Class 12 Sociology Chapter 9 Notes ‘গ্রাম্য সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Sociology subject-ৰ Chapter 9 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Sociology Chapter 9 Notes গ্রাম্য সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Sociology Chapter 9 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 9 গ্রাম্য সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ
দ্বিতীয় অংশ: ভাৰতত সামাজিক পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশ
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ:
১। গ্রাম্য-অর্থনীতিৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ কৃষি।
২। “জমিদাৰী ব্যৱস্থা” কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত জমিদাৰী ব্যৱস্থাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল লর্ড কৰ্ণৱালিছে। ১৭৯৩ চনত জাৰি কৰা স্থায়ী বসতি আইন (Permanent Settlement)-ৰ জৰিয়তে এই ব্যৱস্থাটো ব্ৰিটিছ শাসনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ পৰে। এই আইন অনুসৰি সংগৃহীত ৰাজহক মুঠতে ১১টা অংশত বিভক্ত কৰা হৈছিল। এই অংশসমূহৰ ভিতৰত খেতিয়কৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা কৰৰ মাত্ৰ এটা অংশ জমিদাৰৰ হাতত থাকিছিল, আৰু বাকী ১০টা অংশ ব্ৰিটিছ চৰকাৰক দিব লাগিছিল।
৩। ‘সেউজ-বিপ্লৱ’ৰ এটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ কৃষিৰ ক্ষেত্ৰত আধুনিক যন্ত্রপাতি, কৌশল আৰু কৃষি আহিলাৰ ব্যৱহাৰ।
৪। ভূমি বিষয়ক সংৰচনা কি?
উত্তৰঃ ‘ভূমি বিষয়ক সংৰচনা’ শব্দটো মাটিৰ মালিকীস্বত্ব থকা বা মাটিৰ অধিকাৰ প্ৰাপ্ত লোকসকলৰ গঠন বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভাৰতৰ গ্ৰাম্য সমাজত মাটিৰ মালিকীস্বত্বৰ ভিত্তিত এক বিশেষ শ্ৰেণী বিন্যাস গঢ় লৈ উঠে, আৰু এই শ্ৰেণীগত ব্যৱস্থাকেই ভূমি বিষয়ক সংৰচনা বুলি জনা যায়।
৫। সংস্কৃতিৰ ওপৰত বিশ্বায়নৰ দুটা প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰঃ বিশ্বায়নৰ সংস্কৃতিৰ ওপৰত দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ হৈছে–
(ক) বিশ্বায়নৰ ফলত মানুহৰ খাদ্যাভ্যাসত যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। ইফালে বিদেশী খাদ্য আমাৰ জীৱনত প্ৰৱেশ কৰিছে, আনফালে আমাৰ নিজা পৰম্পৰাগত খাদ্যও বিশ্বৰ বিভিন্ন স্থানলৈ বিস্তাৰ লাভ কৰিছে।
(খ) সংগীতৰ ক্ষেত্ৰতো বিশ্বায়নৰ গভীৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। আজিকালি আমাৰ থলুৱা সংগীতসমূহো বিশ্বজুৰি সহজে শুনা আৰু প্ৰচাৰ হোৱা সম্ভৱ হৈছে।
৬। উদাৰীকৰণ মানে কি?
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণ (Liberalization) হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত ৰাষ্ট্ৰই অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত থকা নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণ ধীৰে ধীৰে কমাই দিয়ে আৰু এইবোৰ বজাৰৰ শক্তিসমূহৰ হাতত এৰি দিয়ে। এই প্ৰক্ৰিয়াত বাণিজ্যিক উদাৰীকৰণ, বিদেশী বিনিয়োগক উৎসাহ প্ৰদান কৰা, আৰু ৰাজহুৱা খণ্ডৰ কিছুমান অংশ ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰা আদি নীতি গ্ৰহণ কৰা হয়।
৭। গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন মানে কি?
উত্তৰঃ গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ মাধ্যমে বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশ আৰু অঞ্চলসমূহৰ মাজত অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বহুগুণে বৃদ্ধি পায়। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত পৃথিৱীৰ এটা অংশত সংঘটিত হোৱা ঘটনা আন অংশত দ্ৰুতগতিত প্ৰভাৱ পেলাবলৈ সক্ষম হয়। বিশেষকৈ তথ্য-প্ৰযুক্তি আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ উন্নতিয়ে বিশ্বায়ন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক তীব্ৰ আৰু গতিশীল কৰি তুলিছে।
৮। ক্ষুদ্র উদ্যোগ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ উদ্যোগত বিনিয়োগ কৰা মূলধনৰ পৰিমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চৰকাৰে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ সংজ্ঞা নিৰ্ধাৰণ কৰে। বৰ্তমান সময়ত যিসকল উদ্যোগত সর্বোচ্চ এক কোটি টকা পৰ্যন্ত মূলধন বিনিয়োগ কৰা হয়, সেইবোৰক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ বুলি অভিহিত কৰা হয়।
৯। শ্রমিক সংঘ কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো উদ্যোগ বা কাৰখানাত কৰ্মৰত শ্ৰমিকসকলে নিজৰ অধিকাৰ, স্বাৰ্থ আৰু দাবীসমূহৰ সুৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে একত্ৰিত হৈ কোনো সংঘ বা সংগঠন গঠন কৰে, তেতিয়া তাক শ্রমিক সংঘ বুলি কোৱা হয়।
১০। উদ্যোগীকৰণৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিচ্ছিন্নকৰণ কি?
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে শ্রম বিভাজন। এই ব্যৱস্থাৰ ফলত এজন শ্ৰমিকেই নিজৰ কৰা কামৰ সম্পূৰ্ণ ফলাফল চাবলৈ সক্ষম নহয়, ফলস্বৰূপে তেওঁ কৰ্মৰ পৰা সন্তুষ্টি বা আনন্দ লাভ কৰিব নোৱাৰে। কাৰ্ল মার্ক্সে এই পৰিস্থিতিত উদ্যোগত নিয়োজিত শ্ৰমিকসকলে কেৱল জীৱনধাৰণৰ বাবে কাম কৰি থকাৰ যি অনুভৱ লাভ কৰে, তাক ‘বিচ্ছিন্নকৰণ’ বা ‘অপসাৰিতা’ বুলি অভিহিত কৰিছে।
১১। উদাৰীকৰণৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণৰ দুটা সুবিধা হ’ল –-
(ক) প্রত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰা।
(খ) কর্মসংস্থাপনৰ সুবিধা বৃদ্ধি কৰা।
১২। উদাৰীকৰণৰ কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃউদাৰীকৰণৰ দুটা মুখ্য সুবিধা হৈছে–
(ক) প্রত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।
(খ) অধিক কর্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।
১৩। উদাৰীকৰণৰ কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ হৈছে ব্যক্তিগতকৰণক উৎসাহ জনোৱা, অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ কম কৰা, আৰু আমদানী কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত থকা শুল্ক হ্ৰাস কৰা আদি। মূলতঃ মুক্ত অৰ্থনীতি গঢ়ি তুলি দেশৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি মজবুত কৰিবলৈ বহু দেশেই উদাৰীকৰণ নীতি গ্ৰহণ কৰিছে।
১৪। উদাৰীকৰণৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে সম্পূৰ্ণ মুক্ত বিশ্ব অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলা আৰু বিশ্বায়ন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক তীব্ৰ কৰি তোলা। এই উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে উদাৰীকৰণে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ ব্যক্তিগতকৰণ, বিদেশী বিনিয়োগক উৎসাহ প্ৰদান, আৰু আমদানি-ৰপ্তানীৰ ক্ষেত্ৰত শুল্ক হ্ৰাস বা মুক্তিকৰণৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
১৫। ভূমি সংস্কাৰৰ দুটা যুক্তি দাঙি ধৰা।
উত্তৰঃ ভূমি এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ হোৱা বাবে ভূমি সংস্কাৰক মূলতঃ সম্পদৰ পুনঃবিতৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া বুলি ক’ব পাৰি। যিসকলৰ হাতত অধিক মাটি থাকে, তেওঁলোক সমাজত অধিক প্ৰভাৱশালী শ্ৰেণী হিচাপে গণ্য হয়; আনহাতে ভূমিহীন বা কম মাটিৰ মালিকসকল অপেক্ষাকৃত দুৰ্বল আৰু নিম্ন স্থানত থাকে। ভূমি সংস্কাৰৰ জৰিয়তে অধিক শক্তিশালী মাটিৰ মালিকৰ পৰা কম শক্তিশালী বা ভূমিহীন লোকসকললৈ মালিকীস্বত্ব স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত পিছপৰা বা দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থা উন্নত কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।
১৬। সেউজ বিপ্লৱৰ পৰা উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহে কিয় বেছি সুবিধা লাভ কৰিব পাৰিছিল?
উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱৰ কাৰ্যসূচী প্ৰাথমিকভাৱে সেই অঞ্চলসমূহত কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল, য’ত সেচ ব্যৱস্থাৰ উন্নত সুবিধা উপলব্ধ আছিল। লগতে এই কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণৰ সময়ত দেশৰ কিছুমান ঠাইত সামন্তবাদী ব্যৱস্থা আৰু পুৰণি ধৰণৰ ভূমি সংৰচনা বিদ্যমান আছিল। এই কাৰণত সেই অঞ্চলসমূহে উত্তৰ ভাৰতৰ কিছুমান ৰাজ্যৰ দৰে সমান সুফল লাভ কৰিব পৰা নাছিল।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। সেউজ বিপ্লৱৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱৰ দুটা প্ৰধান অসুবিধা হ’ল–
(ক) আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু উন্নত কৃষি ব্যৱস্থাৰ সুবিধাসমূহ সাধাৰণ দুখীয়া খেতিয়ক বা কৃষি শ্রমিকে সহজে লাভ কৰিব নোৱাৰে, কিয়নো এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ যথেষ্ট ধন-সম্পত্তিৰ প্ৰয়োজন হয়।
(খ) সেউজ বিপ্লৱে কৃষক সমাজত বৈষম্য বৃদ্ধি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত ধনী কৃষকসকল অধিক ধনী হৈ পৰে, আৰু দুখীয়া কৃষকসকল অধিক আৰ্থিক সমস্যাত পৰি থাকে।
২। উদাৰীকৰণ নীতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণ নীতিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে–
(ক) লাইচেঞ্চ ব্যৱস্থা বা অনুজ্ঞাপত্ৰ প্ৰণালীক বাতিল কৰা।
(খ) ৰাজহুৱা উদ্যোগসমূহক ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
(গ) ৰাজহুৱা খণ্ডৰ ভূমিকাক সংকোচন কৰি উদ্যোগৰ সংখ্যা কমোৱা।
(ঘ) বৈদেশিক কোম্পানীসমূহৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিয়োগৰ সীমা বৃদ্ধি কৰি তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ উৎসাহিত কৰা।
৩। বিশ্বায়ন বা গোলকীকৰণৰ চাৰিটা নীতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বায়ন বা গোলকীকৰণৰ মুখ্য নীতিসমূহ হৈছে–
(ক) গোলকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াই আৰ্থিক উদাৰীকৰণক উৎসাহিত কৰে, যাৰ ফলত বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত বাধা-নিষেধ হ্ৰাস পায়।
(খ) এই প্ৰক্ৰিয়াই বিশ্বজুৰি বজাৰ ব্যৱস্থাক বিস্তৃত আৰু আন্তঃসংযুক্ত কৰি তোলে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, পৃথিৱীৰ যিকোনো এটা অঞ্চলত হোৱা সৰু পৰিৱর্তনেও বিশ্বৰ আন অংশত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
(গ) গোলকীকৰণে ব্যক্তিগতকৰণক সমৰ্থন কৰে, অৰ্থাৎ ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহ ধীৰে ধীৰে ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰাৰ প্ৰৱণতা দেখা যায়।
(ঘ) ইয়াত বজাৰকৰণক গুৰুত্ব দিয়া হয়, অৰ্থাৎ সামাজিক আৰু আৰ্থিক সমস্যাসমূহ সমাধান কৰিবলৈ বজাৰভিত্তিক পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪। শ্ৰমৰ পৰিসঞ্চালন (Circulation of Labour) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ‘শ্ৰমৰ পৰিসঞ্চালন’ শব্দটোৱে সাধাৰণতে শ্ৰমিকসকলৰ নিয়োগ বা কামৰ সুযোগ বিচাৰি বিভিন্ন অঞ্চল, দেশ বা খণ্ডৰ মাজত কৰা স্থানান্তৰ বা চলাচলক বুজায়। এই প্ৰক্ৰিয়াত লোকসকলে সাময়িক বা স্থায়ীভাৱে সেই ঠাইলৈ সৰি যায়, য’ত তেওঁলোকৰ দক্ষতা আৰু কামৰ চাহিদা থাকে।
এই চলাচল এখন দেশৰ ভিতৰতো হ’ব পাৰে, অথবা ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰিও হ’ব পাৰে। শ্ৰমৰ পৰিসঞ্চালন সাধাৰণতে বিভিন্ন কাৰণত ঘটে, যেনে–আৰ্থিক বৈষম্য, অধিক চাকৰিৰ সুযোগ, শ্ৰম বজাৰৰ অৱস্থা আৰু জনসংখ্যাগত পৰিৱৰ্তন আদি। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল উন্নত মজুৰি লাভ কৰা, জীৱনযাত্ৰাৰ মান উন্নত কৰা, কৰ্মজীৱনত অগ্ৰগতি লাভ কৰা আৰু কিছুমান খণ্ডত শ্ৰমৰ অভাৱ পূৰণ কৰা।
৫। সেউজ বিপ্লৱ কি?
উত্তৰঃ পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনা আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ মুখ্য লক্ষ্য আছিল দেশখনক খাদ্য উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত স্বনির্ভৰ কৰি তোলা। এই লক্ষ্য পূৰণৰ বাবে উন্নত মানৰ বীজ ব্যৱহাৰ, আধুনিক কৃষি কৌশল গ্ৰহণ, শস্যক ৰোগ আৰু পোক-পৰুৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কীটনাশক প্ৰয়োগ, লগতে পচন সাৰৰ যোগান বৃদ্ধি আদি ব্যৱস্থা ভাৰত চৰকাৰ আৰু বিভিন্ন ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে গ্ৰহণ কৰিছিল।
১৯৭৮-৭৯ বৰ্ষত কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি পাই ১৩.১৪ কোটি টনলৈ পোৱে। সেই সময়ছোৱাত চাউলৰ উৎপাদনো উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাই সকলো সময়ৰ অভিলেখ ভংগ কৰি ৫.৮২ কোটি টন হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি বাণিজ্যিক শস্যৰ উৎপাদনো যথেষ্ট বৃদ্ধি পালে। খাদ্য উৎপাদনৰ এই উন্নতি কৃষিক্ষেত্ৰত কৰা প্ৰচেষ্টাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সফলতা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ উৎপাদনত লাভ কৰা এই উল্লেখযোগ্য উন্নতিকেই ‘সেউজ বিপ্লৱ’ বুলি কোৱা হয়।
৬। সেউজ বিপ্লৱৰ পৰা কেনেদৰে ধনী কৃষকসকলে বেছি সুবিধা লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ নতুন উন্নত প্ৰযুক্তি, উন্নতমানৰ বীজ আৰু আধুনিক কৃষি সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ মূলতঃ ধনী কৃষকসকলেই সক্ষম হৈছিল, কিয়নো তেওঁলোকৰ হাতত কৃষিক্ষেত্ৰত বিনিয়োগ কৰিব পৰা যথেষ্ট মূলধন আছিল। এই উন্নত বীজ, সাৰ আৰু প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰে কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি পোৱাত সহায় কৰিছিল আৰু ইয়াৰ ফলত সেই কৃষকসকল আৰ্থিকভাৱে অধিক লাভান্বিত হৈছিল। এইদৰে দেখা যায় যে সেউজ বিপ্লৱে ধনী কৃষকসকলক তুলনামূলকভাৱে অধিক সুবিধা আগবঢ়াইছিল।
৭। এখন দেশৰ আৰ্থিক বিকাশ কেনেদৰে দেশখনৰ কৃষিখণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ এখন দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সাধাৰণতে তাৰ কৃষিখণ্ডৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। যদিও উন্নত ঔদ্যোগিক দেশসমূহত এই নিৰ্ভৰশীলতা তুলনামূলকভাৱে কম দেখা যায়, তথাপিও তৃতীয় বিশ্বৰ ঔদ্যোগিকভাৱে পিছপৰা দেশসমূহৰ ক্ষেত্ৰত আৰ্থিক বিকাশ বহুলাংশে কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ভাৰতো ইয়াৰ পৰা পৃথক নহয়। ভাৰতত ১৯৬০-৭০ দশকত সেউজ বিপ্লৱৰ আৰম্ভণি হৈছিল, যিয়ে কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰি কৃষকসকলৰ আৰ্থিক অৱস্থা উন্নত কৰিছিল আৰু দেশৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন ত্বৰান্বিত কৰিছিল।
৮। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ প্ৰথম সময়ছোৱাত উদ্যোগীকৰণৰ পৰিৱেশ কেনে আছিল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত আৰম্ভণিৰ আধুনিক উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত কপাহ শিল্প, মৰাপাট উদ্যোগ, কয়লাৰ খনি আৰু ৰেলপথ নিৰ্মাণ উল্লেখযোগ্য আছিল। এই সময়ছোৱাত দেশত এক মিশ্ৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, য’ত কিছুমান খণ্ড চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল আৰু আন কিছুমান খণ্ড বেচৰকাৰী উদ্যোগৰ বাবে খোলা ৰখা হৈছিল। ইয়াৰ লগতে অনুজ্ঞাপত্ৰ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে উদ্যোগসমূহ বিভিন্ন অঞ্চলত বিস্তাৰ কৰাৰ বাবে চৰকাৰে বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।
ইংৰাজ শাসনৰ সময়ত উদ্যোগীকৰণ মূলতঃ মুম্বাই, মাদ্ৰাজ আৰু কলকাতা আদি বন্দৰ নগৰীবোৰতেই সীমাবদ্ধ আছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত চৰকাৰৰ নীতিৰ ফলত পুনা, ফৰিদাবাদ, বেঙ্গালুৰ আৰু বৰোদা আদি চহৰতো উদ্যোগ বিকাশ পাবলৈ আৰম্ভ কৰে।
৯। বিশ্বায়ন আৰু উদাবীকৰণে ভাৰতৰ উদ্যোগখণ্ডলৈ কেনে পৰিৱৰ্তন কঢ়িয়াই আনিছে?
