Class 12 Anthropology Chapter 1 ‘কোষ জীৱবিজ্ঞান‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Anthropology subject-ৰ Chapter 1 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Anthropology Chapter 1 Notes কোষ জীৱবিজ্ঞান
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Anthropology Chapter 1 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 1 কোষ জীৱবিজ্ঞান
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। এককোষী অণুবীক্ষণিক জীৱৰ বিষয়ে কোনে প্রথমে অধ্যয়ন কৰিছিল?
উত্তৰঃ লিউৱেনহ’ক।
২। এটা ক্ৰ’মেটিডৰ ভিতৰত থকা ক্ৰ’মনিমাৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ এটা।
৩। বংশগতিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ক্ৰম ‘জমৰ উপাদানটো কি?
উত্তৰঃ DNA।
8। মাইট ছিছ শব্দটো কোনে প্রস্তাৱ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ফ্লেমিং।
৫। কোষ চক্রত DNA প্রতিলিপিকৰণ ঘটে কোনটো পর্যায়ত?
উত্তৰঃ S- পৰ্যায়।
৬। মিয় ‘ছিছৰ সময়ত পিতৃ আৰু মাতৃৰ ক্ৰম ‘জমৰ বিনিময়ক কিকোৱা হয়?
উত্তৰঃ সমাজত গুণসূত্র।
৭। DNA প্রতিলিপিকৰণৰ উৎসেচক কি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ DNA পলিমাৰেজ।
৮। পুনঃসংযোজিত DNA প্রযুক্তি মূলতঃ কোনটো এনজাইমৰ আৱিষ্কাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠে?
উত্তৰঃ DNA নিষেধাজ্ঞা এণ্ড নিউক্লিয়েজ।
৯। প্ৰ’কেৰিয়াম কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰ’কেৰিয়াম সুনির্দিষ্ট নিউক্লিয়াছ নথকা জীব। যেনে- বেক্টেবিয়া।
১০। ইউকেৰিয়াম কি? কেইটামান উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ইউকেয়িাম হৈছে সংগঠিত নিউক্লিয়াছ থকা জীব। যেনে- উদ্ভিদ।
১১। কোষবিভাজন কি কি পদ্ধতিৰে হয়?
উত্তৰঃ এমাইটছিছ বা অনিয়মিত, মাইট ছিছ বা দৈহিক আৰু মিঅ ছিছ বা হ্রাসাত্মক পদ্ধতিৰে হয়।
১২। কোষচক্রত কি কি স্তৰ পোৱা যায়?
উত্তৰঃ (ক) আন্তঃস্তৰ (Interphase), (খ) মাইট’ছিছ স্তৰ বা কোষকেন্দ্র বিভাজন স্তৰ, (গ) চাইট’কাইনেছিছ বা কোষপ্রৰস বিভাজন স্তৰ।
১৩। মাইট ‘ছিছ বিভাজনত কিমানটা অপত্যকোষৰ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ দুটা অপত্যকোষৰ সৃষ্টি হয়।
১৪। হ্রাসাত্মক বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অপত্যকোষৰ সংখ্যা কিমান?
ডত্তৰঃ চাৰিটা।
১৫। মাইট ছিছ কোষ বিভাজনৰ স্তৰসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (ক) কেৰিঅ’কাইনেচিচ বা কোষকেন্দ্রীয় বিভাজন।
(খ) চাইট’কাইনেচিচ বা কোষপ্রৰসীয় বিভাজন।
১৬। কোনে প্রথমে কোষবিভাজন আবিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ হ’ফমেষ্টাৰ।
১৭। হ্রাসাত্মক বিভাজনৰ প্ৰথম আদ্যস্তৰৰ উপস্তৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (ক) লেপ্ট’টিন, (খ) জাইগ টিন, (গ) পেকিটিন, (ঘ) ডিপ্ল টিন আক (ঙ) ডায়াকাইনেছি।
১৮। আদ্যস্তৰৰ কোন উপস্তৰত ক্রছিং অভাৰ হয়?
উত্তৰঃ পেকিটিন উপস্তৰত।
১৯। সমৰূপী ক্র’ম’জ’ মবিলাকে কোন স্তৰত যোৰা পাতে?
উত্তৰঃ জাইগ’টিন উপস্তৰত।
২০। নিউক্লিঅ’লাছক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ নিউক্লিয়াছত।
২১। মিঅ’ছিছশব্দটো কোনে উদ্ভাবন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯০৫ চনত জে. বি. ফাৰ্মাৰ আৰু জে. ই. মূৰ।
২২। মিয় ‘ছিছৰ কোনটো পর্যায়ত সমৰূপী ক্রম’জ’মে যোৰ গঠন কৰে?
উত্তৰঃ জাইগোটিন বা জাইগোনেমা।
২৩। DNA ৰ সম্পূর্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ ডিঅক্সিৰাইব’ নিউক্লিক এছিড (Deoxyribo Nucleic Acid)
২৪। নিউক্লিক এছিড কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ নিউক্লিয় এছিড দুই প্ৰকাৰৰ- DNA আৰু RNA
২৫। DNA ৰ আণবিক গঠন কোনে আবিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বাটচন আৰু ক্রিকে (১৯৫৩ খ্রী.ত)
২৬। DNA ৰ অনুকৃত্যায়ন মানে কি?
উত্তৰঃ DNA ৰ আটাইতকৈ বৈশিষ্ট্যপূর্ণ ধর্ম হৈছে এই যে ইয়াৰ প্রত্যেকটো অণুৱে তাৰ ঠিক অনুরূপ দুটা DNA অণু সৃষ্টি কৰিব পাৰে, ইয়াকে DNA ৰ অনুকৃত্যায়ন বোলা হয়।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। জিনীয় পদাৰ্থৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰঃ জিনীয় পদাৰ্থৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য হ’ল:
(ক) DNA দ্বি-সর্পিল আৰু কুণ্ডলী আকাৰৰ।
(খ) DNA অসংখ্য নিউক্লিয়টাইডেৰে গঠিত।
(গ) নিউক্লিয়টাইডসমূহচাৰিটা ক্ষাৰক- এডিনাইন, গুয়ানিইন, থাইমিন আৰু ছাইটচিনেৰে গঠিত।
(ঘ) DNA ৰ অনুকৃত্যায়ন হয়, যাৰ ফলত প্ৰতিটো DNA ৰ পৰা দুটা DNA উৎপন্ন হয়।
২। মানৱ কোষৰ দুটা প্রধান প্ৰকাৰ কি কি?
উত্তৰঃ মানৱ কোষৰ দুটা প্রধান প্ৰকাৰ হ’ল– জনন কোষ, দৈহিক কোষ।
৩। মাইট ‘ছিছৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ মাইট’ছিছ হৈছে এককোষী জীৱত দেখা পোৱা এক প্ৰকাৰৰ অযৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া। কোষ বিভাজন হৈছে কোষীয় পৰ্যায়ত প্ৰজননৰ মূল প্ৰক্ৰিয়া। অধিকাংশ ইউকেৰিয়টিক কোষ মাইট’ছিছৰ জৰিয়তে বিভাজিত হয় আৰু এই বিভাজনৰ ফলত ক্ৰম’জমৰ সংখ্যা একেই থাকে। কিন্তু বীজাণু কোষৰ ক্ষেত্ৰত ক্ৰম’জমৰ সংখ্যা আধালৈ কমি যায়।
মাইট’ছিছ হৈছে কোষ চক্ৰৰ এনে এটা পৰ্যায়, য’ত কোষৰ নিউক্লিয়াছ বিভাজিত হৈ সমান জিনীয় পদাৰ্থ থকা দুটা কন্যা নিউক্লিয়াছ সৃষ্টি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ পিছত চাইট’প্লাজমো বিভাজিত হয়। কোষৰ বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু ক্ষয়প্ৰাপ্ত কোষৰ ঠাইত নতুন কোষ সৃষ্টি কৰিবলৈ মাইট’ছিছ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। মাইট’ছিছৰ সময়ত হোৱা কোনো অস্বাভাৱিকতাৰ ফলত DNA-ত পৰিৱৰ্তন ঘটিব পাৰে আৰু ইয়াৰ ফলত জিনীয় বিকাৰ হ’ব পাৰে।
৪। DNA ৰ লিপ্যন্তৰৰ এককৰ নাম দিয়া।
উত্তৰঃ এডাল পলিপেপ্টাইজৰ সংকেত বহন কৰা অংশক চিষ্টন বোলে। এই চিস্টনকেই লিপ্যন্তৰৰ একক বোলা হয়। কাৰণ ই একোটা জিন নির্দেশ কৰে। প্রতিটো জিন লিপান্তৰ হয় বাবে জিন বা চিষ্টনেই লিপ্যন্তৰৰ একক।
৫। mRNA ৰ অনুবাদ কেনেকৈ অন্ত পৰে?
উত্তৰঃ হুেপেপ্টাইড শৃংখল গঠন হৈ গৈ থকা অৱস্থাত যেতিয়া mRNA ত থকা তিনিটা অন্তকাৰী সংকেতিকা বা অর্থহীন সংকেতিকা পায় তেতিয়াই লিপ্যন্তৰৰ পৰিসমাপ্তি ঘটে আক বহুপেপ্টাইড শৃংখল ৰাইব’জমৰ পৰা ওলাই আহে।
৬। কোষ বিভাজন বুলিলে কি বুজা? কোষ বিভাজনৰ ধাৰণা পোন প্রথমে কোনে দাডি ধৰিছিল?
