংকাৰত শব্দৰ বিশেষত্বতকৈ অৰ্থৰ বিশেষত্বই মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে আৰু সমাৰ্থক শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিলেও যাৰ অস্তিত্ব অক্ষুণ্ণ থাকে, তাকেই অৰ্থালংকাৰ বুলি কোৱা হয়। শব্দৰ সলনি হ’ব পাৰে, কিন্তু অলংকাৰৰ মাধুৰ্য আৰু প্ৰভাৱ একেই থাকে।
৪। তলত দিয়া অলংকাৰবোৰ সূত্র লিখি উদাহৰণ দিয়া- অনুপ্রাস, যমক, ৰূপক, শ্লেষ, উপমা, উৎপ্রেক্ষা।
(ক) অনুপ্রাস
উত্তৰঃ শুনিবলৈ শুৱলা হোৱাকৈ সদৃশ ব্যঞ্জন বৰ্ণৰ ওচৰা-ওচৰিভাৱে বিন্যাস কৰাকে অনুপ্রাস বোলে। অনুপ্রাস অলংকাৰৰ বাবে চাৰিটা চৰ্ত পূৰণ হ’ব লাগিব।
সেইবোৰ হ’ল–
(ক) শুনিবলৈ শুৱলা হ’ব লাগিব।
(খ) সদৃশ বৰ্ণৰ ব্যৱহাৰ হ’ব লাগিব। যেনে- ম.ম, ক-ক-ইত্যাদি।
(গ) স্বৰবৰ্ণৰ আবৃত্তি শোভাহীন। গতিকে অনুপ্রাসত স্বৰবৰ্ণৰ আবৃত্তি গ্রহণযোগ্য নহয়।
(ঘ) বৰ্ণ সমূহৰ ওচৰা-ওচৰিকৈ বিন্যাস হ’ব লাগিব। একে জাতীয়-বর্ণ হ’লেও বহু পিছত, উচ্চাৰিত হ’লে তাৰ মাধুৰ্য্য নাথাকিব।
উদাহৰণঃ
(ক) দয়াময় দীন নাথ দয়া দান দিয়া,
কাকুতি কৰিছো মই কাতৰ কৰিয়া।’
(সাহিত্য বিচাৰ)
(খ) ‘মন্দ মন্দ মকৰন্দ মদ গন্ধে
মোদিত মাধৱী কুঞ্জ
মৃদু মধু ৰসে মথিত মৰ্দ্দিত
মঞ্জুল মঞ্জুল পুঞ্জ।
(ৰঘুনাথ চৌধাৰী-মাধুৰী)
ইয়াত ‘ম’, ‘ঞ্জ’ আৰু সেইদৰে ‘মন্দ’ ‘মঞ্জুল’ আদি বর্ণ আৰু শব্দ বাৰে বাৰে ধ্বনিত হৈ কবিতাফাকিক অপৰিসীম মাধুর্য্য দান কৰিছে। গতিকে ই অনুপ্রাস অলংকাৰ।
ব্যঞ্জন বৰ্ণৰ বেলেগ বেলেগ মিল অনুসৰি অনুপ্রাস অলংকাৰক পাঁচ ভাগত ভগাব পাৰি। (ক) ছেকানুপ্রাস (খ) বৃত্ত্যানুপ্রাস, (গ) অন্ত্যানুপ্রাস (ঘ) শ্রুত্যানুপ্রাস আৰু (ঙ) লাটনুপ্রাস।
(খ) যমক অলংকাৰ
উত্তৰঃ “সত্যর্থে পৃতাগর্থয়াঃ স্বৰব্যঞ্জ নসংহতেঃ।
ক্রমেন তেনৈৱাবৃত্তিযমকং বিনিগদ্যতে ।। (সাহিত্য দর্পন)
স্বৰ আৰু ব্যঞ্জন বৰ্ণৰ একেটা মূলৰ যদি একে ক্ৰমতে সার্থক অথবা নিৰৰ্থক ভাবে পুনৰুক্তি হয় তেতিয়া যমক অলংকাৰ হয়। ইয়াত স্বৰ আৰু ব্যঞ্জন লগ-লাগি হোৱা খুলটো এটা অর্থ থকা শব্দও হ’ব পাৰে বা অর্থ নথকা শব্দও হ’ব পাবে। কিন্তু অর্থ থাকিলেএকেটা অর্থতে থুলটোৰ পুণৰুক্তি ঘটিব নোৱাৰিব। যমক অলংকাৰত স্বৰ আৰু ব্যঞ্জনব এই খুলটো একে ধৰণে ব্যৱহাৰ হ’ব লাগিব। যেনে ধাৰণ আৰু ধাৰণা বা করুণ আৰু কৰুণা যমক হ’ব নোৱাৰে। কাৰণ ইয়াৰ এটাত অ আৰু আনটোত আ উদাৰিত হৈছে। আকৌ থুলটোৰ সঙ্গটিৰ ক্ৰম নোহোৱা হ’ব নোৱাবে। অথচ দুয়োটা শব্দতে একেকেইটা স্বৰ আৰু ব্যঞ্জনবর্ণ ব্যৱহাৰ হৈছে। এনে নিয়মবোৰ মানি লৈ যমক অলংকাৰ হ’ব। যেনে-