উত্তৰঃ গোলকীকৰণৰ পিছত ভাৰতলৈ বিদেশী বহুজাতিক কোম্পানীবোৰ অহা আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ফলত বিদেশী সামগ্ৰীয়ে ভাৰতীয় বজাৰ অধিক ভাৱে দখল কৰিবলৈ ধৰে আৰু দেশৰ বিভিন্ন চহৰত এই কোম্পানীবোৰে নিজৰ বিক্ৰী কেন্দ্র, উৎপাদন একক আৰু কাৰ্যালয় স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই পৰিৱৰ্তনে নিয়োগৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
আনহাতে, গোলকীকৰণৰ ফলত ভাৰতত অনুজ্ঞাপত্ৰ ব্যৱস্থাৰো অৱসান ঘটে আৰু উদ্যোগ স্থাপন কৰিবলৈ আগতে যি অনুমতি ল’ব লাগিছিল সেয়া এতিয়া আৱশ্যক নহয়। লগতে বহুতো ভাৰতীয় কোম্পানী নিজে বহুজাতিক ৰূপ লাভ কৰে আৰু কিছুমানে বিদেশী সংস্থাৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বত সোমাই পৰে। এইদৰে গোলকীকৰণে ভাৰতৰ উদ্যোগ খণ্ডত যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন আনিবলৈ সক্ষম হৈছে।
১০। শ্রমিকসকলৰ ওপৰত উদ্যোগীকৰণৰ কু-প্ৰভাৱবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণৰ ফলত শ্ৰমিকসকলৰ ওপৰত পৰা নেতিবাচক প্ৰভাৱক কাৰ্ল মার্ক্সে “বিচ্ছিন্নকৰণ” বা “অপসাৰিতা” বুলি অভিহিত কৰিছিল। সাধাৰণতে উদ্যোগীকৰণৰ লগত শ্রম-বিভাজন আৰু বিশেষীকৰণৰ ধাৰণা জড়িত থাকে। এই ব্যৱস্থাত এটা কাম বহুতো সৰু সৰু অংশত বিভক্ত কৰা হয়, যাৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে নিজৰ কামৰ সম্পূৰ্ণ ফলাফল বুজিবলৈ নোৱাৰে। ফলস্বৰূপে তেওঁলোকে কামৰ প্ৰকৃত আনন্দ অনুভৱ নকৰে আৰু কেৱল জীৱিকা চলোৱাৰ বাবেই কাম কৰি থাকিবলৈ বাধ্য হয়। এই অৱস্থাকেই মার্ক্সে “বিচ্ছিন্নকৰণ” বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে।
ইয়াৰ উপৰিও, আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত বিকাশে উদ্যোগসমূহত শ্ৰমিকসকলক সদায় ব্যস্ত কৰি ৰাখে, যাৰ বাবে তেওঁলোকে কম বয়সতেই শাৰীৰিকভাৱে দুৰ্বল হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। লগতে উৎপাদনী প্ৰক্ৰিয়াৰ চাপ আৰু কঠোৰতা শ্ৰমিকসকলৰ ওপৰত মানসিক চাপো সৃষ্টি কৰে। এই সকলোবোৰেই উদ্যোগীকৰণে শ্ৰমিকসকলৰ ওপৰত পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ কু-প্ৰভাৱ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
১১। ভাৰতীয় অর্থনীতিত গোলকীকৰণৰ প্ৰভাৱসমূহ কেনেধৰণৰ? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত অৰ্থনৈতিক উদাৰীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া মূলতঃ ১৯৮০ দশকৰ অন্তিম ভাগত আৰম্ভ হৈছিল। এই নীতিয়ে প্ৰৱৰ্তিত হোৱাৰ পাছত দেশৰ বজাৰখন বিদেশী উদ্যোগ আৰু কোম্পানীৰ বাবে উন্মুক্ত হৈ পৰে, ফলত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বিদেশী সামগ্ৰী সহজে উপলব্ধ হয়।
গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ সৈতে তাল মিলাই ভাৰততো ব্যক্তিগতকৰণ ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰা হয়, যাৰ অধীনত কিছুমান ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ অংশস্বত্ব বিদেশী সংস্থালৈ হস্তান্তৰ কৰা হৈছিল। পূৰ্বতে কৃষি খণ্ডত চৰকাৰী সহায়ৰ জৰিয়তে কৃষকসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল, কিন্তু উদাৰীকৰণৰ ফলত এই সহায় ধীরে ধীরে হ্ৰাস পায়। একে সময়তে গোলকীকৰণৰ প্ৰভাৱত বহু পশ্চিমীয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতত নিজৰ কাৰ্যালয় স্থাপন কৰে, যাৰ ফলত নিয়োগৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়। সেয়ে ক’ব পাৰি যে, গোলকীকৰণে একফালে নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰ বিস্তাৰ কৰাৰ লগতে আনফালে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ উন্নয়নৰ গতি অধিক ত্বৰান্বিত কৰিছে।
১২। উদাৰীকৰণ আৰু বজাৰকৰণৰ সপক্ষে আৰু বিপক্ষে থকা যুক্তিসমূহ উল্লেখ কৰা। এই বিতৰ্কত তুমি কোনটো পক্ষ ল’বা আৰু কিয়?
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণ এক বিস্তৃত নীতিৰ সমষ্টি, য’ত বিভিন্ন ধৰণৰ আৰ্থ-সামাজিক ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰা, আৰ্থিক ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰা, আৰু বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানসমূহক ভাৰতত উদ্যোগ স্থাপনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা আদি উল্লেখযোগ্য। এই ধৰণৰ পৰিৱৰ্তনসমূহক সাধাৰণতে ‘বজাৰকৰণ’ বুলি কোৱা হয়। বজাৰকৰণ মানে হৈছে বজাৰভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ সহায়ত সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ চেষ্টা কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ ব্যক্তিগতকৰণ কৰা হয় আৰু শ্ৰমিকৰ মজুৰি বা সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ হ্ৰাস কৰা হয়।
এই প্ৰক্ৰিয়াৰ সমৰ্থকসকলৰ মতে বজাৰকৰণে দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন তীব্ৰ কৰে। তেওঁলোকৰ বিশ্বাস মতে ব্যক্তিগত খণ্ড ৰাজহুৱা খণ্ডতকৈ অধিক কাৰ্যদক্ষ হোৱাৰ বাবে ই সামগ্ৰিকভাৱে দেশৰ আৰ্থিক অগ্ৰগতিত সহায় কৰে। উদাৰীকৰণৰ ফলত বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ভাৰতত উদ্যোগ আৰু কাৰ্যালয় স্থাপন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছে, যাৰ ফলত নিয়োগৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পাইছে। লগতে বিদেশী বিনিয়োগো বঢ়া পাইছে, যিয়ে দেশৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। তদুপৰি, ভাৰতীয় উৎপাদকসকলে এতিয়া বিদেশী বজাৰত নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰো অধিক সুবিধা লাভ কৰিছে। এই সকলোবোৰ কাৰণতে বহু পণ্ডিতে উদাৰীকৰণৰ পক্ষে মত প্ৰকাশ কৰে।
আনহাতে, কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে উদাৰীকৰণে সাময়িকভাৱে উন্নয়ন আনিলেও ইয়াৰ কিছু নেতিবাচক প্ৰভাৱো দেখা যায়। তেওঁলোকৰ মতে এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত বিশেষকৈ ভাৰতীয় কৃষকসকল অধিক ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। কৃষিক্ষেত্ৰত চৰকাৰী সহায় হ্ৰাস পোৱা আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ ন্যূনতম সমৰ্থিত মূল্য কমি যোৱাৰ ফলত কৃষকসকল আৰ্থিক সমস্যাত পৰিছে। উদাৰীকৰণৰ পিছত কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ ঘটনাও বৃদ্ধি পোৱা লক্ষ্য কৰা গৈছে।
১৩। নতুন বজাৰ সৃষ্টি কৰাত ঔপনিবেশবাদে কেনে ভূমিকা গ্রহণ কৰিছিল? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিবেশিক শাসনৰ সূচনা হোৱাৰ লগে লগে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত গভীৰ পৰিৱৰ্তন দেখা যায়। ইংলেণ্ডৰ পৰা বিভিন্ন পণ্য ভাৰতীয় বজাৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ ফলত দেশীয় হস্ততাঁত উদ্যোগ ধীৰে ধীৰে দুৰ্বল হৈ পৰে–ইয়াই এই পৰিৱৰ্তনৰ এটা স্পষ্ট উদাহৰণ। ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰত ধীৰে ধীৰে বিশ্বৰ পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিৰ সৈতে অধিক ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত হয়। ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ আগতে ভাৰত বিশ্ব বজাৰত উৎপাদিত সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশ আছিল, কিন্তু ঔপনিবেশিক শাসনৰ পাছত ইংলেণ্ডৰ স্বাৰ্থ পূৰণৰ বাবে ভাৰতৰ পৰা কেঁচা সামগ্ৰী, কৃষিজাত পণ্য আৰু অন্যান্য বস্তুৰ ৰপ্তানি বৃদ্ধি পায়।