উত্তৰঃ মাইট’ছিছ হৈছে এককোষী জীৱত পোৱা এক প্ৰকাৰৰ অযৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া। কোষ বিভাজন হৈছে কোষীয় পৰ্যায়ত প্ৰজননৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া। অধিকাংশ ইউকেৰিয়টিক কোষ মাইট’ছিছৰ দ্বাৰা বিভাজিত হয়, য’ত ক্ৰম’জমৰ সংখ্যা সাধাৰণতে একেই থাকে। কিন্তু বীজাণু কোষৰ ক্ষেত্ৰত ক্ৰম’জমৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস পায়।
মাইট’ছিছ হৈছে কোষ চক্ৰৰ সেই পৰ্যায়, য’ত কোষৰ নিউক্লিয়াছ বিভাজিত হৈ সমান পৰিমাণৰ জিনীয় পদাৰ্থ থকা দুটা কন্যা নিউক্লিয়াছ গঠন কৰে। নিউক্লিয়াছৰ বিভাজনৰ পিছত চাইট’প্লাজমৰো বিভাজন ঘটে। জীৱৰ বৃদ্ধি আৰু ক্ষয়প্ৰাপ্ত কোষৰ পৰিৱৰ্তে নতুন কোষ সৃষ্টি কৰাৰ বাবে মাইট’ছিছ অতি প্ৰয়োজনীয়। মাইট’ছিছৰ সময়ত কোনো অস্বাভাৱিকতা ঘটিলে DNA-ত পৰিৱৰ্তন হ’ব পাৰে আৰু তাৰ ফলত জিনীয় বিকাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।এইটো মূল কথাবোৰ নসলোৱাকৈ পৰীক্ষাত লিখিব পৰা ধৰণে অলপ বেলেগকৈ কৰা হৈছে।
৭। (ক) সাধাৰণ কোষ এটাত কি কি পদার্থ থাকে?
উত্তৰঃ (1) কোষবেৰ বা কোযাবৰণ, (ii) অন্তঃপ্রৰসীয় জালিকা, (iii) বাইব’জ’ম, (iv) লাইছ’জ’ম, (v) মাইট’কন্ড্রিয়া, (vi) গল্প বডি, (vii) ছেন্ট্রিঅ’ল, (viii) ভেকুঅ’ল, (ix) মেটাপ্লাষ্টিক বডি।
(খ) ক্রম’জ ‘মৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কোষবিভাজনৰ মেটাফেজ আৰু এনাফেজ পৰ্যায়ত ক্ৰম’জ’মবোৰ অধিক স্থূল হৈ পৰে আৰু সেই সময়ত ইয়াৰ বিভিন্ন অংশ স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। আনহাতে, কোষবিভাজনৰ অন্তৱৰ্তী পৰ্যায়ত ক্ৰম’জ’মবোৰ পাতল আৰু দীঘলীয়া হৈ ক্ৰ’মেটিন সূত্ৰৰ ৰূপত থাকে। প্ৰতিটো ক্ৰম’জ’ম ক্ৰম’নিমা, চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰ, গৌণ খাঁজ, চেটেলাইট আৰু টেল’মিয়াৰ আদি অংশৰে গঠিত।
৮।ছেটেলাইট DNA কি?
উত্তৰঃ DNA ফিংগাৰপ্ৰিন্টিঙত DNA অণুৰ অনুক্ৰমৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট অংশৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য চিনাক্ত কৰা হয়। এই অংশবোৰক পুনৰাবৃত্ত DNA বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ইয়াত সৰু সৰু ক্ষাৰকৰ অনুক্ৰম বহু বাৰ পুনৰাবৃত্তি হৈ থাকে। ঘনত্ব-প্ৰবণতা কেন্দ্ৰাপসাৰণৰ সময়ত DNA-ই বিভিন্ন ধৰণৰ শীৰ্ষবিন্দু সৃষ্টি কৰে। এই শীৰ্ষবিন্দুবোৰৰ কিছুমান একেলগে পুঞ্জীভূত হৈ থাকে আৰু আন কিছুমান সৰু তথা পৃথক শীৰ্ষবিন্দু হিচাপে দেখা যায়। এই সৰু আৰু পৃথক শীৰ্ষবিন্দুবোৰক ছেটেলাইট DNA বুলি কোৱা হয়।
৯। প্রকোষকেন্দ্রীয় কোষৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’লঃ
(ক) এই কোষত সুস্পষ্ট বা প্ৰকৃত কোষকেন্দ্ৰ নাথাকে।
(খ) মাইট’কন্দ্ৰিয়া, গলগি বস্তু, প্লাষ্টিড, অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকা, লাইছ’জ’ম আদি আৱৰণযুক্ত কোষ অংগানু নাথাকে।
(গ) এই কোষৰ বিভাজন সাধাৰণতে দ্বিবিভাজন পদ্ধতিৰে হয়।
(ঘ) কোষপ্ৰৰস সাধাৰণতে স্থিৰ অৱস্থাত থাকে।
১০। কোষকেন্দ্ৰবন্ধ কি? ইয়াৰ দুটা কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ কোষকেন্দ্ৰৰ কেন্দ্ৰাৱৰণখনত ঠায়ে ঠায়ে কিছুমান অতি সূক্ষ্ম বন্ধ থাকে। এইৰন্ধ্ৰবিলাকক কোষকেন্দ্ৰীয় ৰন্ধ বোলে।
কাৰ্যঃ (ক) কোষৰ জৈৱিক ক্ৰিয়াত সহায় কৰে, (খ) কোষ বিভাজন প্রক্রিয়াত অংশগ্রহণ কৰে।
১১। মাইট’ছিছৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ মাইট’ছিছৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল:
(ক) আকাৰ ৰক্ষণাবেক্ষণঃ মাইট’ছিছৰ সহায়ত কোষৰ আকাৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে। এটা কোষ পূৰ্ণৰূপে বৃদ্ধি পোৱাৰ পিছত আৰু ডাঙৰ হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে মাইট’ছিছৰ জৰিয়তে বিভাজিত হয়।
(খ) বৃদ্ধিঃ নিষিক্ত ডিম্বাণু মাইট’টিক কোষ বিভাজনৰ পুনৰাবৃত্তিৰ ফলত প্ৰথমে ভ্ৰূণ আৰু পিছলৈ পূৰ্ণবয়স্ক জীৱলৈ বিকশিত হয়।
(গ) ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা সংৰক্ষণঃ মাইট’ছিছে জীৱৰ দেহৰ বিভিন্ন কোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা একে কৰি ৰাখে। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিটো কন্যা কোষে সম্পূৰ্ণ জিনীয় তথ্য লাভ কৰে, কাৰণ মাইট’ছিছৰ পূৰ্বে DNA-ৰ প্ৰতিলিপি সৃষ্টি হয়।
(ঘ) নিৰাময় আৰু পুনৰুৎপাদনঃ মাইট’ছিছৰ জৰিয়তে নতুন কোষ সৃষ্টি হৈ ঘাঁ শুকোৱা আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত কোষৰ পুনৰুৎপাদনত সহায় কৰে।
(ঙ) প্ৰজননঃ এককোষী জীৱৰ বৃদ্ধি আৰু প্ৰজননত মাইট’ছিছ গুৰুত্বপূৰ্ণ। বহুকোষী জীৱতো ই অযৌন আৰু যৌন প্ৰজননত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।
(চ) জীৱৰ মৌলিক সম্পৰ্কৰ প্ৰমাণঃ বিভিন্ন জীৱত মাইট’ছিছ প্ৰক্ৰিয়াটো প্ৰায় একে হোৱাৰ বাবে ই সকলো জীৱৰ মাজত থকা মৌলিক সম্পৰ্কৰ সমৰ্থন কৰে।
১২। DNA য়ে কেনেকৈ জৈৱতথ্য প্রকাশ কৰে?
উত্তৰঃ প্ৰ’টিন সংশ্লেষণৰ সময়ত mRNA-ই DNA-ত থকা জীৱৰ চৰিত্ৰ সম্পৰ্কীয় সংকেতসমূহ কপি কৰি ৰাইব’জমলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে আৰু প্ৰ’টিন তৈয়াৰ কৰাৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে। জীৱৰ জীৱন-প্ৰক্ৰিয়াসমূহ বিভিন্ন বিশেষ উৎসেচকৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। প্ৰতিটো উৎসেচকেই এবিধ প্ৰ’টিন। সেয়েহে, DNA-ত থকা জিনীয় সংকেত অনুসৰিয়েই জীৱৰ বিভিন্ন চৰিত্ৰ প্ৰকাশ পায়।
১৩। মানব জিনগোট প্রকল্পৰ পাঁচটা মূল বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ জিনগোট প্ৰকল্পৰ পাঁচটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল:
(ক) মানুহৰ দেহত থকা সকলো জিনৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা।
(খ) মানুহৰ DNA-ত থকা সম্পূৰ্ণ নিউক্লিঅ’টাইডৰ ক্ৰম নিৰ্ণয় কৰা।
(গ) প্ৰতিটো জিনৰ গঠন আৰু ইয়াৰ অৱস্থান চিনাক্ত কৰা।
(ঘ) প্ৰতিটো জিনে পালন কৰা কাৰ্য বা ভূমিকা নিৰ্ধাৰণ কৰা।
(ঙ) জিনগোট প্ৰকল্পৰ সৈতে জড়িত মানুহৰ সামাজিক, নৈতিক আৰু আইনগত দিশসমূহ অধ্যয়ন কৰা।
১৪। DNA বদ্বি-সর্পিল গঠনৰ এটি চিহ্নিত চিত্র দিয়া।