(ক) “মদিয়ে বিষধৰ কালি।
যমুনা হৃদ নিকালি।।”
ইয়াত কালিৰ অৰ্থ বিষধৰ সাপ আৰু নিকালিৰ ‘নি’ অংশ বাদ দিলে ‘কালিব’ কোনো অর্থ নাথাকে। অথচ একে মূলত পুনৰুক্তি হেতু সি যমক অলংকাৰ।
(খ) অসখী আজি যৌৱন বন জুবি।”
ইয়াত ‘যৌৱন’ৰ ‘যৌ’ অংশ আতৰাই আনিলে ‘বন’ নিৰৰ্থক। কিন্তু পিছৰ ‘বন’ শব্দটো সার্থক।
(গ) ‘ৰাতিপূৱা উঠি খাই তিনি ছিলিম ভাং;
বম্ বম্ বুলি বোপাই টোপনিটো ভাং।
ইয়াত ‘ভাং’ শব্দটো দুবাৰ বহিছে। কিন্তু তাৰ অৰ্থ একে নহয়। প্রথম ‘ভাং’ মানে গাঁজা আক দ্বিতীয় ‘ভাং’ ব অর্থ গুচোৱা বা নাইকীয়া কৰা।
(গ) ৰূপক অলংকাৰঃ
উত্তৰঃ “উপমৈৰ তিৰোভূতভেদা ৰূপকমুচ্যতে।”
অর্থাৎ উপমেয়ৰ ওপৰত উপমানক আৰোপ কৰাকে ৰূপক অলংকাৰ বোলে। আৰোপ মানে যিটো নহয় তাক সেইটো বুলি ভবা। যেনে কাচৰ গিলাচ এটাত ৰঙাপানী ভবালে গিলাচটোব বং বঙা হয়। অর্থাৎ গিলাচটো বঙা নহ’লেও পানীব বঙা গুণ তাত আৰোপিত হৈ গিলাচটো ৰঙা হৈছে। আকৌ ওলোটাকৈ যদি কথাটো চোৱা যায় তেন্তে এনে হ’ব যে পানীৰ আকাৰ নাই, কিন্তু গিলাচত থোৱা বাবে সি গিলাচৰ আকাৰ গ্ৰহণ কৰিছে। অর্থাৎ গিলাচৰ আকৃতিটো পানীত আৰোপিত হৈছে। ৰূপক অলংকাৰৰ মূলতে এই আৰোপ, কিন্তু আৰোপৰ হেতু হ’ব লাগিব অত্যন্ত সাদৃশ্য। যেনে- ‘মুখ চন্দ্র’ বা ‘মুখখন এপাহ পদুম’ এই দুই উদাহৰণত যি আৰোপ হৈছে সি সাদৃশ্যমূলক, গতিকে ই ৰূপক অলংকাৰ।
উদাহৰণঃ
“পৰমাত্মা শুকে জীৱ নৃপত কহয়।
ভকতি বাৰিষা ঋতু ভৈলন্ত উদয়।। (দশম)
ইয়াত ‘শুকক’ পৰমাত্মাৰ লগত, নৃপক জীৱৰ লগত, বাৰিষাক ভকতিৰ লগত তুলনা কৰা হৈছে। লুক, নৃপ বাৰিষা উপমেয় আৰু পৰমাত্মা, জীৱ, ভকতি উপমান।
৫। ব্যাজস্তুতি অলংকাৰ
“নিন্দাস্ততিভ্যাং বাচ্যাভ্যাংগম্যত্বে স্তুতিনিন্দিয়ো। (সাহিত্য দর্পন)
প্রশংশাৰ ছলেৰে নিন্দা বা নিন্দাৰ ছলেৰে প্রশংসা কৰাকে ব্যজস্তুতি অলংকাৰ বোলে। ব্যজ মানে ছল বা ছদ্ম আৰু স্তুতি মানে বর্ণন। অর্থাৎ ছল কৰি কোৱা কথনৰীতিকে ব্যজস্তুতি বোলে।
যেনে–
গোপ বোলে উপকাৰ কৰি আছা ভাল।