ইয়াৰ ফলত দেশৰ ব্যৱসায়-বাণিজ্য ক্ষেত্ৰত নতুন নতুন ব্যৱসায়ী গোটৰ উত্থান ঘটে। কিছুমান ক্ষেত্ৰত এই নতুন গোটসমূহে পুৰণি ব্যৱসায়ী সম্প্রদায়ৰ সৈতে একেলগে কাম কৰে, আনহাতে কেতিয়াবা তেওঁলোকৰ স্থান ল’বলৈ সক্ষম হয়। বজাৰভিত্তিক অৰ্থনীতিৰ বিস্তাৰে বহু ব্যৱসায়ী গোটক নতুন পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই নিজৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থান শক্তিশালী কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।
যিসকল ব্যৱসায়ীয়ে ঔপনিৱেশিক শাসনে দিয়া অৰ্থনৈতিক সুবিধাসমূহ গ্ৰহণ কৰিব পাৰিছিল, তেওঁলোকে স্বাধীনতাৰ পিছতো নিজৰ অৰ্থনৈতিক শক্তি বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়। ঔপনিৱেশিক সময়ত মাৰোৱাৰীসকল বিশেষভাৱে সফল ব্যৱসায়ী গোট হিচাপে পৰিচিত আছিল। তেওঁলোকে ধাৰ দিয়াৰ ব্যৱসায় আৰু আন বিভিন্ন বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে কলকাতাৰ দৰে ঔপনিৱেশিক চহৰত উপনিবেশ স্থাপন কৰাৰ লগতে ভাৰতৰ আন অঞ্চলতো বিস্তাৰ লাভ কৰে।
ঔপনিৱেশিক যুগৰ অন্তিম পৰ্যায়ত আৰু স্বাধীনতাৰ পিছত বহু মাৰোৱাৰী পৰিয়ালে আধুনিক উদ্যোগপতি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে, আৰু সেই সময়ৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে তেওঁলোক ভাৰতৰ উদ্যোগ জগতত এক প্ৰভাৱশালী স্থান দখল কৰি আহিছে।
১৪। বিশ্বায়ন কি? চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “গোলকীকৰণ” শব্দটো বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা ব্যাখ্যা কৰা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে–
(ক) দেশসমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু যোগাযোগ বৃদ্ধি পোৱা।
(খ) বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ মাজত একতা বা সংহতি গঢ়ি উঠা।
এইবোৰ ধাৰণাৰ ভিত্তিত ক’ব পাৰি যে, গোলকীকৰণ হৈছে এনে এটা প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে দেশৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু প্ৰযুক্তিগত বিষয়সমূহৰ আদান-প্ৰদান ঘটে।
গোলকীকৰণ শব্দটো প্ৰথমে ১৯৮০ চনত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে তাৰ আগতে দেশসমূহৰ মাজত কোনো সম্পৰ্ক নাছিল। আধুনিক যুগত গোলকীকৰণে অৰ্থনীতি, শিক্ষা, প্ৰযুক্তি, সমাজ আৰু সংস্কৃতি আদি জীৱনৰ সকলো ক্ষেত্ৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। ইয়াৰ তাৎপর্য বুজাবলৈ “গোলকীয় গাঁও” শব্দটো বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ অৰ্থ হৈছে আধুনিক যোগাযোগ ব্যৱস্থাই সমগ্ৰ বিশ্বক একেটা গাঁওৰ দৰে সংযোগ কৰিছে।
গোলকীকৰণ আধুনিক যুগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা। ইয়াৰ কিছুমান মুখ্য বৈশিষ্ট্য তলত দিয়া হ’ল–
(ক) এই ধাৰণাটো সম্পূৰ্ণ নতুন নহয়ঃ যদিও ১৯৮০ চনৰ পিছত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়, তথাপি ইয়াৰ সূচনা আগতেই হৈছিল। বিশেষকৈ ইংলেণ্ডৰ শিল্প বিপ্লৱৰ পাছত আৰু ঔপনিৱেশিক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে এই ধাৰণাই বিকাশ লাভ কৰে।
(খ) উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰতো গোলকীকৰণ দেখা যায়ঃ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া বিভিন্ন দেশত বিস্তৃত হৈ পৰিছে।
(গ) ৰপ্তানি বাণিজ্যত গুৰুত্বঃ গোলকীকৰণৰ ব্যৱস্থাত ৰপ্তানি মুখ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াৰ ভিত্তিত উদ্যোগ খণ্ডৰ উন্নতি হয়।
(ঘ) দেশীয় আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ আন্তঃসম্পৰ্কঃ দেশীয় অৰ্থনীতি বহুলাংশে বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিৰ বৃদ্ধি বা হ্ৰাসে দেশৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক অৱস্থাত প্ৰভাৱ পেলায়।
(ঙ) কিছুমান সীমাবদ্ধতাও আছেঃ যদিও মুক্ত বাণিজ্যৰ কথা কোৱা হয়, বাস্তৱত প্ৰতিখন দেশেই নিজৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আমদানি-ৰপ্তানিৰ ওপৰত কিছুমান নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰে।
১৫। গোলকীকৰণৰ বিভিন্ন পৰিধিবোৰ কি কি? যিকোনো এটা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গোলকীকৰণৰ বিভিন্ন পৰিসৰসমূহ হ’ল– (ক) অৰ্থনৈতিক, (খ) ৰাজনৈতিক, (গ) সাংস্কৃতিক আৰু (ঘ) পাৰিপাৰ্শ্বিক।
(ক) অৰ্থনৈতিকঃ ভাৰতবৰ্ষত “উদাৰীকৰণ” আৰু “গোলকীকৰণ” এই দুটা শব্দ প্ৰায়েই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। গোলকীকৰণে বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশক সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্কৰ মাজেৰে অধিক সংযুক্ত কৰি তোলে। এই সংযোগ মূলতঃ কিছুমান অৰ্থনৈতিক নীতিৰ জৰিয়তে গঢ় লৈ উঠে, যাক ভাৰতত সাধাৰণতে উদাৰীকৰণ বুলি কোৱা হয়। ১৯৯১ চনৰ পৰা ভাৰত চৰকাৰে দেশৰ অৰ্থনীতি বিশ্ব বজাৰৰ বাবে মুকলি কৰাৰ উদ্দেশ্যে যি নীতিসমূহ গ্ৰহণ কৰিলে, সেইবোৰক উদাৰীকৰণ নীতি বুলি অভিহিত কৰা হয়।
গোলকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াক তীব্ৰ গতিত আগবঢ়োৱাত বহুজাতিক নিগমসমূহৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই সংস্থাসমূহে একাধিক দেশত একে সময়তে উৎপাদন কার্য চলাই বিশ্ব বজাৰৰ চাহিদা পূৰণ কৰে। ইয়াৰ উপৰি, আধুনিক বেংকিং ব্যৱস্থা আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলে কম্পিউটাৰ আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত অতি কম সময়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় লেনদেন সম্পন্ন কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত অৰ্থনৈতিক গোলকীকৰণ অধিক শক্তিশালী হৈছে।
আজিৰ দিনত কেৱল কৃষি বা উদ্যোগভিত্তিক অৰ্থনীতিয়ে গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ মুখ্য ভিত্তি নহয়। বৰ্তমান “ভাৰ-শূন্য অৰ্থনীতি”ৰ ধাৰণা গঢ় লৈ উঠিছে, য’ত তথ্য আৰু জ্ঞানেই মুখ্য সম্পদ হিচাপে পৰিগণিত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে– কম্পিউটাৰ ছফ্টৱেৰ, গণমাধ্যম, মনোৰঞ্জন উদ্যোগ আৰু ইন্টাৰনেটভিত্তিক সেৱাসমূহ। ইয়াৰ লগতে “জ্ঞান অৰ্থনীতি”ত শ্রমিকসকলে প্ৰত্যক্ষভাৱে বস্তু উৎপাদনত জড়িত নাথাকি, পৰিকল্পনা, প্ৰযুক্তি উন্নয়ন, বিপণন আৰু সেৱা প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত অধিক ভূমিকা পালন কৰে।
উল্লেখযোগ্য যে তথ্য-প্ৰযুক্তি বিপ্লৱেই বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ মূল চালিকা শক্তি হিচাপে কাম কৰিছে। ইয়াৰ ফলত বিশ্বজুৰি থকা বিত্তীয় বজাৰসমূহ একে সময়তে সংযুক্ত হৈ পৰিছে আৰু বৈদ্যুতিক মাধ্যমৰ জৰিয়তে অতি স্বল্প সময়ৰ ভিতৰতে বিপুল পৰিমাণৰ ধন লেনদেন কৰিব পৰা হৈছে। মূলধন বজাৰ আৰু বিদেশী মুদ্ৰা বজাৰত দিনটোত ২৪ ঘণ্টাই কাৰ্য চলি থাকে। নিউইয়র্ক, টকিঅ’ আৰু লণ্ডনৰ দৰে চহৰসমূহ বিশ্বৰ মুখ্য বিত্তীয় কেন্দ্ৰ, আৰু ভাৰতত মুম্বাইক বাণিজ্যিক ৰাজধানী হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