উত্তৰঃ DNA-ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হ’ল যে ইয়াৰ প্ৰতিটো অণুৱে নিজৰ সৈতে একে গঠনযুক্ত দুটা নতুন DNA অণু সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক DNA-ৰ অনুকৃত্যায়ন বুলি কোৱা হয়। বিভাজনক্ষম কোষত কোষৰ অন্তৱৰ্তী স্তৰত DNA অণুৰ অনুকৃত্যায়ন ঘটে আৰু ইয়াৰ ফলত DNA-ৰ অণুৰ সংখ্যা সম্পূৰ্ণৰূপে দুগুণ হয়। অৰ্থাৎ, কোষত থকা DNA-ৰ পৰিমাণো দুগুণলৈ বৃদ্ধি পায়।
অনুকৃত্যায়নৰ সময়ত DNA অণুৰ পৰস্পৰ মুখামুখি ক্ষাৰকসমূহৰ (A=T, G≡C) মাজৰ হাইড্ৰ’জেন বন্ধন ভাঙি সূত্ৰ দুডাল পৃথক হয়। প্ৰতিটো সূত্ৰৰ মুক্ত অংশত নতুন নিউক্লিঅ’টাইড আহি পৰিপূৰক সূত্ৰ গঠন কৰে। এইদৰে পুৰণি প্ৰতিটো সূত্ৰৰ সৈতে নতুন পৰিপূৰক সূত্ৰ সংযুক্ত হৈ অৱশেষত দুটা সম্পূৰ্ণ DNA অণু গঠন হয়।
১৫। দুটা কোষাংগৰ নাম লিখা যি দুখন আৱৰণৰ দ্বাৰা বেষ্টিত। এই দুটা কোষাংগৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি? সিহঁতৰ কাৰ্য উল্লেখ কৰা আৰু উভয়ৰে চিহ্নিত চিত্র আকাঁ।
উত্তৰঃ দুটা কোষাংগ হ’ল—মাইট’কন্দ্ৰিয়া আৰু প্লাষ্টিড।
বৈশিষ্ট্যঃ (ক) মাইট’কন্দ্ৰিয়া কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল।
(খ) প্লাষ্টিডে উদ্ভিদক বিশেষ বৰণ দিয়ে।
কাৰ্যঃ (ক) মাইট’কন্দ্ৰিয়াই কোষৰ শ্বসন কাৰ্য সম্পন্ন কৰে।
(খ) প্লাষ্টিডে উদ্ভিদত শ্বেতসাৰ সৃষ্টি কৰে আৰু ফল পকাত সহায় কৰে।
১৬। চিহ্নিত চিত্ৰৰ সহায়ত নিম্নলিখিত সমূহৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
(ক) কোষকেন্দ্র,
(খ) কেন্দ্রদেহ বা চেন্ট্রজ ‘ম।
উত্তৰঃ(ক) কোষকেন্দ্ৰৰ চাৰিটা অংশ হ’ল—
(a) কেন্দ্ৰাৱৰণ
(b) কোষকেন্দ্ৰপ্ৰৰস
(c) অতিকেন্দ্ৰ বা উপকেন্দ্ৰ
(d) কোষকেন্দ্ৰ জালিকা
কেন্দ্ৰাৱৰণে কোষকেন্দ্ৰক আৱৰি ৰাখে। ইয়াৰ ভিতৰৰ অর্ধজুলীয়া পদাৰ্থক কোষকেন্দ্ৰপ্ৰৰস বোলে। ইয়াত থকা স্পষ্ট গোলাকাৰ অংগিকাক অতিকেন্দ্ৰ বা উপকেন্দ্ৰ বোলে। ক্ৰমেটিন সূত্ৰসমূহে জালৰ দৰে গঠন কৰা অংশক কোষকেন্দ্ৰ জালিকা বোলে।
(খ) চেন্ট্ৰ’জ’ম এটা কোষাংগ, য’ত সাধাৰণতে দুটা চেন্ট্ৰিওল থাকে। চেন্ট্ৰিওলবোৰে চিলিয়া-ফ্লেজেলাৰ আধাৰবডি আৰু কোষবিভাজনৰ সময়ত মহুৰা গঠনত সহায় কৰে।
১৭। চেন্ট্রমিয়েৰ কি? চেন্ট্র ‘মিয়াৰৰ স্থান অনুসৰি ক্ৰ’মজ ‘মবোৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কিদৰে হয়? বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ক্ৰ’মজ’মত চেন্ট্র’ মিয়াৰৰ স্থান দেখুৱাই চিত্র আঁকি তোমাৰ উত্তৰটো প্রতিপন্ন কৰা।
উত্তৰঃ ক্ৰমেটিডৰ সংযুক্ত বিন্দুক চেন্টুমিয়েৰ বোলে। চেন্টুমিয়েৰৰ অৱস্থান অনুসৰি ক্ৰম’জ’ম চাৰিটা ভাগত বিভক্ত—
(ক) মেটাচেন্ট্ৰিক—চেন্টুমিয়েৰ মাজত থাকে।
(খ) উপমেটাচেন্ট্ৰিক—চেন্টুমিয়েৰ মাজৰ পৰা অলপ আঁতৰত থাকে।
(গ) এক্ৰ’চেন্ট্ৰিক—চেন্টুমিয়েৰ এটা প্ৰান্তৰ ওচৰত থাকে।
(ঘ) টেল’চেন্ট্ৰিক—চেন্টুমিয়েৰ প্ৰান্তৰ শীৰ্ষত থাকে।
মেটাচেন্ট্রিক ক্রম’জ ‘মৰ চেন্টুমিয়েৰটো মধ্যাংশত থাকে।
উপমেটাচেন্ট্রিক ক্ৰম’জ ‘মৰ চেন্টু ‘মিয়েৰটো ক্ৰম ‘জ ‘মৰ মধ্যাংশৰ পৰা অলপ দূৰৈত থাকে।
এক্ৰচেন্ট্রিক ক্ৰমজমৰ চেন্টুমিয়েৰটো এটা প্ৰান্তৰ যথেষ্ট ওচৰত থাকে। আনহাতে টেল’চেন্ট্রিক ক্ৰম’জ’মৰ চেন্ট্র’মিয়েৰটো প্ৰান্তৰ শীৰ্ষস্থানত থাকে।
১৮। কোষক কিয় জীৱন ক্ৰিয়াৰ একক বোলা হয়?
উত্তৰঃ একোটা জীৱৰ শ্বসন, পুষ্টি, ৰেচন আদি জীৱন ক্ৰিয়া বিভিন্ন কোষত সম্পন্ন হয়। যেনে—মাইট’কণ্ড্ৰিয়াই শ্বসনত, গ্ৰন্থিকোষে পাচক ৰস নিঃসৰণত, বৃক্কৰ কোষে বৰ্জনীয় পদাৰ্থ আঁতৰোৱাত, লোহিত ৰক্তকণিকাই অক্সিজেন পৰিবহণত আৰু স্নায়ুকোষে বাৰ্তা প্ৰেৰণত সহায় কৰে। সেয়ে জীৱন ক্ৰিয়া মূলতঃ কোষৰ ক্ৰিয়া আৰু কোষ অবিহনে জীৱন ক্ৰিয়া সম্ভৱ নহয়। সেইবাবে কোষক জীৱন ক্ৰিয়াৰ একক বোলে।
১৯। কোষৰ প্ৰকাৰ কেইবিধ? প্ৰত্যেকৰে সংজ্ঞা লিখি উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোষকেন্দ্ৰৰ গঠনৰ ভিত্তিত কোষ দুই প্ৰকাৰৰ—
(i) প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষঃ স্পষ্ট আৰু সু-সংগঠিত কোষকেন্দ্ৰ নথকা কোষক প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ বোলে। উদাহৰণ—বেক্টেৰিয়া।
(ii) সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষঃ স্পষ্ট আৰু সু-সংগঠিত কোষকেন্দ্ৰ থকা কোষক সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ বোলে। উদাহৰণ—প্ৰ’ট’য’ৰা, শেলাই আৰু উন্নত জীৱ।
২০। প্রকোষকেন্দ্রীয় কোষ এটাৰ চাৰিত্রিক বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ বৈশিষ্ট্যঃ
(i) প্ৰকৃত কোষকেন্দ্ৰ নাথাকে; DNA, RNA আদি কোষপ্ৰৰসৰ মাজত আৱৰণবিহীনভাৱে থাকে।
(ii) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া, গলগি সংঘ, অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকা আদি নাথাকে।
(iii) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া নথকাৰ বাবে কোষাৱৰণৰ উৎসেচকে শ্বসনত সহায় কৰে।
(iv) কোষপ্ৰৰসৰ চলন নহয়।
২১। সংকোষকেন্দ্রীয় কোষৰ পাঁচটা চাৰিত্রিক বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ বৈশিষ্ট্যঃ
(i) কেন্দ্ৰাৱৰণেৰে আবৃত সু-সংগঠিত কোষকেন্দ্ৰ থাকে আৰু DNA হিষ্ট’ন প্ৰটিনেৰে আবৃত থাকে।
(ii) কোষকেন্দ্ৰত এটা বা অধিক অতিকেন্দ্ৰ থাকে।
(iii) দ্বি-সূত্ৰী DNA দীঘল সূতাৰ দৰে থাকে আৰু হিষ্ট’ন প্ৰটিনৰ সৈতে যুক্ত থাকে।
(iv) কোষাৱৰণত শ্বসনকাৰী উৎসেচক নাথাকে।
(v) সাধাৰণতে যৌন পদ্ধতিৰে প্ৰজনন কৰে।
২২। প্রকোষকেন্দ্রীয় কোষ আৰু সংকোষকেন্দ্রীয় কোষৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ প্রকোষকেন্দ্রীয় কোষ আৰু সংকোষকেন্দ্রীয় কোষৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল-
| প্রকোষকেন্দ্রীয় কোষ | সংকোষকেন্দ্রীয় কোষ |
| (i) কোষবেৰ ঘাইকৈ প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। | (i) বেছিভাগৰে কোষবেৰ নাথাকে কোষবেৰ থাকিলে সি ঘাইকৈ চেলুলজেৰে গঠিত। |
| (ii) অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকা, গল্ গি সংঘ, মাইট’কন্ট্রীয়া আদি অংগানু কোষপ্ৰৰসত নাথাকে। কিন্তু ৰাইব’জ’ম আৰু মেছজ’ম থাকে। | (ii) কোষপ্ৰৰসত মেছ’জ’ম বাদে বাকী অংগানুবোৰ থাকে। |
| (iii) কোষপ্রৰসখিনি চলাচল নকৰে। | (iii) কোষপ্রৰস একোটা সুঁতিৰে বৈ থাকে। |
| (iv) কোষত আতিকেন্দ্র নাথাকে। | (iv) কোষত এটা বা অধিক অতিকেন্দ্র থাকে। |
| (v) বেছিভাগ অযৌন প্ৰথাৰে প্ৰজনন কৰে। | (v) বেছিভাগ যৌন প্ৰথাৰে প্ৰজনন কৰে। |