কিসক জনাইলা মোৰ নিদ্ৰাৰ ছৱাল।।
ইয়াত মূলেৰে ভাল উপকাৰ কৰিছা বুলি কৈছে যদিও আচল অর্থত টোপনিত থকা ল’ৰাটোক জগাই অসুবিধাত পেলোৱা কথাটোহে জোৰ দিয়া হৈছে।
শ্লেষ অলংকাৰঃ বাক্যৰ মাজত একেটা শব্দৰে দুটা বা তাতোধিক অর্থ প্রকাশ কৰাকে শ্লেষ বোলে। ‘শ্লেষ’ শব্দৰ অর্থ হ’ লগলাগি থকা। দুটা বহা তাতকৈ বেছি অর্থ একেটা শব্দত লগলাগি থাকে কাৰণে এই অলংকাৰক শ্লেষ বোলে। এই ক্ষেত্রত মনকৰিবলগীয়া যে এটা শব্দৰ দুবাৰ ব্যৱহাৰ কৰি দুটা অর্থ প্রকাশ কৰিলে শ্লেষ নহয়, একেটা উদাহৰণতে দুই বা ততোধিক অর্থ ওলাব লাগিব। যেনে- ‘নৰক বিনাশন কৃষ্ণ’ ইয়াত নৰক শব্দটোৰ দুটা অর্থ কৰিব পাৰি (ক) নৰক নামৰ অনুৰ আৰু (খ) নৰক নামৰ ভয়াবহ স্থননীয় ঠাই। অর্থাৎ কৃষ্ণক-নৰক নামৰ অসুৰ বিনাশী বা ‘নৰক’ব ভয় বিনাশকাৰী দুটোয়া অৰ্থতে গ্রহণ কৰিব পাৰি।
উপমা অলংকাৰঃ স্পষ্ট আৰু বৈচিত্ৰজনক সাদৃশ্যকে উপমা বোলে। এই সাদৃশ্য গুণগন, ক্রিয়াগত বা গুণ আৰু ক্রিয়া উভয়গত হ’ব পাৰে। সাদৃশ্য স্পষ্ট হ’ব লাগিব অর্থাৎ সাদৃশ্য বিচিাৰি বুদ্ধিৰ কচৰৎ কৰাৰ দৰকাৰ নাথাকে সাদৃশ্যটো মুকলি হ’ব লাগে। একেসময়তে সাদৃশ্যটো সৌন্দর্যপূর্ণ হ’ব লাগে। কাণ কুলাৰ দৰে বুলিলে সাদৃশ্য স্পষ্ট যদিও তাৰ কোনো বৈচিত্র বা সৌন্দর্য নাই। একে সাদৃশ্যক অলংকাৰ বুলিব নোৱাৰি।
মোৰ এই হিয়াখনি জেংকা পাতৰ দৰে সেউজীয়া বননিৰ বৰণৰে ঢকা। ইয়াত সাদৃশ্য তেনেই স্পষ্ট কিন্তু জেতুকাৰ সেউজীয়া বৰণৰ ভিতৰত থকা ৰক্তিম আভাই হিয়াৰ বেদনাক প্রকট কৰি দি সাদৃশ্যটো বৈচিত্রপূর্ণ কৰি তুলিচে। সেয়ে ই উপমা অলংকাৰ।
উৎপ্রেক্ষ অলংকাৰঃ উপমেয়ক উপমান বুলি কৰা একপক্ষীয় প্রবল সন্দেহৰ ভোটত উপমেয় উপমানৰ যি একৰূপতাৰ কল্পনা তাকে উৎপ্রেক্ষ অলংকাৰ বোলে। যেনে– ‘তেওঁৰ মুখ যেন এপাহ পদুমহে’ ইয়াত মুখতকৈ পদুম বুলি সন্দেহটো প্রবল হৈ পৰিছে। অৰ্থাৎ পদুমৰ ধাৰণাৰ মুখক ধাৰণাক তল পেলাই দিছে। ই সাধাৰণজনে নেদেখা অথচ কবিয়ে দেখা এক বিশেষ সত্য।
পৰ্বতীয়া জুৰিটিৰ জিৰজিৰণিত
শুনো যেন বিননিত সুৰ।
ইয়াত জুৰিৰ জিৰজিৰণি কবিৰ বাবে এক বিননি হৈ পৰিছে। জিৰজিৰণিৰ অস্তিত্ব বিলোপ হোৱা নাই, কিন্তু কবিৰ একপক্ষীয় সন্দেহত সি বিননিৰ দৰে হৈ পৰিছে।