১৬। গ্রাম্য সমাজৰ পৰিৱৰ্তনে প্ৰৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তলত কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ উল্লেখ কৰা হৈছে, য’ত প্ৰৱেশ আৰু উন্নয়নে গ্ৰাম্য সমাজৰ পৰিৱৰ্তনত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলাইছে–
(ক) শিক্ষাঃ গুণগত মানসম্পন্ন শিক্ষাৰ সুযোগ গ্ৰামাঞ্চলৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ বাবে অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। বিদ্যালয়, শিক্ষামূলক আন্তঃগাঁথনি আৰু দক্ষ শিক্ষকৰ সুবিধা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত গ্ৰাম আৰু চহৰৰ মাজত থকা শৈক্ষিক ফাৰাক কমিবলৈ সহায় কৰিছে।
(খ) আন্তঃগাঁথনিঃ পথ, বিদ্যুৎ আৰু বিশুদ্ধ পানীৰ দৰে মৌলিক ভৌতিক আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়নে গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহত ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন আনিছে। উন্নত পথ-সংযোগে পৰিবহণ আৰু বাণিজ্য সহজ কৰি বজাৰত প্ৰৱেশৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিছে। একে সময়তে নিৰ্ভৰযোগ্য বিদ্যুতৰ ব্যৱস্থাই আধুনিক প্রযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ সহজ কৰি জীৱন-মান উন্নত কৰিছে আৰু উদ্যোগ স্থাপনৰ পথ মুকলি কৰিছে।
(গ) প্ৰযুক্তিঃ তথ্য আৰু যোগাযোগ প্ৰযুক্তিৰ (ICT) বিস্তাৰে গ্ৰাম্য জীৱনত নতুন দিশ উন্মোচন কৰিছে। ইণ্টাৰনেট, মোবাইল ফোন আৰু বিভিন্ন ডিজিটেল সেৱাৰ প্ৰৱেশে মানুহক অধিক সংযুক্ত কৰিছে, জ্ঞানৰ পৰিসৰ বঢ়াইছে আৰু ই-বাণিজ্য আৰু ই-শিক্ষাৰ দৰে নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে।
(ঘ) জীৱিকাৰ সুযোগঃ ঋণ সুবিধা, উন্নত কৃষি সামগ্ৰী আৰু বজাৰৰ সৈতে সংযোগ বঢ়াৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি শক্তিশালী হৈছে। ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ, দক্ষতা উন্নয়ন আৰু মাইক্রো-ফাইনেন্স আঁচনিসমূহে গ্ৰামবাসীক বিভিন্ন আয়েৰ কামত জড়িত হ’বলৈ সহায় কৰিছে। আধুনিক কৃষি পদ্ধতি আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰে কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিছে আৰু কৃষকৰ আয়ৰ উৎসো বহুমুখী কৰিছে।
(ঙ) সামাজিক সৱলীকৰণঃ বিভিন্ন সামাজিক সেৱা আৰু সুবিধাৰ বিস্তাৰে বিশেষকৈ প্ৰান্তীয় আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ লোকসকল সৱল হৈছে। চৰকাৰী পদক্ষেপ যেনে সংৰক্ষণ নীতি, কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু আইনী সুৰক্ষাই আগৰ বৈষম্য হ্ৰাস কৰি সমাজত সমতা আৰু গতিশীলতা বৃদ্ধি কৰিছে।
১৭। প্ৰব্ৰজিত শ্রমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ ওপৰত শ্ৰম পৰিসঞ্চালনৰ সামাজিক আৰু অর্থনৈতিক প্ৰভাৱবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰৱজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ ওপৰত শ্ৰম পৰিসঞ্চালনৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) অৰ্থনৈতিক প্ৰেৰণ: শ্ৰম পৰিসঞ্চালনৰ ফলত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলে নিজৰ পৰিয়াললৈ ধন পঠিয়াই, যাক অৰ্থনৈতিক প্ৰেৰণ বুলি কোৱা হয়। এই প্ৰেৰণে পৰিয়ালৰ আৰ্থিক অৱস্থা উন্নত কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত পৰিয়ালৰ আয় বৃদ্ধি পায় আৰু শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, ঘৰ নিৰ্মাণ আদি মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাত সুবিধা হয়।
(খ) দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস: শ্ৰম পৰিসঞ্চালনে শ্ৰমিকসকলক উন্নত মজুৰিৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ জীৱনযাত্ৰাৰ মান উন্নত হয়। বহু সময়ত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকল দৰিদ্ৰ পটভূমিৰ পৰা আহে, আৰু অন্য অঞ্চল বা দেশত ভাল দৰমহাৰ কাম লাভ কৰি তেওঁলোকে নিজৰ পৰিয়ালক দৰিদ্ৰতাৰ পৰা বাহিৰলৈ আনিবলৈ সক্ষম হয়।
(গ) দক্ষতা আৰু জ্ঞানৰ বিকাশ: শ্ৰম পৰিসঞ্চালনৰ জৰিয়তে প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলে নতুন পৰিৱেশ আৰু সংস্কৃতিত কাম কৰি বিভিন্ন নতুন দক্ষতা আৰু জ্ঞান আহৰণ কৰে। তেওঁলোকে কাৰিকৰী আৰু ভাষাগত দক্ষতা বিকশিত কৰে, যিয়ে তেওঁলোকৰ নিয়োগযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যতৰ আয়ৰ সম্ভাৱনাও বৃদ্ধি কৰে।
(ঘ) সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন: শ্ৰম পৰিসঞ্চালনে প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ জীৱনত সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন আনে। তেওঁলোকে নতুন সংস্কৃতিৰ সৈতে পৰিচিত হয় আৰু কিছু উপাদান গ্ৰহণ কৰাৰ লগতে নিজৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ো বজাই ৰাখে। এই ধৰণৰ সাংস্কৃতিক বিনিময়ে সমাজত বৈচিত্ৰ্য আৰু সাংস্কৃতিক সমৃদ্ধি বৃদ্ধি কৰে।
১৮। কৃষি গাঁথনিৰ মূল উপাদানসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কৃষি গাঁথনিৰ মুখ্য উপাদানসমূহ তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল–
(ক) ভূমিৰ অধিকাৰ: ভূমিৰ মালিকীস্বত্ব, ইয়াৰ বিতৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ ধৰণে কৃষি গাঁথনিৰ এটা গুৰুত্বপূর্ণ অংশ গঠন কৰে। এই ব্যৱস্থাই কৃষক আৰু কৃষি শ্ৰমিকৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কিদৰে গঢ়ি উঠে তাক স্পষ্ট কৰে।
(খ) পামৰ আকাৰ আৰু সংগঠন: পামৰ আকাৰ আৰু ইয়াৰ সংগঠন কৃষি ব্যৱস্থাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূর্ণ। ডাঙৰ বা সৰু পাম, লগতে সমবায়ভিত্তিক পামৰ উপস্থিতিয়ে উৎপাদনশীলতা, আয় বণ্টন আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়।
(গ) কৃষি পদ্ধতি আৰু প্ৰযুক্তি: কৃষি ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত পদ্ধতি, কৌশল আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিয়ে কৃষি গাঁথনিত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা, যান্ত্ৰিকীকৰণ, সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ, আৰু বিভিন্ন কৃষি পদ্ধতি যেনে একক কৃষি, মিশ্ৰিত কৃষি আৰু কৃষি-বনানীকৰণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
(ঘ) সম্পদৰ প্ৰৱেশ: কৃষিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সম্পদসমূহ–যেনে মাটি, পানী, উন্নত বীজ, ঋণ আৰু অন্যান্য কৃষি সামগ্ৰী–কিমান সহজে আৰু সমানভাৱে লাভ কৰিব পাৰি, সেইটোৱে কৃষি গাঁথনি নিৰ্ধাৰণ কৰে। এই সম্পদসমূহৰ অসমান বিতৰণে কৃষকৰ মাজত আয় আৰু সুযোগৰ বৈষম্য সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
(ঙ) শ্ৰমিক সম্পৰ্ক: কৃষিক্ষেত্ৰত শ্ৰমিকসকলৰ সংগঠন, ব্যৱহাৰ আৰু গতিশীলতা কৃষি গাঁথনিৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। ইয়াত পৰিয়ালভিত্তিক শ্ৰম, ভাড়াতীয়া শ্ৰম আৰু ঠিকাভিত্তিক শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ লগতে মজুৰি, কৰ্ম পৰিস্থিতি আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ বিষয়সমূহো অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।