২৩। আন্তঃম্ভৰত (Interphase) সংঘটিত হোৱা পৰিঘটনাসমূহ বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ আন্তঃস্তৰ: কোষচক্ৰৰ প্ৰথম স্তৰক আন্তঃস্তৰ বোলে। অপত্যকোষৰ পুনৰ বিভাজনক্ষম হ’বলৈ যি সময় লাগে, সেয়াই আন্তঃস্তৰ। এই সময়ত কোষত আণৱিক স্তৰত বিভিন্ন পৰিৱৰ্তন হয় আৰু প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্যসমূহ পুনৰ সংশ্লেষিত হয়। লগতে শক্তি আহৰণ কৰি অপত্যকোষে পুনৰ বিভাজনৰ বাবে নিজকে সাজু কৰে।
২৪। মাইট ‘ছিছক সমীকৰণ বিভাজন বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ মাইট’ছিছ কোষবিভাজন বহুকোষী জীৱৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশৰ সৈতে জড়িত। ই দেহকোষত সংঘটিত হোৱা বাবে দৈহিক কোষবিভাজন বোলা হয়। এই বিভাজনৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা দুটা অপত্যকোষত মাতৃকোষৰ সমান সংখ্যক ক্ৰম’জ’ম থাকে বাবে ইয়াক সমীকৰণীয় কোষবিভাজন বোলা হয়।
২৫। কোষচক্ৰৰ স্তৰকেইটাৰ নাম লিখা য’ত নিম্নলিখিত পৰিঘটনাসমূহ সংঘটিত হয়।
(ক) ক্ৰ’ম’জ’ মবোৰ মহুৰাৰ বিষুবীয় অঞ্চললৈ গতি কৰে।
(খ) চেন্ট্র মিয়েৰ বিভক্ত হয় আৰু ক্রমেটিডবোৰ পৃথক হয়।
(গ) সমসংস্থ ক্র’ম’জ’মৰ মাজত যুগ্মন ঘটে।
(ঘ) সমসংস্থ ক্ৰ’ম ‘জ’মৰ মাজত জিন বিনিময় ঘটে।
উত্তৰঃ (ক) মেটাফেজ স্তৰ, (খ) এনাফেজ (গ) জাইগট (ঘ) পেকিটিন।
২৬। চমুটোকা লিখাঃ
(ক) যুগ্মন।
উত্তৰঃ যুগ্মন: মিঅ’ছিছৰ প্ৰথম বিভাজনত সমসংস্থ ক্ৰম’জ’মবোৰ পৰস্পৰৰ ওচৰ চাপি যোৰা বন্ধা প্ৰক্ৰিয়াক যুগ্মন বোলে।
(খ) দ্বিযোজী বা যুগলী।
উত্তৰঃ দ্বিযোজী বা যুগলী: এযোৰ যুগ্মন সমসংস্থ ক্ৰম’জ’মে গঠন কৰা গোটক দ্বিযোজী বা যুগলী বোলে।
(গ) কায়েজমেটা।
উত্তৰঃ কায়েজমেটা: ডিপ্ল’টিন স্তৰত জিন বিনিময় হোৱা স্থানত সমসংস্থ ক্ৰম’জ’মবোৰ ‘X’ আকৃতিত সংযুক্ত হৈ থকা অংশক কায়েজমেটা বোলে।
২৭। প্ৰকেৰিয়টিক ক্ৰম ‘জ’মৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ইউকেৰিয়টিক কোষৰ কোষকেন্দ্ৰ পাতল আৱৰণেৰে আবৃত থাকে। কিন্তু প্ৰকেৰিয়টিক কোষত এনে আৱৰণ নথকাৰ বাবে ইয়াক নিউক্লিয়ড বা ক্ৰমেটিন ব’ডি বোলে। নিউক্লিয়ড মূলতঃ ডাঙৰ DNA দ্বি-হেলিক্সেৰে গঠিত আৰু বেক্টেৰিয়াত সাধাৰণতে ঘূৰণীয়া DNA পোৱা যায়। ইয়াত A, G, T, C ৰ লগতে অলপ পৰিমাণে মিথাইলেটেড বেছ থাকে। বেক্টেৰিয়াৰ DNA ক ক্ৰম’জ’ম বোলে আৰু অতিৰিক্ত DNA-ক প্লাজমিড বা এপিজোম বোলে।
২৭। প্ৰকেৰিয়টিক ক্ৰম ‘জ’মৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ইউকেৰিয়টিক কোষৰ কোষকেন্দ্ৰ পাতল আৱৰণেৰে আবৃত থাকে। কিন্তু প্ৰকেৰিয়টিক কোষত কোষকেন্দ্ৰৰ আৱৰণ নথকাৰ বাবে ইয়াক নিউক্লিয়ড বা ক্ৰমেটিন ব’ডি বোলে। নিউক্লিয়ড ডাঙৰ DNA দ্বি-হেলিক্সেৰে গঠিত আৰু বেক্টেৰিয়াত সাধাৰণতে ঘূৰণীয়া আকৃতিৰ DNA পোৱা যায়। DNA-ত A, G, T, C ৰ লগতে অলপ মিথাইলেটেড বেছো থাকে। বেক্টেৰিয়াৰ DNA-ক ক্ৰম’জ’ম বোলে আৰু অতিৰিক্ত DNA-ক প্লাজমিড বা এপিজোম বোলে।
২৮। মাইট’ছিছ আৰু মিঅ’ছিছৰ মাজৰ প্ৰধান পার্থক্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মাইট ‘ছিছ আৰু মিঅ ছিছৰ মাজৰ প্ৰধান পার্থক্যসমূহ হ’ল-
| মাইট ‘ছিছৰ | মিতা’ছিছ |
| (ক) মাইট’ছিছ জীৱৰ দেহকোষত হয়। | (ক) মিঅ’ছিছ প্রজনন কোষ সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ত হয়। |
| (খ) এটা কোষ এবাৰ বিভক্ত হৈ দুটা অপত্য কোষৰ সৃষ্টি হয়। | (খ) এটা কোষ দুৱাৰ বিভক্ত হৈ চাৰিটা অপত্য কোষৰ সৃষ্টি হয়। |
| (গ) আদ্যস্তৰত ক্ৰ’ম’জম’বোৰ দুটাৰ ক্রমেটিড হিচাপে থাকে। | (গ) আদ্যস্তৰত ক্ৰ’ম’জ ‘মবোৰ প্ৰথমে এডলীয়াকৈ দেখা যায়; পাছত ফাটি দুডাল ক্রমেটিড হয়। |
| (ঘ) সমৰূপী ক্র’ম’জ’ম যোৰা নাপাতে। | (ঘ) সমৰূপী ক্ৰ’ম’জ’মে যোৰ পাতে। |
| (ঙ) কায়জামাৰ সৃষ্টি নহয়। | (ঙ) কায়জামাৰ সৃষ্টি হয়। |
| (চ) অন্তৱর্তী স্তৰ দীর্ঘস্থায়ী। | (চ) অন্তৱৰ্তী স্তৰ অল্পস্থায়ী। |
| (ছ) আদ্যস্তৰ সৰল আৰু উপস্তৰত বিভক্ত নহয়। | (ছ) প্রথম বিভাজনৰ অন্তস্তৰৰ পিছত প্ৰৰস বিভাজন নহ’বও পাৰে। |
| (জ) আদ্যস্তৰত অতিকেন্দ্ৰ স্পষ্ট হয়। | (জ) আদ্যস্তৰ ১ দশাত অতিকেন্দ্র নোলায়। |
২৯। মিঅ’ছিছৰ গুৰুত্ব সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মিঅ’ছিছৰ গুৰুত্বসমূহঃ
(ক) মিঅ’ছিছ বিভাজনৰ সময়ত জননকোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত যৌন প্ৰজনন কৰা জীৱৰ প্ৰতিটো প্ৰজন্মতে ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা স্থিৰ হৈ থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো প্ৰজাতিৰ দেহকোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা 2n হ’লে, মিঅ’ছিছ বিভাজনৰ ফলত জননকোষত ইয়াৰ সংখ্যা n হয়। পিছত দুটা জননকোষৰ মিলনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা যোজনকোষত পুনৰ ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা 2n হয়।
(খ) প্ৰতিটো জীৱৰ কোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা নিৰ্দিষ্ট হৈ থাকে। যদি জননকোষ গঠনৰ সময়ত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা আধা নহয়, তেন্তে প্ৰতিটো প্ৰজন্মতে ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা ক্ৰমে বৃদ্ধি পাই দুগুণ হ’ব। এই সমস্যা ৰোধ কৰিবলৈ মিঅ’ছিছ বিভাজনৰ দ্বাৰা জননকোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা আধা কৰা হয়।
(গ) মিঅ’ছিছ বিভাজনে যৌন প্ৰজনন কৰা জীৱৰ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ বংশগত উপাদান, অৰ্থাৎ DNA, সঠিকভাৱে বিতৰণ কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত প্ৰজাতিটোৰ ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি স্থিৰ হৈ থাকে।
(ঘ) মিঅ’ছিছ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰম’জ’মৰ মাজত জিনীয় পদাৰ্থৰ বিনিময় ঘটে। ইয়াৰ ফলত জিনৰ নতুন সংমিশ্ৰণ সৃষ্টি হয় আৰু একে প্ৰজাতিৰ জীৱসমূহৰ মাজত বংশগত বিভিন্নতা দেখা যায়। এই বিভিন্নতাই ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(ঙ) মিঅ’ছিছ বিভাজনৰ সময়ত হোৱা জিনীয় পুনৰবিন্যাসৰ ফলত বংশত সুপ্ত অৱস্থাত থকা প্ৰচ্ছন্ন বংশগত লক্ষণ কেতিয়াবা পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত প্ৰকাশ পাব পাৰে। এইদৰে বংশগত লক্ষণসমূহৰ নতুন সংমিশ্ৰণ সৃষ্টি হয় আৰু প্ৰজন্মৰ মাজত বিভিন্নতা দেখা যায়।
৩০। উৎসেচকৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যপূর্ণ কি কি?