৬। শব্দালংকৰত আৰু অৰ্থালংকাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ শব্দালংকাৰ আৰু অৰ্থালংকাৰ দুয়োবিধেই কাব্যৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে। কিন্তু দুয়োটাৰ মাজত কিছুমান মৌলিক পাৰ্থক্য আছে।
শব্দালংকাৰ আৰু অৰ্থালংকাৰৰ পাৰ্থক্যসমূহ—
১। মূল আধাৰ: শব্দালংকাৰৰ মূল আধাৰ হৈছে শব্দ, আনহাতে অৰ্থালংকাৰৰ মূল আধাৰ হৈছে অৰ্থ।
২। শব্দৰ পৰিৱৰ্তন: শব্দালংকাৰত ব্যৱহৃত শব্দ সলনি কৰিলে অলংকাৰৰ সৌন্দৰ্য বা বৈশিষ্ট্য নষ্ট হয়। কিন্তু অৰ্থালংকাৰত শব্দ সলনি কৰিলেও মূল অৰ্থ একে থাকিলে অলংকাৰৰ বৈশিষ্ট্য অক্ষুণ্ণ থাকে।
৩। অলংকাৰৰ সৃষ্টি: শব্দৰ বিশেষ ব্যৱহাৰ বা বিন্যাসৰ ফলত যি অলংকাৰৰ সৃষ্টি হয়, তাক শব্দালংকাৰ বোলে। আনহাতে, অৰ্থৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য বা প্ৰকাশভংগীৰ ফলত যি অলংকাৰৰ সৃষ্টি হয়, তাক অৰ্থালংকাৰ বোলে।
৪। উদাহৰণ: ‘অ’ সখী আজি যৌৱন বন জুৰি’—এই গীতফাঁকিত ‘বন’ শব্দৰ বিশেষ ব্যৱহাৰৰ বাবে যমক অলংকাৰ হৈছে। সেয়ে ই শব্দালংকাৰৰ উদাহৰণ। আনহাতে, উপমা, ৰূপক আদি অলংকাৰ সাধাৰণতে অৰ্থালংকাৰৰ অন্তৰ্গত।
সাৰাংশত, শব্দৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা অলংকাৰ হৈছে শব্দালংকাৰ আৰু অৰ্থৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা অলংকাৰ হৈছে অৰ্থালংকাৰ।
৭। “নৱ ৰসত বাদেও সাহিত্যৰ জেউতি চৰোৱা আৰু এবিধ বস্তু আছে।” –এইবিধ বস্তু কি? ই কেইপ্ৰকাৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ এইবিধ বস্তু হ’ল অলঙ্কাৰ। ই প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ- শব্দলঙ্কাৰ আৰু অৰ্থালঙ্কাৰ।
৮। তলত দিয়া অলংকাৰবোৰৰ সূত্র লিখি উদাহৰণ দিয়া– অতিশয়োক্তি, অপ্রস্তুত প্রশংসা।
উত্তৰঃ অতিশয়োক্তি: সিদ্ধ অধ্যৱসায় চমকৃতিজনক হ’লে তাক অতিশয়োক্তি অলংকাৰ বোলে।
যেনে–
(ক) প্রলয়ৰ পয়োধিত বুৰিল সিদিনা
দুপৰতে অৰুণ তপন।
(খ) যাহাৰ ৰূপৰ নাহি সমান।
অনুদিনে কৰে নয়নে পান।।
অপ্রস্তুত প্রশংসা: অপ্রস্তুতৰ বৰ্ণনাৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুতাৰ্থৰ বোধ হ’লে তাক অপ্রস্তুত প্রশংসা অলংকাৰ বোলে।
যেনে–
(ক) আজি হাঁয়ঠা মাটিত পৰিল
(খ) কেলৈ ফুলিলি ৰূপহী মদাৰ ঐ
কেলৈ পেলালি কলি?