১৯। প্ৰব্ৰজন আৰু কৰ্মৰ নিশ্চিতি নথকাটোৱে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মস্থলী আৰু জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড হ্রাস কৰে। ভাৰতত শ্রমিক সৰবৰাহৰ লগত সংগতি ৰাখি কথাষাৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত সেউজ বিপ্লৱৰ পিছত কৃষিখণ্ডত শ্ৰমিকৰ প্ৰব্ৰজন লক্ষণীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল। এই প্ৰব্ৰজন কৰা শ্ৰমিকসকল সাধাৰণতে খৰাংপ্ৰবণ আৰু কম উৎপাদন হোৱা অঞ্চলৰ পৰা পাঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানাৰ দৰে অধিক উৎপাদনশীল কৃষি অঞ্চললৈ কামৰ সন্ধানত যায়। বৰ্তমান সময়ত এই প্ৰব্ৰজন কেৱল কৃষিখণ্ডতেই সীমাবদ্ধ নহয়, বৰং মহানগৰসমূহত থকা ইটা-ভাটা আৰু গৃহ নিৰ্মাণ উদ্যোগতো শ্ৰমিকসকল কাম কৰিবলৈ গৈ আছে।
এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে সমাজবিজ্ঞানী জান ব্রেমেনে কৰা অধ্যয়নত পোৱা গৈছে যে তেওঁলোকক যথেষ্ট বা উপযুক্ত মজুৰি দিয়া নহয়। ধনী কৃষকসকলে কম মজুৰিত কাম কৰোৱাব পাৰি বুলি স্থানীয় শ্ৰমিকৰ ঠাইত এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক বেছি পছন্দ কৰে। দূৰ-দূৰণিৰ পৰা আহি কৰ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হোৱা বাবে এই শ্ৰমিকসকলে কাম নাপালে জীৱিকা চলোৱাটো কঠিন হৈ পৰে, সেইকাৰণে তেওঁলোকে কম মজুৰিতেও কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। ফলস্বৰূপে, তেওঁলোকৰ জীৱন-যাপনৰ মান যথেষ্ট নিম্ন স্তৰত ৰৈ যায়।
২০। সেউজ বিপ্লৱৰ সামাজিক ফলাফলসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত ভাৰতৰ কৃষিখণ্ডত বিভিন্ন ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন দেখা যায়। এই বিপ্লৱৰ ফলত ধনী কৃষকসকল অধিক লাভান্বিত হয়, কিন্তু উপান্ত আৰু সৰু কৃষকসকলৰ অৱস্থা তুলনামূলকভাৱে অধিক দুৰ্বল হৈ পৰে। উন্নত প্রযুক্তি, উন্নত মানৰ বীজ আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰি বহু মাটিৰ মালিকসকলে আধিয়াৰ কৃষকৰ পৰা মাটি ঘূৰাই লৈ নিজে খেতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ফলত আধিয়াৰ কৃষকসকলৰ জীৱিকা সংকটত পৰে।
সেউজ বিপ্লৱৰ সময়ত কৃষি শ্ৰমিকৰ নিয়োগ আৰু মজুৰি কিছু পৰিমাণে বৃদ্ধি পাইছিল যদিও মজুৰি শস্যৰ সলনি নগদ ধনত দিয়াৰ প্ৰথাই বহু শ্ৰমিকৰ অৱস্থা কঠিন কৰি তোলে। ইয়াৰ উপৰিও, এই বিপ্লৱৰ জৰিয়তে বজাৰমুখী কৃষি ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠে। আগতে কেৱল নিজা ব্যৱহাৰৰ বাবে খেতি কৰা কৃষকসকলে বজাৰৰ চাহিদা পূৰণৰ বাবে উৎপাদন কৰিবলৈ ধৰাত কিছুমান কৃষক আৰ্থিকভাৱে লাভান্বিত হয়।
আনহাতে, সেউজ বিপ্লৱে দেশৰ ভিতৰত আঞ্চলিক অসমতা বৃদ্ধি কৰে। দক্ষিণ আৰু পশ্চিম ভাৰতৰ কিছুমান অঞ্চল এই বিপ্লৱৰ পৰা অধিক লাভ পায়, কিন্তু বিহাৰ, পূৰ্ব উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু তেলেংগানাৰ দৰে খৰাংপ্ৰবণ অঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰভাৱ যথেষ্ট সীমিত আছিল। ফলস্বৰূপে, এই বিপ্লৱে ভাৰতত আঞ্চলিক বৈষম্য অধিক বঢ়াই তোলে।
২১। গ্রাম্য সমাজত গোলকীকৰণ আৰু উদাৰীকৰণৰ প্ৰভাৱবোৰ কেনেধৰণৰ আলোচনা কৰা।
অথবা
গোলকীকৰণে ভাৰতীয় সমাজত পেলোৱা প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ দৰে এখন উন্নয়নশীল দেশত গোলকীকৰণে যথেষ্ট গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে আৰু ইয়াৰ ফলত আমাৰ সমাজত বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছে।
তলত এইবোৰ সংক্ষেপে উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) প্ৰযুক্তিৰ উন্নয়নঃ গোলকীকৰণে ভাৰতত প্ৰযুক্তিগত দিশত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি সাধন কৰিছে। ইণ্টাৰনেটৰ বিস্তাৰে মানুহক বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ জ্ঞান আহৰণ কৰাৰ লগতে নতুন চাকৰিৰ সুযোগ প্ৰদান কৰিছে। ম’বাইল ফোনৰ ব্যৱহাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় যোগাযোগ ব্যৱস্থাত এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছে।
(খ) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ বিস্তাৰঃ শুল্ক আৰু অন্যান্য বাধা-নিষেধ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত দেশসমূহৰ মাজত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক অধিক শক্তিশালী হৈছে। GATT আৰু WTO ৰ দৰে সংস্থাই বিশ্ব বাণিজ্যক অধিক সৰল আৰু সুলভ কৰি তুলিছে।
(গ) উৎপাদন বৃদ্ধিঃ গোলকীকৰণৰ ফলত বহুজাতিক কোম্পানীসমূহে বিশ্বজুৰি উদ্যোগ স্থাপন কৰাত বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ উৎপাদন যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
(ঘ) নিয়োগৰ সুযোগ বৃদ্ধিঃ এই বহুজাতিক উদ্যোগসমূহ স্থাপন হোৱাৰ লগে লগে নতুন নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি হৈছে, যাৰ ফলত নিবনুৱা সমস্যাও কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে।
(ঙ) বিদেশী মুদ্ৰাৰ প্ৰবাহঃ গোলকীকৰণে বিদেশী মুদ্ৰাৰ প্ৰৱাহ বৃদ্ধি কৰিছে, যিয়ে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অৰ্থনীতি উন্নত কৰাত সহায় কৰিছে আৰু মূলধন গঠনতো অৰিহণা যোগাইছে।
এইদৰে গোলকীকৰণে ভাৰতলৈ নতুন প্ৰযুক্তি, উন্নত উৎপাদন পদ্ধতি আৰু বিভিন্ন অৰ্থনৈতিক সুবিধা আগবঢ়াইছে, যাৰ ফলত ভাৰতীয় সমাজৰ গাঁথনিৰ মাজতো যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন ঘটিছে আৰু সমাজ অধিক মুক্তমনা হৈ পৰিছে।
গ্ৰাম্য সমাজতো ইয়াৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট দেখা যায়–
(ক) প্ৰযুক্তিৰ প্ৰসাৰঃ আজি ভাৰতৰ পিছপৰা গাঁওসমূহতো ম’বাইল আৰু ইণ্টাৰনেটৰ সুবিধা উপলব্ধ হৈছে, যাৰ ফলত মানুহে সহজে বিশ্বৰ খবৰ লাভ কৰাৰ লগতে বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ লগত পৰিচিত হৈছে। আগতে অচিনাকী থকা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ব্যক্তিত্বসমূহো এতিয়া গ্ৰাম্য জনতাৰ বাবে পৰিচিত হৈ উঠিছে। তদুপৰি উন্নত যোগাযোগ আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাই গাঁও আৰু নগৰৰ মাজত সংযোগ অধিক মজবুত কৰিছে, ফলত গাঁৱৰ মানুহেও সহজে কৰ্মৰ সন্ধানত চহৰলৈ যোৱা দেখা যায়।
(খ) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰভাৱঃ এতিয়া ভাৰতৰ সৰু চহৰ আৰু গাঁওসমূহতো বহুজাতিক কোম্পানীৰ সামগ্ৰী সহজে পোৱা যায়। পেপচি, কোকাকোলা আদি পানীয় অথবা এডিডাচ, নাইকী আদি ব্ৰেণ্ডৰ সামগ্ৰী সৰ্বত্র উপলব্ধ। লগতে ন’কিয়া, এল.জি., চেমচাং আদি কোম্পানীৰ মোবাইল ফোন গ্ৰাম্য জনতাৰ মাজতো ব্যৱহৃত হৈছে। এই কোম্পানীবোৰে স্থাপন কৰা বিক্ৰী আৰু সেৱা কেন্দ্ৰসমূহে স্থানীয় লোকক কৰ্মসংস্থানো প্ৰদান কৰিছে। এনেদৰে গাঁও অঞ্চলৰ যুৱসমাজো বহুজাতিক কোম্পানীৰ সৈতে জড়িত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিছে, যিটো গোলকীকৰণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ।