উত্তৰঃ উৎসেচকৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহঃ
(ক) উৎসেচকবোৰ কলয়ডেল আকৃতিৰ।
(খ) বেছিভাগ উৎসেচক পানী, লৱণযুক্ত দ্ৰৱ বা গ্লিচাৰিনত দ্ৰৱণীয়।
(গ) উৎসেচকে জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ গতি সলনি কৰে, কিন্তু নিজে অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
(ঘ) অতি কম পৰিমাণৰ উৎসেচকেও বৃহৎ পৰিৱৰ্তন ঘটাব পাৰে।
(ঙ) প্ৰতিটো উৎসেচকৰ কাৰ্য নিৰ্দিষ্ট।
(চ) উৎসেচকৰ কাৰ্যৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতা প্ৰয়োজন।
(ছ) কিছুমান উৎসেচক নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থাত ক্ষৰণ হয়।
(জ) উৎসেচকৰ ক্ৰিয়া উভয়মুখী হ’ব পাৰে।
৩১। সহ-উৎসেচক, সহ-কাৰক আৰু প্রন্থেটিক গোটৰ উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ উৎসেচকবোৰ হৈছে উচ্চ নিৰ্দিষ্টতাসম্পন্ন জৈৱ ৰাসায়নিক ৰূপান্তৰক, যিয়ে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াক দ্ৰুত কৰে। অন্যান্য প্ৰ’টিনৰ দৰে উৎসেচকৰ আণৱিক ওজন প্ৰায় ১২০০০ ৰ পৰা ১ নিযুততকৈও অধিক হ’ব পাৰে। কিছুমান উৎসেচকৰ এমিনো এচিডে গঠিত ত্ৰিমাত্ৰিক গাঁথনিয়েই অনুঘটক ক্ৰিয়াৰ বাবে যথেষ্ট। আনহাতে, বহুতো উৎসেচকৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে সহকাৰক বা সহ-উৎসেচকৰ প্ৰয়োজন হয়। প্ৰ’টিন অংশ আৰু ইয়াৰ সৈতে সংযুক্ত সহকাৰক মিলি সম্পূৰ্ণ সক্ৰিয় উৎসেচক গঠন কৰে, যাক হ’লোউৎসেচক বোলে। ইয়াৰ প্ৰ’টিন অংশক এপোউৎসেচক বা এপ’প্ৰ’টিন বোলে।
(ক) সহকাৰক: সহকাৰকবোৰে উৎসেচক বা চাবষ্ট্ৰেটৰ সৈতে অস্থায়ীভাৱে সংযুক্ত হয়। ইহঁতক ধাতু আয়ন আৰু সৰু জৈৱিক অণু—এই দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। বহুতো উৎসেচকৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে Fe²⁺, Mg²⁺, Mn²⁺ আৰু Zn²⁺ আদি ধাতু আয়নৰ প্ৰয়োজন হয়। এই ধাতু আয়নবোৰে উৎসেচকৰ সক্ৰিয় স্থানত চাবষ্ট্ৰেটৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ অনুঘটক ক্ৰিয়াত সহায় কৰে।
(খ) সহ-উৎসেচক: সৰু জৈৱিক অণুৰে গঠিত সহকাৰকক সহ-উৎসেচক বোলে। ইহঁত সাধাৰণতে ভিটামিনৰ পৰা আহৰণ কৰা হয় আৰু উৎসেচকৰ সৈতে টানকৈ বা ঢিলাকৈ সংযুক্ত থাকে। টানকৈ সংযুক্ত সহ-উৎসেচকক প্ৰস্থেটিক গোট বোলে। একেটা সহ-উৎসেচক বিভিন্ন উৎসেচকে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। এনে উৎসেচকবোৰৰ অনুঘটক ক্ৰিয়াৰ প্ৰণালী সাধাৰণতে একে হয়।
(গ) প্ৰস্থেটিক গোট: উৎসেচকৰ প্ৰ’টিনৰ সৈতে টানকৈ বা সহযোজী বান্ধোনেৰে সংযুক্ত সহ-উৎসেচক বা ধাতু আয়নক প্ৰস্থেটিক গোট বোলে। ইয়াৰ বান্ধোন স্থায়ী। ইয়াক পৃথক কৰিলে উৎসেচকৰ অনুঘটক ক্ৰিয়া হ্ৰাস পাব পাৰে। ইয়াৰ উদাহৰণ হ’ল পাইৰিডক্সাল ফছফেট, FMN, FAD, থিয়ামিন পাইৰ’ফছফেট, বায়’টিন আৰু Co, Cu, Mg, Mn, Se, Zn আদি ধাতু। ধাতু আয়ন হৈছে আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰস্থেটিক গোট। প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ উৎসেচকত টানকৈ সংযুক্ত ধাতু আয়ন থাকে। এইবোৰক ধাতু-উৎসেচক বোলে। ইহঁত ধাতু-সক্ৰিয় উৎসেচকৰ পৰা পৃথক, কাৰণ ধাতু-উৎসেচকত ধাতু আয়ন উৎসেচকৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ।
৩২। বিপাকীয় উৎসেচক কি?
উত্তৰঃ বিপাকীয় উৎসেচক হৈছে বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ বিভিন্ন জৈৱৰাসায়নিক পথত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰা উৎসেচক। ই পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ পৰা শক্তি উৎপাদন, জৈৱ অণুৰ সংশ্লেষণ আৰু জটিল অণুৰ বিভাজনত সহায় কৰে। কোষ আৰু জীৱৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে এই উৎসেচকসমূহ অপৰিহাৰ্য।
বিপাকীয় উৎসেচকৰ মূল কথাসমূহ হ’ল—
(ক) শক্তি বিপাকীয় ক্ৰিয়া: এই উৎসেচকসমূহে গ্লাইকোলাইছিছ, চাইট্ৰিক এচিড চক্ৰ আৰু অক্সিডেটিভ ফছফৰাইলেচনৰ দৰে প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে। ই কাৰ্বহাইড্ৰেট, চৰ্বি আৰু প্ৰ’টিনৰ বিভাজনৰ জৰিয়তে কোষৰ প্ৰধান শক্তিৰ উৎস ATP উৎপন্ন কৰাত সহায় কৰে।
(খ) এনাবলিজম: এই প্ৰক্ৰিয়াত বিপাকীয় উৎসেচকে সৰল অণুৰ পৰা জটিল অণু, যেনে—প্ৰ’টিন, নিউক্লিক এচিড, লিপিড আৰু কাৰ্বহাইড্ৰেট সংশ্লেষণত সহায় কৰে।
(গ) কেটাবলিজম: এই প্ৰক্ৰিয়াত বিপাকীয় উৎসেচকে জটিল অণুক সৰল অণুলৈ বিভাজন কৰি শক্তি মুক্ত কৰাত সহায় কৰে। গ্লাইকোলাইছিছ, ফেটি এচিডৰ বিটা-অক্সিডেচন আৰু এমিনো এচিডৰ বিভাজন ইয়াৰ উদাহৰণ।
(ঘ) বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণ: বিপাকীয় উৎসেচকে এলোষ্টেৰিক নিয়ন্ত্ৰণ, প্ৰতিক্ৰিয়া নিষেধন আৰু হৰম’নৰ জৰিয়তে বিপাকীয় প্ৰক্ৰিয়াসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলত জীৱৰ শক্তি আৰু জৈৱৰাসায়নিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ হয়।
উদাহৰণ: হেক্স’কাইনেজ (গ্লাইকোলাইছিছ), চাইট্ৰেট চিনথেজ (চাইট্ৰিক এচিড চক্ৰ), ATP চিনথেজ (অক্সিডেটিভ ফছফৰাইলেচন) আৰু ৰাইব’নিউক্লিঅ’টাইড ৰিডাক্টেজ (নিউক্লিঅ’টাইড সংশ্লেষণ)।
৩৩। পাচন উৎসেচক কি?
উত্তৰঃ পাচন উৎসেচক হৈছে এনে উৎসেচক, যিয়ে খাদ্যৰ বৃহৎ অণুবোৰক সৰু আৰু শোষণযোগ্য অণুলৈ ভাঙে। এই উৎসেচকবোৰ লালটি গ্ৰন্থি, পাকস্থলী, অগ্ন্যাশয় আৰু ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰ আদিৰ পৰা নিঃসৰণ হয়। ইহঁতে কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন, চৰ্বি আৰু নিউক্লিক এচিডৰ পাচনত সহায় কৰে।
পাচন উৎসেচকৰ প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্যসমূহ হ’ল—
(ক) এমাইলেজ: এমাইলেজে ষ্টাৰ্চ আৰু গ্লাইক’জেনক মাল্ট’জ আৰু গ্লুক’জৰ দৰে সৰু চেনিৰ অণুলৈ ভাঙে। লালটি এমাইলেজে মুখত আৰু অগ্ন্যাশয়ৰ এমাইলেজে ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰত কাৰ্বহাইড্ৰেটৰ পাচনত সহায় কৰে।
(খ) প্ৰ’টিজ: প্ৰ’টিজে প্ৰ’টিনক এমিন’ এচিডলৈ ভাঙে। পাকস্থলীৰ পেপচিনে প্ৰ’টিনৰ পাচন আৰম্ভ কৰে আৰু অগ্ন্যাশয়ৰ ট্ৰিপচিন, চাইম’ট্ৰিপচিন আৰু কাৰ্বক্সিপেপটিডেজে ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰত প্ৰ’টিনৰ বিভাজনত সহায় কৰে।
(গ) লাইপেজ: লাইপেজে চৰ্বিক ভাঙি ফেটি এচিড আৰু গ্লিচাৰল উৎপন্ন কৰে। অগ্ন্যাশয়ৰ পৰা নিঃসৰণ হোৱা লাইপেজে ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰত চৰ্বিৰ পাচনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(ঘ) নিউক্লিয়েজ: নিউক্লিয়েজে DNA আৰু RNA-ৰ দৰে নিউক্লিক এচিডক নিউক্লিঅ’টাইডলৈ ভাঙে। অগ্ন্যাশয়ৰ DNase আৰু RNase-এ ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰত এই পাচন সম্পন্ন কৰে।