গুৰুতো নালাগে ভকতত নালাগে
থাক তলে ভৰি সৰি।
৯। অতিশয়োক্তি অলংকাৰ কেইপ্ৰকাৰৰ? কি কি? প্ৰত্যেকৰে সূত্র লিখি উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ অতিশয়োক্তি অলংকাৰ পাঁচ প্ৰকাৰৰ–-
(ক) ভেদকাতিশয়োক্তি
(খ) অসম্বন্ধাতিশয়োক্তি
(গ) সম্বন্ধাতিশয়োক্তি
(ঘ) কার্যকাৰণাতিশয়োক্তি আৰু
(ঙ) সম্ভাব্যমনাতিশয়োক্তি।
(ক) ভেদকাতিশয়োক্তি: বর্ণনীয় বিষয় বাস্তৱত এক হ’লেও তাক বেলেগ যেনকৈ বর্ণনা কৰিলে তাক ভেদকাতিশয়োক্তি অলংকাৰ বোলে।
যেনে– আজি শেনৰ এজাত।
(খ) অসম্বন্ধাতিশয়োক্তি: অসম্বন্ধত সম্বন্ধ দেখুওৱাকে অসম্বন্ধাতিশয়োক্তি অলংকাৰ বোলে। যেনে- গড়গঞা কটাৰীৰ ডাবেও কাটে।
(গ) সম্বন্ধাতিশয়োক্তি: স্বাভাৱিক সম্বন্ধ আছে তথাপি নাই বুলি দেখুওৱা- বাতি হ’লে পুৱাবই কিন্তু নুপুৱাই বুলি কোৱা, চন্দন মলয় এইবোৰ ভাল লাগে কিন্তু নালাগে বুলি কোৱা ধৰণৰ উক্তিকে অসম্বন্ধাতিশয়োক্তি অলংকাৰ বোলে।
যেনে––
দিৱস নাৰহে সুখ নুপুহে বয়নী।
চান্দ চন্দন মন্দ পৱন বৈবিণী।।
(ঘ) কাৰ্যকাৰণাতিশয়োক্তি: কার্য আগতে হোৱা, কাৰণ পিছত হোৱা অথবা কাৰ্য আৰু কাৰণ দুয়োটাৰে উৎপত্তি একে সময়তে হোৱাকে কাৰ্যকাৰণাশয়োক্তি অলংকাৰ বোলে।
যেনে—
আৰ কি আসিব নন্দৰ পুৰ।
কৈসানি দেখিবো মুখ প্ৰভুৰ।।
পৰে নকান্দতে চক্ষুৰ পানী
উদ্ধবে প্রবোধি বুলিলা বাণী।।
(ঙ) সম্ভাব্যমানাতিশয়োক্তি: যদি আদি শব্দৰ প্ৰয়োগ কৰি কল্পিত অসম্ভৱ বস্তু এটাৰ লগত তুলনা দেখুৱাকে সম্ভাব্যমানাতিশয়োক্তি অলংকাৰ বোলে।
যেনে––
যদি তুমি হোৱা হ’লে
চাতক পক্ষীটি
মই যদি জলধৰ
শ্যামল মূৰুতি,
উৰি ফুৰি আকাশত
ঢালি ধাৰাসাৰ,
কৰালোহেঁতেন পান
প্রেম পাৰবাৰ।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.