২২। স্বাধীনোত্তৰ সময়ত ভাৰতৰ গ্রাম্য সমাজত কি কি পৰিবৰ্তন দেখা পোৱা গৈছে। আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ গ্ৰাম্য সমাজত নানা ধৰণৰ গুৰুত্বপূর্ণ পৰিৱৰ্তন লক্ষ্য কৰা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত ভূমি সংবচনাৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা পৰিৱৰ্তন বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য। ১৯৫০ ৰ পৰা ১৯৭০ চনলৈ কৃষিখণ্ড উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰে বহুতো সংস্কাৰমূলক নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। জমিদাৰী প্ৰথাৰ অৱসান ঘটোৱা, বায়তী স্বত্ব বিলোপ কৰা আৰু চিলিং আইন প্ৰৱৰ্তন কৰি ভূমি সংস্কাৰ কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থাবোৰে গ্ৰাম্য সমাজৰ ভূমি বিতৰণ আৰু মালিকীস্বত্বত নতুন ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন আনিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
স্বাধীনতাৰ পিছতেই পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ আৰম্ভণি হয়, যাৰ জৰিয়তে গাঁওসমূহত উন্নয়নমূলক কাম-কাজ বঢ়োৱা হয়। শিক্ষাৰ বিস্তাৰ ঘটাৰ ফলত শিক্ষিত লোকৰ সংখ্যা ধীৰে ধীৰে বৃদ্ধি পায়। লগতে পথ-যোগাযোগ উন্নত হোৱাত গাঁও আৰু চহৰৰ মাজত সংযোগ বৃদ্ধি পায় আৰু গাঁৱৰ পৰা নগৰলৈ মানুহৰ প্ৰব্ৰজন বৃদ্ধি হয়। মূলতঃ জীৱিকাৰ সন্ধানতে বহু লোক চহৰমুখী হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।
গোলকীকৰণৰ প্ৰভাৱত গাঁও আৰু নগৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বহু ক্ষেত্ৰত কমি আহিছে। তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত বিকাশে এই দূৰত্ব হ্ৰাস কৰাত বিশেষ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। মোবাইল ফোন আৰু ইণ্টাৰনেটৰ প্ৰসাৰে এনে পৰ্যায় পাইছে যে পিছপৰা গাঁওসমূহতো এই সেৱাসমূহ উপলব্ধ হৈছে।
এইবোৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত গ্ৰাম্য সমাজৰ মূল্যবোধতো যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন আহিছে। অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰ আৰু জাতিভেদৰ দৰে সামাজিক বাধা-বিঘ্ন ধীৰে ধীৰে হ্ৰাস পাইছে। স্বাস্থ্যসেৱাৰ উন্নতি আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচীৰ সফল ৰূপায়ণে জন্মহাৰৰো হ্ৰাস ঘটাইছে। এইদৰে, স্বাধীনতাৰ পিছত চৰকাৰী উদ্যোগ আৰু নীতিসমূহৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় গ্ৰাম্য সমাজত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন সংঘটিত হোৱা দেখা যায়।
২৩। ভূমি সংস্কাৰ কিয় আবশ্যকীয়? স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতত ভূমি সংস্কাৰৰ বাবে কি কি ব্যৱস্থা লোৱা হৈছিল?
উত্তৰঃ ভূমি সংস্কাৰ বুলিলে সেই প্ৰক্ৰিয়াক বুজোৱা হয় য’ত ভূমিৰ মালিকীস্বত্বৰ সৈতে জড়িত আইন, নীতি বা পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাসমূহত পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে বিশেষকৈ কৃষিভূমিৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰীভাৱে পুনৰ বিতৰণ কৰা হয়। সাৰাংশত ক’বলৈ গ’লে, ভূমি সংস্কাৰে শক্তিশালী বা ধনী লোকৰ হাতৰ পৰা ভূমি আঁতৰাই অপেক্ষাকৃত দুৰ্বল বা দুখীয়া লোকসকলৰ হাতলৈ স্থানান্তৰ কৰাটো বুজায়। এনে স্থানান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত কেতিয়াবা সম্পূৰ্ণ মূল্য বা আংশিক ক্ষতিপূৰণ দিয়া হয়, আকৌ কেতিয়াবা কোনো ক্ষতিপূৰণো নাথাকে।
ভাৰতীয় সমাজ ব্যৱস্থাত ভূমিক কেন্দ্ৰ কৰি এক বিশেষ শ্ৰেণী বিভাজন গঢ় লৈ উঠিছিল। অধিক মাটিৰ মালিকসকল সমাজৰ উচ্চ শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল, আনহাতে কম মাটিৰ অধিকাৰী বা ভূমিহীন লোকসকল নিম্ন শ্ৰেণীত পৰিছিল। ইয়াৰোপৰি বহু ক্ষেত্ৰত দেখা গৈছিল যে যিসকলৰ হাতত মাটিৰ মালিকীস্বত্ব আছিল, তেওঁলোকে নিজে খেতি নকৰাকৈ অন্যৰ দ্বাৰা কৰুৱাইছিল; কিন্তু যিসকল প্রকৃত খেতিয়ক আছিল, তেওঁলোকৰ নিজৰ মাটি নথকাৰ বাবে শোষণৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই পৰিস্থিতিৰ বাবে ভাৰতত ভূমি সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছিল।
স্বাধীনতাৰ পিছতেই ভাৰতত বাস্তৱিক অৰ্থত ভূমি সংস্কাৰ আৰম্ভ হয়। আৰম্ভণিত চৰকাৰে কৃষকসকলক ভূমিৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা দিয়াৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। পাছলৈ বিভিন্ন পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে ভূমি ব্যৱস্থা উন্নত কৰা আৰু কৃষকৰ অৱস্থা উন্নত কৰাৰ বাবে বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হয়।
এই ব্যৱস্থাসমূহ চমুকৈ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) জমিদাৰী ব্যৱস্থাৰ বিলোপঃ বিভিন্ন ৰাজ্যত গণতান্ত্রিক চৰকাৰ গঠন হোৱাৰ পাছত জমিদাৰী প্ৰথা উঠাই দিয়া হয়। এই ব্যৱস্থাত মধ্যস্থতাকাৰী জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা অধিক লাভ আদায় কৰিছিল। এই ব্যৱস্থা আঁতৰোৱাৰ ফলত কৃষকসকল চৰকাৰৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ সক্ষম হয় আৰু তেওঁলোকৰ ওপৰত থকা শোষণ হ্ৰাস পায়।
(খ) ভূমি ৰাজহ আৰু অধিকাৰৰ সংস্কাৰঃ জমিদাৰী প্ৰথা বিলোপৰ পাছত কৃষকসকলৰ ওপৰত ভূমি ৰাজহৰ চাপ কমি যায়। বহু ক্ষেত্ৰত ৰাজহৰ পৰিমাণ হ্ৰাস কৰা হয় আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত বছৰত এবাৰহে ৰাজহ আদায় কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে কৃষকসকলে মাটিৰ মালিকীস্বত্ব লাভ কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে মাটি বিক্ৰী, বন্ধক বা উন্নয়নৰ কাম সহজে কৰিব পাৰে আৰু ঋণ লোৱাৰো সুবিধা পায়।
(গ) ভূমিৰ চিলিং নিৰ্ধাৰণঃ এজন ব্যক্তিয়ে কিমান পৰিমাণ মাটি ৰাখিব পাৰিব তাৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত অতিরিক্ত মাটি সংগ্ৰহ কৰা বন্ধ হয় আৰু সেই অতিৰিক্ত অংশ ভূমিহীন লোকসকলৰ মাজত বিতৰণ কৰা হয়।
(ঘ) মাটিৰ একত্ৰীকৰণঃ আগতে কৃষকসকলৰ মাটিখিনি বিভিন্ন ঠাইত সিঁচৰিত হৈ আছিল। একত্ৰীকৰণ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সেইবোৰ একেলগে সংহত কৰা হয়, যাৰ ফলত কৃষিকাৰ্য সহজ আৰু উৎপাদন বৃদ্ধি পায়।
(ঙ) ভূমিহীনসকলক ভূমি বিতৰণঃ পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ অন্তৰ্গতভাৱে ভূমিহীন কৃষকসকলক মাটি প্ৰদান কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। চিলিং ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা অতিৰিক্ত মাটি আৰু দান হিচাপে পোৱা মাটি তেওঁলোকৰ মাজত বণ্টন কৰা হয়।
(চ) সমবায়মূলক কৃষিঃ কৃষিৰ উন্নয়নৰ বাবে সমবায় পদ্ধতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত ক্ষুদ্ৰ কৃষকসকলে একেলগে কাম কৰি কম খৰচতে উন্নত উৎপাদন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয় আৰু আধুনিক যন্ত্ৰপাতি ব্যৱহাৰৰ সুযোগ লাভ কৰে।
(ছ) ভূ-দান আন্দোলনঃ ১৯৫১ চনত বিনোবা ভাবে এই আন্দোলন আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল ধনী লোকৰ পৰা স্বেচ্ছাই মাটি সংগ্ৰহ কৰি ভূমিহীন লোকসকলক দিয়া। এই আন্দোলনে ভাৰতত ভূমি সংস্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত এক শান্তিপূৰ্ণ আৰু গঠনমূলক পথ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।
২৪। সেউজ বিপ্লৱৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্ৰভাৱবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ সেউজ বিপ্লৱৰ ইতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল–