(ঙ) লেক্টেজ, ছুক্ৰেজ আৰু মাল্টেজ: এই উৎসেচকবোৰে ডাইছেকাৰাইডক সৰল চেনিলৈ ভাঙে। লেক্টেজে লেক্ট’জক গ্লুক’জ আৰু গেলেক্ট’জলৈ, ছুক্ৰেজে ছুক্ৰ’জক গ্লুক’জ আৰু ফ্ৰুক্ট’জলৈ আৰু মাল্টেজে মাল্ট’জক গ্লুক’জলৈ ভাঙে।
৩৪। মানুহৰ শৰীৰত উৎসেচক কিয় অপৰিহার্য? উৎসেচক শব্দটো পোনপ্রথমে কোনে প্রয়োগ কৰিছিল? উৎসেচকৰ কাৰ্যসমূহ বর্ণনা কৰা।
অথবা
মানুহৰ শৰীৰত থকা উৎসেচকৰ কাৰ্যৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ উইলহেম কুহনে পোনপ্ৰথমে ‘উৎসেচক’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
(ক) ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ অনুঘটক: উৎসেচকে জীৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ গতি বৃদ্ধি কৰে। ই বিক্ৰিয়াৰ সক্ৰিয়কৰণ শক্তি কমাই বিক্ৰিয়াসমূহ দ্ৰুত আৰু কাৰ্যকৰীভাৱে সম্পন্ন কৰাত সহায় কৰে।
(খ) বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণ: উৎসেচকে কোষত পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ পৰা শক্তি উৎপাদন, জৈৱ অণুৰ সংশ্লেষণ আৰু জটিল অণুৰ বিভাজনৰ দৰে বিপাকীয় প্ৰক্ৰিয়াসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি শক্তিৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
(গ) পাচন: পাচন উৎসেচকে জটিল খাদ্য অণুক সৰু আৰু শোষণযোগ্য অণুলৈ ভাঙে। লালটি গ্ৰন্থি, পাকস্থলী, অগ্ন্যাশয় আৰু ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰৰ পৰা নিঃসৰণ হোৱা এই উৎসেচকবোৰে পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ শোষণ আৰু ব্যৱহাৰত সহায় কৰে।
(ঘ) কোষীয় যোগাযোগ: উৎসেচকে কোষৰ সংকেত প্ৰদান প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰি প্ৰ’টিনৰ ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে সংকেত অণুৰ কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলত কোষে ইটোৱে সিটোৰ সৈতে যোগাযোগ কৰি পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়।
(ঙ) DNA প্ৰতিলিপিকৰণ আৰু মেৰামতি: DNA পলিমেৰেজে নতুন DNA সংশ্লেষণ কৰি জিনীয় তথ্যৰ সঠিক স্থানান্তৰত সহায় কৰে। আন উৎসেচকে DNA-ৰ ভুল আৰু ক্ষতি মেৰামতি কৰি জিনীয় স্থিৰতা বজাই ৰাখে।
(চ) বিষমুক্তকৰণ: চাইট’ক্ৰ’ম P450-ৰ দৰে উৎসেচকে ঔষধ, বিষাক্ত পদাৰ্থ আৰু বিদেশী যৌগৰ বিপাক আৰু নিষ্কাশনত সহায় কৰি কোষ আৰু কলাক ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
(ছ) ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা: উৎসেচকে ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণুৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰে। লাইছ’জাইমে বেক্টেৰিয়াৰ কোষবেৰ ধ্বংস কৰে আৰু প্ৰ’টিজে ভাইৰাছৰ প্ৰ’টিন ভাঙি সংক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰক্ষাত সহায় কৰে।
৩৫। ইউকেৰিয়টিক (Eukaryotic) কোষত থকা ক্ৰম ‘জ’মৰ আকৃতিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ক্ৰম’জ’ম হৈছে বংশগতিৰ বাহক। কোষৰ বেছিভাগ ক্ৰম’জ’মক অট’জ’ম বোলে। ইয়াৰ উপৰি এডাল বা দুডাল ছেক্স ক্ৰম’জ’ম থাকে, যিয়ে লিংগ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ক্ৰম’জ’মৰ দৈৰ্ঘ্য ১ৰ পৰা ৩০ মাইক্ৰন হয়। ইলেকট্ৰন অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত ক্ৰম’জ’মৰ গঠন ভালদৰে অধ্যয়ন কৰিব পাৰি।
ইয়াৰ গঠনসমূহ হ’ল—
(ক) প্ৰতিডাল ক্ৰম’জ’ম দুডাল দীঘল, চেপেটা সূত্ৰৰে গঠিত। এইবোৰক ক্ৰ’মেটিড বোলে।
(খ) দুয়োডাল ক্ৰ’মেটিড সমান্তৰালকৈ থাকে আৰু এটা বিন্দুত লগ লাগে। এই বিন্দুটোক চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰ বা প্ৰাইমাৰী কনষ্ট্ৰিকচন বোলে।
(গ) প্ৰাইমাৰী কনষ্ট্ৰিকচনৰ উপৰি ক্ৰ’মেটিডত থকা আন সংকোচনক ছেকেণ্ডাৰী কনষ্ট্ৰিকচন বোলে।
(ঘ) সমসংস্থ ক্ৰম’জ’মত থকা বিশেষ সংকোচনক নিউক্লিঅ’লাৰ অৰ্গেনাইজাৰ বোলে।
(ঙ) নিউক্লিঅ’লাৰ অৰ্গেনাইজাৰৰ পিছৰ চুটি, ঘূৰণীয়া অংশটোক ছেটেলাইট বোলে।
(চ) ক্ৰম’জ’মৰ শেষৰ অংশক টেল’মিয়াৰ বোলে।
(ছ) ইউকেৰিঅ’টিক ক্ৰম’জ’মৰ DNA-ই প্ৰ’টিনৰ সৈতে মিলি নিউক্লিঅ’প্ৰ’টিন গঠন কৰে। এই প্ৰ’টিন সাধাৰণতে হিষ্টন বা প্ৰ’টেমিন হয়।
৩৬। পার্থক্য লিখা:
(ক) সংকোষকেন্দ্রীয় আৰু প্রকোষকেন্দ্রীয় ক্রম ‘জ’ম।
উত্তৰঃ সংকোষকেন্দ্ৰীয় আৰু প্রকোষকেন্দ্রীয় ক্রম’জ’ম হ’ল—
| সংকোষকেন্দ্রীয় ক্রম ‘জ’ম | প্রকোষকেন্দ্রীয় ক্রম’জ’ম |
| (১) এডালতকৈ অধিক ক্রম’জ’ম থাকে। | (১) এডাল মাত্র ক্রম’জ’ম থাকে। |
| (২) ক্রম’জ’ম কোষকেন্দ্ৰৰ ভিতৰত থাকে। | (২) ক্রম’জ’ম কোষত মুক্ত অৱস্থাত আৱদ্ধ থাকে। |
| (৩) ক্রম’জ’মীয় পদাৰ্থৰ দ্বাৰা আবৃত ই হৈ থাকে। | (৩) DNA নগ্ন হৈ থাকে। নগ্ন DNA ক্ৰম’জ’মৰ কাম কৰে। |
| (৪) ক্রম’জ ‘মবিলাক দীঘল আৰু বলায়াকাৰ। | (৪) অনেক বেক্টেৰিয়াৰ DNA জটিল। কিছুমান বেক্টেৰিয়াত DNA বিভিন্ন ধৰণে পাক খাই থাকে। |
| (৫) মাইট’ছিছ আৰু মিঅ’ছিছৰ যোগেদি ক্রম’জ ‘মবিলাকৰ বিভাজন আৰু অপত্য কোষত বিতৰণ হয়। | (৫) মাইট ‘ছিছ আৰু মিঅ’ছিছ নহয়। কোষাৱৰণে DNA ৰ বিভাজনত সহায় কৰে। |
৩৭। প’লিটিন ক্রম’জ’ম ক’ত পোৱা যায়? প’লিটিন ক্ৰম ‘জ’মৰ গঠন বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ Diptera বৰ্গৰ বহুতো পতংগৰ লালটি গ্ৰন্থি আৰু পাচন নলীত পলিটিন ক্ৰম’জ’ম পোৱা যায়। ইয়াত অসংখ্য ক্ৰম’নিমা থাকে বাবে ইয়াক পলিটিন বা লালটি গ্ৰন্থিৰ ক্ৰম’জ’ম বোলে। ড্ৰছ’ফিলাৰ লালটি গ্ৰন্থিৰ চাৰিডাল পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য ২০০০ µm, আনহাতে সাধাৰণ ক্ৰম’জ’মৰ দৈৰ্ঘ্য মাত্ৰ ৭৫ µm।
পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ গঠন: ১৮৮১ চনত বালবিয়ান নামৰ বিজ্ঞানীয়ে এই দৈত্যাকাৰ ক্ৰম’জ’ম আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। অসংখ্য ক্ৰম’নিমা একেলগে থকাৰ বাবে কোলাৰে ইয়াক পলিটিন ক্ৰম’জ’ম নাম দিছিল।
পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ অংশসমূহ হ’ল—
(ক) ক্ৰম’চেণ্টাৰ: ই এটা ডাঠ অংশ, য’ত লালটি গ্ৰন্থিৰ সকলো ক্ৰম’জ’মৰ চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰ একেলগে মিলিত হৈ থাকে।
(খ) বেণ্ড আৰু অন্তৱৰ্তী বেণ্ড: পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ কিছুমান অংশ গাঢ়কৈ ৰঞ্জিত হৈ বেণ্ড গঠন কৰে আৰু দুটা বেণ্ডৰ মাজৰ পাতল ৰঞ্জিত অংশক অন্তৱৰ্তী বেণ্ড বোলে। বেণ্ডৰ প্ৰসাৰতা বেলেগ বেলেগ হয়। গাঢ় বেণ্ডত অধিক DNA আৰু অসংখ্য ক্ৰম’নিমা থাকে।
(গ) পাফ: পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ কোনো কোনো অংশ ফুলি উঠা বা উখহি থকা দেখা যায়। এই অংশবোৰক পাফ বোলে।