(ক) খাদ্য উৎপাদন বৃদ্ধি: সেউজ বিপ্লৱৰ জৰিয়তে উচ্চ উৎপাদনক্ষম বীজ, উন্নত জলসিঞ্চন পদ্ধতি আৰু আধুনিক কৃষি প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত বিশ্বজুৰি খাদ্য উৎপাদন যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল আৰু বহু ঠাইত খাদ্যৰ অভাৱ হ্ৰাস পাই খাদ্য সুৰক্ষা উন্নত হৈছিল।
(খ) কৃষি উৎপাদনশীলতাৰ উন্নতি: নতুন কৃষি প্ৰযুক্তি আৰু উন্নত পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত একে মাটিত অধিক শস্য উৎপাদন সম্ভৱ হৈছিল। ইয়াৰ ফলত খাদ্যৰ বৃদ্ধি পোৱা চাহিদা পূৰণ হোৱাত সহায় কৰাৰ লগতে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি শক্তিশালী হৈছিল।
(গ) দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস: সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত কৃষি আয় বৃদ্ধি পোৱা আৰু নতুন কর্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি হৈছিল। উন্নত উৎপাদন আৰু লাভৰ বাবে বহু কৃষকে আৰ্থিকভাৱে উন্নত জীৱন লাভ কৰিছিল, যাৰ ফলত দৰিদ্ৰতা কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছিল।
(ঘ) প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতি: সেউজ বিপ্লৱে কৃষিক্ষেত্ৰত বহু নতুন প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ ঘটাইছিল, যেনে হাইব্ৰিড বীজ, উন্নত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা আৰু যান্ত্ৰিকীকৰণ। এইবোৰে কৃষিক্ষেত্ৰত নতুন উদ্ভাৱনৰ পথ মুকলি কৰিছিল।
সেউজ বিপ্লৱৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ হ’ল–
(ক) পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়: অধিক পৰিমাণে ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু পানীৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত মাটিৰ গুণাগুণ হ্ৰাস পাইছিল, পানী প্ৰদূষিত হৈছিল আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত পৰিৱেশ আৰু বহনক্ষম কৃষি ব্যৱস্থাত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল।
(খ) বাহ্যিক উপকৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: সেউজ বিপ্লৱৰ কৃষি পদ্ধতিত উন্নত বীজ, ৰাসায়নিক সাৰ আৰু জলসিঞ্চনৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত কৃষকসকল মূল্যৰ উঠা-নমাৰ প্ৰভাৱত পৰি আৰ্থিক চাপৰ সন্মুখীন হৈছিল।
(গ) শস্যৰ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস: কেৱল উচ্চ উৎপাদনক্ষম কেইটামান শস্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ ফলত বহু পৰম্পৰাগত আৰু স্থানীয় শস্যৰ প্ৰজাতি হেৰাই যাবলৈ ধৰিলে। ইয়াৰ ফলত কৃষি ব্যৱস্থা অধিক ঝুঁকিপূৰ্ণ হৈ পৰে।
(ঘ) আৰ্থ-সামাজিক বৈষম্য: সেউজ বিপ্লৱৰ সুবিধা সকলো কৃষকে সমানে লাভ কৰা নাছিল। বৃহৎ কৃষকসকলে সহজে আধুনিক প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ কৰিব পাৰিছিল, কিন্তু ক্ষুদ্ৰ কৃষকসকল বহু অসুবিধাৰ সন্মুখীন হৈছিল, যাৰ ফলত বৈষম্য বৃদ্ধি পাইছিল।
(ঙ) পৰম্পৰাগত কৃষি পদ্ধতিৰ অৱনতি: আধুনিক কৃষি পদ্ধতিৰ প্ৰসাৰৰ ফলত বহু পৰম্পৰাগত আৰু স্থানীয় জ্ঞানভিত্তিক কৃষি পদ্ধতি অৱহেলিত হৈছিল। ইয়াৰ ফলত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু থলুৱা জ্ঞান ধ্বংস হোৱাৰ আশংকা বৃদ্ধি পাইছিল।
২৫। উদ্যোগীকৰণৰ ফলাফলসমূহৰ তালিকা প্রস্তুত কৰা।
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণৰ প্ৰভাৱসমূহ সাধাৰণতে দুটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিব পাৰি-সুফল আৰু কুফল। তলত ইয়াৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ দিয়া হ’লঃ
উদ্যোগীকৰণৰ সুফল:
(১) উদ্যোগীকৰণে ভাৰতীয় সমাজত প্ৰচলিত জাতি ব্যৱস্থাৰ প্ৰভাৱ কিছু পৰিমাণে কমাই আনিলে।
(২) উদ্যোগীকৰণৰ ফলত বিভিন্ন ধৰণৰ নতুন বৃত্তিৰ সৃষ্টি হ’ল, যাৰ ফলত মানুহে জাতিগত পেছা ত্যাগ কৰি নিজৰ পছন্দ অনুসৰি যিকোনো কাম বাছি ল’ব পাৰিলে।
উদ্যোগীকৰণৰ কুফল:
(১) গাঁও অঞ্চলৰ পৰা চহৰলৈ শ্ৰমিকৰ অধিক প্ৰব্ৰজন ঘটাৰ ফলত চহৰসমূহত জুপুৰি-পট্টি আৰু অস্বাস্থ্যকৰ বাসস্থানৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে।
(২) উদ্যোগীকৰণে নগৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াক দ্ৰুত কৰিলে আৰু বহু নতুন নগৰৰ উদ্ভৱ ঘটিল।
(৩) উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানত যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন কমি গৈ, নিৱনুৱা সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ল।
(৩) কৃষিভিত্তিক সহজ গাঁও সমাজৰ ঠাইত অধিক জটিল উদ্যোগভিত্তিক সমাজ ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠিল।
২৬। শ্ৰমৰ পৰিসঞ্চালনৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্রভাৱবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ শ্রম পৰিসঞ্চালনৰ প্ৰভাৱসমূহ সাধাৰণতে ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দুয়ো দিশত লক্ষ্য কৰা যায়।
তলত ইয়াৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ দিয়া হ’ল–
শ্রম পৰিসঞ্চালনৰ ইতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ:
(ক) অৰ্থনৈতিক উন্নয়নঃ শ্রমিকসকলৰ চলাচলে বিভিন্ন অঞ্চলত থকা শ্ৰমিকৰ অভাৱ পূৰণ কৰে আৰু বজাৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। ইয়াৰ ফলত উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায় আৰু সামগ্ৰিকভাৱে অৰ্থনীতিৰ উন্নয়ন ঘটে।
(খ) দক্ষতা আৰু জ্ঞানৰ আদান-প্ৰদানঃ এক স্থানৰ পৰা আন স্থানলৈ যোৱা শ্রমিকসকলে নিজৰ অভিজ্ঞতা, দক্ষতা আৰু জ্ঞান লগত লৈ যায়। ইয়াৰ ফলত নতুন চিন্তা, উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু উদ্যোগৰ বিকাশ সম্ভৱ হয়।
(গ) অৰ্থপ্ৰেৰণৰ সুবিধাঃ বাহিৰলৈ যোৱা শ্রমিকসকলে নিজ গৃহস্থানলৈ টকা পঠিয়ায়, যাক অৰ্থপ্ৰেৰণ বুলি কোৱা হয়। এই টকাই পৰিয়ালৰ আয় বৃদ্ধি কৰে আৰু শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু ব্যৱসায়ত সহায় কৰে।
(ঘ) সাংস্কৃতিক বিনিময়ঃ বিভিন্ন অঞ্চল আৰু সংস্কৃতিৰ মানুহ একেলগে থকাৰ ফলত সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত সমাজত সহনশীলতা, বুজাবুজি আৰু বৈচিত্ৰ্যৰ বিকাশ হয়।
শ্রম পৰিসঞ্চালনৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ:
(ক) মগজুৰ নিষ্কাশনঃ দক্ষ আৰু শিক্ষিত শ্রমিকসকলে অন্য ঠাইলৈ যোৱাৰ ফলত মূল অঞ্চলত দক্ষতাৰ অভাৱ দেখা যায়, যাৰ ফলত স্থানীয় উন্নয়ন ব্যাহত হ’ব পাৰে।
(খ) পৰিয়াল আৰু সামাজিক সমস্যা: বহু ক্ষেত্ৰত শ্রমিকসকলে নিজৰ পৰিয়ালৰ পৰা আঁতৰি থাকিব লাগে, যাৰ ফলত পৰিয়ালিক বন্ধন দুৰ্বল হয় আৰু মানসিক সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।
(গ) শোষণ আৰু বেয়া কৰ্ম পৰিস্থিতিঃ কেতিয়াবা প্ৰব্ৰজিত শ্রমিকসকলে কম মজুৰি, দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা আৰু অসুৰক্ষিত পৰিৱেশত কাম কৰিব লগা হয়।
(ঘ) সামাজিক উত্তেজনাঃ একে ঠাইত অধিক সংখ্যক বহিৰাগত শ্রমিক আহিলে স্থানীয় লোকসকলৰ সৈতে সংঘাত বা বিদেশী-বিৰোধী মনোভাৱৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
Class 12 Sociology Chapter 9-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Sociology Chapter 9 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.