৩৮। পলিটিন ক্রম’জ’মৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব কি? ক্রম’জ’ম পাফ কি আৰু পলিটিন ক্রম’জ’মত ‘পাফ’ৰ প্রয়োজনাত্মক তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ অধ্যয়নৰ গুৰুত্বঃ পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ অধ্যয়নে ক্ৰম’জ’মৰ সূক্ষ্ম গঠন, ৰাসায়নিক প্ৰকৃতি আৰু বিভিন্ন অংশৰ কাৰ্যৰ বিষয়ে বহু নতুন তথ্য দিয়ে। সাধাৰণ ক্ৰম’জ’মৰ আকাৰ অতি সৰু হোৱা বাবে আগতে ইয়াৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ বিষয়ে সীমিত তথ্যহে পোৱা গৈছিল। কিন্তু সাধাৰণ ক্ৰম’জ’মতকৈ কেইবাশ গুণ ডাঙৰ পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ আৱিষ্কাৰে আধুনিক কোষ বিজ্ঞানৰ নতুন যুগৰ সূচনা কৰে।
পাফ (Puff): পলিটিন ক্ৰম’জ’মৰ কিছুমান ফুলি উঠা অংশক পাফ বোলে। বালবিয়ানিয়ে প্ৰথমে এইবোৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল বাবে ইয়াক বালবিয়ানিৰ আঙুঠি (Balbiani’s Ring) বুলিও কোৱা হয়। এই অংশত ক্ৰম’নিমাৰ কুণ্ডলীবোৰ খোল খাই ফুলি উঠে। পাফত সক্ৰিয় জিন থাকে আৰু ইয়াৰ পৰা mRNA সংশ্লেষিত হয়। সেয়েহে পাফে বিশেষ প্ৰ’টিন সংশ্লেষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৩৯। ক্রম ‘জ’মৰ সংজ্ঞা দিয়া। সংখ্যা অনুসৰি ক্ৰম’জ’মৰ প্ৰকাৰবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ নিউক্লীয় জালিকাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা, নিউক্লিক এছিড আৰু প্ৰ’টিনেৰে গঠিত, স্ব-প্ৰজননশীল আৰু বংশগতিৰ বাহক সূত্ৰাকাৰ পদাৰ্থক ক্ৰম’জ’ম বোলে। ই প্ৰজাতিৰ চৰিত্ৰ নিৰ্ণয়, অভিব্যক্তি আৰু বিৱৰ্তনত সহায় কৰে।
ক্ৰম’জ’ম বংশগতিৰ বাহক। ইয়াৰ সংখ্যা আৰু আকৃতিৰ ওপৰত জীৱৰ জাতি, চৰিত্ৰ আৰু গঠন নিৰ্ভৰ কৰে। ই কোষৰ কেন্দ্ৰত থাকে আৰু প্ৰতিটো জীৱৰ ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা নিৰ্দিষ্ট। ক্ৰম’জ’মত জিন থাকে।
(ক) জননকোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা ঐকধ্য (n) বা এগুণ।
(খ) দেহকোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা দ্বৈধ্য (2n) বা দুগুণ।
(গ) নিষিক্ত ভ্ৰূণপোষকেন্দ্ৰত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা ত্ৰৈধ্য (3n) বা তিনি গুণ।
(ঘ) দেহকোষ বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অপত্য দেহকোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা একে (2n) থাকে।
(ঙ) দুটা জননকোষ (n)ৰ মিলনত সৃষ্টি হোৱা যোজনকোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা দুগুণ (2n) হয়।
(চ) কিছুমান উদ্ভিদৰ দেহকোষত 4n, 8n আদি ক্ৰম’জ’ম পোৱা যায়। ইয়াক বহুগুণিতা (Polyploidy) বোলে।
৪০। ক্ৰম ‘জ’মৰ কাৰ্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ক্ৰম’জ’মৰ কাৰ্যসমূহ হ’ল—
(ক) ক্ৰম’জ’মত DNA থকা বাবে ই বংশগতি পদাৰ্থৰ ধাৰক।
(খ) ক্ৰম’জ’মৰ যোগেদি DNA এটা জনুৰ পৰা পৰৱৰ্তী জনুলৈ সংচাৰিত হয়। সেয়ে ক্ৰম’জ’ম বংশগতি পদাৰ্থৰ বাহক।
(গ) ক্ৰম’জ’মত থকা DNA-এ জীৱৰ জৈৱ-ৰাসায়নিক আৰু শৰীৰবৃত্তীয় ক্ৰিয়াসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(ঘ) দেহকোষ বিভাজনৰ সময়ত ক্ৰম’জ’ম এনেদৰে বিভক্ত হয় যে অপত্য কোষত ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা একে থাকে। ফলত জীৱৰ দেহকোষত বংশগত চৰিত্ৰসমূহ বজাই থাকে।
(ঙ) জননকোষ গঠনৰ সময়ত ক্ৰছিং অ’ভাৰৰ দ্বাৰা ক্ৰম’জ’মৰ অংশ বিনিময় হয় আৰু জিনৰ পুনৰ্বিন্যাস ঘটে। ইয়াৰ ফলত জীৱৰ প্ৰকাৰণ হয়, যি বিৱৰ্তনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
৪১। চমুটোকা লিখাঃ
(ক) জিন।
উত্তৰঃ প্ৰতিডাল ক্ৰম’জ’ম প্ৰকৃততে কুণ্ডলী পাক খাই থকা DNA আৰু ইয়াক আবৃত কৰি ৰখা প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। সেয়ে ক্ৰম’জ’মক DNAৰ ধাৰক আৰু বাহক বোলা হয়। DNAৰ গঠন অধ্যয়ন কৰি জনা গৈছে যে ই নিউক্লিঅ’টাইডেৰে গঠিত আৰু এইবোৰ বিশেষ ক্ৰমত সজ্জিত থাকে। এই ক্ৰমে জীৱৰ বিশেষ চৰিত্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। চৰিত্ৰৰ সংকেত বহন কৰা DNAৰ প্ৰতিটো নিৰ্দিষ্ট অংশক জিন বোলে। সেয়ে DNA অসংখ্য জিনৰ সমষ্টি।
জিনৰ বিষয়ে সংক্ষেপে—
(১) জিন বংশগতিৰ একক।
(২) DNAৰ নিৰ্দিষ্ট অংশক জিন বোলে।
(৩) DNAৰ যি নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমে জীৱৰ বৈশিষ্ট্য নিৰ্ধাৰণকাৰী প্ৰ’টিন সৃষ্টি কৰে, তাক জিন বোলে।
(৪) জিন DNAত আৰু DNA ক্ৰম’জ’মত অৱস্থিত। সেয়ে জিন ক্ৰম’জ’মৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ।
(খ) মানৱ ক্রম ‘জ’ম।
উত্তৰঃ মানুহৰ দ্বিগুণীয় ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা ৪৬। ইয়াৰে ৪৪ ডালক স্ব-ক্ৰম’জ’ম (Autosome) আৰু বাকী ২ ডালক যৌন ক্ৰম’জ’ম (Sex chromosome) বোলে। ৪৪ ডাল স্ব-ক্ৰম’জ’ম ২২ যোৰ সমৰূপী ক্ৰম’জ’মেৰে গঠিত, যাৰ প্ৰতিযোৰৰ দুয়োডাল আকৃতি-প্ৰকৃতিৰ ফালৰ পৰা একে।
কিন্তু যৌন ক্ৰম’জ’মৰ ক্ষেত্ৰত পুৰুষৰ এডাল ডাঙৰ X-ক্ৰম’জ’ম আৰু আনডাল সৰু Y-ক্ৰম’জ’ম থাকে। আনহাতে, স্ত্ৰীৰ যৌন ক্ৰম’জ’মৰ দুয়োডালেই X-ক্ৰম’জ’ম (XX)। লিংগ নিৰ্ধাৰণৰ লগত জড়িত হোৱা বাবে এই ক্ৰম’জ’মবোৰক যৌন ক্ৰম’জ’ম বোলে।
৪২। DNAবা আনুবংশিক কাৰক বুলি প্রতিষ্ঠা কৰিবলৈ কৰা গ্রিফিতৰ পৰীক্ষাৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ গ্ৰিফিথে Diplococcus pneumoniae নামৰ বেক্টেৰিয়াৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰি আচৰিত ফল লাভ কৰিছিল। এই বেক্টেৰিয়াৰ কিছুমানে নিউম’নিয়া ৰোগ সৃষ্টি কৰে, আন কিছুমানে নকৰে। ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বেক্টেৰিয়াৰ কোষত কেপচুল থাকে, যাক ‘S-III প্ৰকাৰ’ বোলে। আনহাতে, ৰোগ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰা বেক্টেৰিয়াৰ কেপচুল নাথাকে, যাক ‘R-II প্ৰকাৰ’ বোলে।
গ্ৰিফিথে দুয়োবিধ বেক্টেৰিয়া পৃথকে পৃথকে এন্দুৰৰ দেহত প্ৰয়োগ কৰিছিল। ফলত S-III বেক্টেৰিয়া প্ৰয়োগ কৰা এন্দুৰৰ মৃত্যু হৈছিল, কিন্তু R-II প্ৰকাৰৰ বেক্টেৰিয়া প্ৰয়োগ কৰা এন্দুৰৰ মৃত্যু হোৱা নাছিল। তাপ দি মাৰি পেলোৱা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বেক্টেৰিয়া প্ৰয়োগ কৰিলেও এন্দুৰৰ মৃত্যু হোৱা নাছিল।
কিন্তু তাপ দি মৰা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বেক্টেৰিয়াক জীৱন্ত, ৰোগ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰা বেক্টেৰিয়াৰ সৈতে মিহলাই এন্দুৰৰ দেহত প্ৰয়োগ কৰাত এন্দুৰৰ মৃত্যু হৈছিল। এই পৰীক্ষাই প্ৰত্যক্ষভাৱে DNAক বংশগতিৰ বাহক বুলি প্ৰমাণ নকৰিলেও, পিছলৈ এভাৰি আদিয়ে দেখুৱালে যে মৃত ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বেক্টেৰিয়াৰ DNA জীৱন্ত, ৰোগ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰা বেক্টেৰিয়াত প্ৰৱেশ কৰি সিহঁতক ৰোগ সৃষ্টিৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।
৪৩। DNA ৰ দ্বি-সর্পিল গঠন কেনেকৈ ইউকেৰিওটত টোপোলৰ নিচিনা গোট খাই ক্রমেটিন গঠন কৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্যু-প্ৰ’ই আগবঢ়োৱা আৰ্হি অনুসৰি, DNA অণু আৰু সহযোগী প্ৰ’টিনে মিলি ক্ৰমেটিন আঁহ গঠন কৰে। এই আঁহডাল ভাঁজ খাই আৰু পাক খাই ক্ৰমেটিডৰ সৃষ্টি কৰে। এই আৰ্হিৰ ভিত্তিত ক্ৰম’জ’মৰ ভৌতিক গঠন বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
নিউক্লিঅ’জমৰ ছলেনইড আৰ্হি ১৯২৪ চনৰ পৰা বিজ্ঞানীসকলৰ মাজত সমাদৃত। এই আৰ্হি অনুসৰি, DNA সূত্ৰৰ নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত গাঁঠিৰ দৰে গঠন থাকে, যাক নিউক্লিঅ’জম বোলে। প্ৰতিটো নিউক্লিঅ’জমত DNA সূত্ৰই আঠটা প্ৰ’টিন অণুক দুবাৰ পাক খাই বেৰি থাকে। দুটা নিউক্লিঅ’জমৰ মাজৰ DNA অংশত কোনো ভাঁজ নাথাকে।
উপান্তস্তৰৰ ক্ৰম’জ’ম মূলতঃ ক্ৰমেটিন আঁহেৰে গঠিত। DNA সূত্ৰৰ সৈতে প্ৰ’টিন সংযুক্ত হৈ এই আঁহ সৃষ্টি কৰে, যাক ক্ৰম’নিমা বোলে। এই আঁহডাল আৱৰণেৰে ঢকা থাকে বুলি কিছুমান বিজ্ঞানীয়ে ধাৰণা কৰে। ক্ৰম’নিমা ঘনকৈ পাক খাই সংকুচিত হৈ ক্ৰম’জ’মৰ আকৃতি ধাৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, মানুহৰ ক্ৰম’জ’মৰ ক্ৰমেটিন আঁহৰ গড় দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৪০,০০০ µm, কিন্তু মধ্যস্তৰৰ ক্ৰম’জ’মত সংকুচিত হৈ ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৭ µm হয়।
৪৪। DNA ব অনুকৃত্যায়ন চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত DNAৰ অনুকৃত্যায়ন বিভিন্ন বিন্দুৰ পৰা আৰম্ভ হয়।
(ক) হেলিকেজ: এই উৎসেচকে DNAৰ দুয়োডাল সূত্ৰৰ মাজৰ হাইড্ৰ’জেন বন্ধনী ভাঙি পাক খুলি দিয়ে আৰু প্ৰতিলিপি শাখা গঠন কৰাত সহায় কৰে।
(খ) টপ’আইছ’মাৰেজ: এই উৎসেচকে DNAৰ সূত্ৰ কাটি পুনৰ যোৰা লগায়, ফলত সূত্ৰ দুডাল পৃথক হ’ব পাৰে।
(গ) নতুন DNA সূত্ৰৰ সংশ্লেষণ RNA প্ৰাইমাৰৰ পৰা আৰম্ভ হয়। RNA প’লিমাৰেজে এই প্ৰাইমাৰ সৃষ্টি কৰে।
(ঘ) প্ৰাইমাৰ: প্ৰাইমেজ উৎসেচকৰ সহায়ত নিউক্লিঅ’টাইড সংযোজনৰ দ্বাৰা চুটি RNA শৃংখল গঠন হয়, যাক প্ৰাইমাৰ বোলে।
(ঙ) দ্বি-সূত্ৰীয় DNAৰ পাক খুলি যোৱা স্থানত প্ৰতিলিপি শাখা গঠন হয়।
(চ) DNA প’লিমাৰেজে 5′→3′ দিশত পৰিপূৰক DNA সূত্ৰত নিউক্লিঅ’টাইড সংযোজন কৰে।
(ছ) DNAৰ দুয়োডাল সূত্ৰ বিপৰীতমুখী সমান্তৰাল হোৱা বাবে নতুন সূত্ৰৰ সংশ্লেষণ বিপৰীত দিশত হয়।
(জ) যিডাল সূত্ৰত 5′→3′ দিশত অবিৰতভাৱে নতুন DNA গঠন হয়, তাক অগ্ৰণী সূত্ৰ বোলে।
(ঝ) আনডাল সূত্ৰত 5′→3′ দিশত সৰু সৰু DNA টুকুৰা গঠন হয়। এইবোৰক ওকাজাকি টুকুৰা বোলে।
(ঞ) DNA লাইগেজ উৎসেচকে ওকাজাকি টুকুৰাবোৰ সংলগ্ন কৰি লেগিং সূত্ৰ গঠন কৰে।
(ট) RNA প্ৰাইমাৰ আঁতৰাই ওকাজাকি টুকুৰাবোৰ সংযোগ কৰাত লাইগেজ বা সংযোজিত উৎসেচকে সহায় কৰে।
(ঠ) DNA প’লিমাৰেজ-I-এ প্ৰাইমাৰ আঁতৰোৱাৰ পিছত খালী হোৱা ঠাই নিউক্লিঅ’টাইডেৰে পূৰ কৰে।
(ড) DNA প’লিমাৰেজ-I আৰু II-এ প্ৰুফৰিডিঙৰ কাম কৰে।
৪৫। কোষ বিভাজনৰ মিঅটিক প্ৰকাৰৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোষ বিভাজনৰ মিঅ’টিক প্ৰকাৰ:
মিঅ’ছিছ হৈছে যৌন প্ৰজননকাৰী জীৱৰ এক বিশেষ কোষ বিভাজন। ইয়াত মিঅ’ছিছ-I আৰু মিঅ’ছিছ-II নামৰ দুটা বিভাজন ঘটে, যাৰ ফলত ডাইপ্লয়ড মাতৃকোষৰ পৰা চাৰিটা হেপ্লয়ড কন্যাকোষ সৃষ্টি হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াই জিনীয় বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি কৰে।
মিঅ’ছিছৰ পৰ্যায়সমূহ:
(১) প্ৰথম প্ৰ’ফেজ:
(i) লেপ্ট’টিন: ক্ৰম’জ’মবোৰ ঘনীভূত হৈ অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰত দেখা যায়।
(ii) জাইগ’টিন: সমৰূপী ক্ৰম’জ’মবোৰ যোৰ বান্ধি ছিনেপছিছ গঠন কৰে।
(iii) পেচিটিন: ক্ৰছিং অভাৰৰ দ্বাৰা সমৰূপী ক্ৰম’জ’মৰ মাজত জিনীয় পদাৰ্থৰ বিনিময় হয়।
(iv) ডিপ্ল’টিন: সমৰূপী ক্ৰম’জ’মবোৰ পৃথক হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে যদিও চিয়াছমাটাত সংযুক্ত হৈ থাকে।
(v) ডায়াকাইনেছিছ: ক্ৰম’জ’ম সম্পূৰ্ণৰূপে ঘনীভূত হয় আৰু নিউক্লীয় আৱৰণ ভাঙি যায়।
(২) মেটাফেজ-I: সমৰূপী ক্ৰম’জ’মৰ যোৰবোৰ মেটাফেজ প্লেটত শাৰী পাতি থাকে।
(৩) এনাফেজ-I: সমৰূপী ক্ৰম’জ’মবোৰ পৃথক হৈ স্পিণ্ডল আঁহৰ সহায়ত বিপৰীত মেৰুলৈ যায়।
(৪) টেলোফেজ-I: ক্ৰম’জ’মবোৰ মেৰুত উপনীত হয় আৰু হেপ্লয়ড ক্ৰম’জ’মৰ গোট গঠন কৰে। প্ৰতিটো ক্ৰম’জ’মত দুটা ভগ্নী ক্ৰমেটিড থাকে।
(৫) আন্তঃপৰ্যায়: এই পৰ্যায়ত DNAৰ পুনৰ প্ৰতিলিপিকৰণ নহয়।
(৬) দ্বিতীয় প্ৰ’ফেজ: ক্ৰম’জ’মবোৰ পুনৰ ঘনীভূত হয় আৰু নতুন স্পিণ্ডল যন্ত্ৰ গঠন হয়।
(৭) মেটাফেজ-II: ক্ৰম’জ’মবোৰ মেটাফেজ প্লেটত শাৰী পাতি থাকে।
(৮) এনাফেজ-II: ভগ্নী ক্ৰমেটিডবোৰ পৃথক হৈ বিপৰীত মেৰুলৈ যায়।
(৯) টেলোফেজ-II: ক্ৰমেটিডবোৰ মেৰুত উপনীত হয় আৰু নিউক্লীয় আৱৰণ গঠন হ’ব পাৰে। ফলত চাৰিটা হেপ্লয়ড কন্যাকোষ সৃষ্টি হয়।
মিঅ’ছিছৰ তাৎপৰ্য:
(i) গেমেট উৎপাদন: যৌন প্ৰজননৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় হেপ্লয়ড গেমেট, যেনে শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণু সৃষ্টি কৰে।
(ii) জিনীয় বৈচিত্ৰ্য: ক্ৰছিং অভাৰ আৰু ক্ৰম’জ’মৰ স্বতন্ত্ৰ বিভাজনে সন্তানৰ মাজত জিনীয় বৈচিত্ৰ্য সৃষ্টি কৰে।
(iii) ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা বজাই ৰখা: মিঅ’ছিছে ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা আধালৈ হ্ৰাস কৰে। নিষেচনৰ সময়ত দুটা গেমেট মিলি প্ৰজাতিৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম’জ’মৰ সংখ্যা পুনৰ স্থাপন কৰে। সেয়ে মিঅ’ছিছ যৌন প্ৰজনন আৰু বিৱৰ্তনৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
৪৬। কোষ চক্ৰৰ বিষয়ে বিতংভাবে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিভাজন ক্ষমতা থকা প্ৰতিটো কোষে নিয়মীয়াকৈ পৰিৱৰ্তনৰ যি চক্ৰৰ মাজেৰে পাৰ হয়, তাক কোষ চক্ৰ বোলে। কোষ চক্ৰ দুটা পৰ্যায়ৰে গঠিত— দীঘলীয়া অবিভাজন পৰ্যায় আন্তঃপৰ্যায় বা I-পৰ্যায় আৰু চুটি বিভাজন পৰ্যায় মাইট’টিক বা M-পৰ্যায়।
(১) আন্তঃপৰ্যায় বা I-পৰ্যায় টেলোফেজৰ শেষৰ পৰা পৰৱৰ্তী M-পৰ্যায় আৰম্ভ হোৱালৈকে থকা সময়ক আন্তঃপৰ্যায় বোলে। ই প্ৰায় ১০–৩০ ঘণ্টা চলে। এই সময়ত কোষৰ বৃদ্ধি হয় আৰু লিপিড, প্ৰ’টিন, কাৰ্বহাইড্ৰেট, নিউক্লিক এছিড আদি সংশ্লেষণ হয়। আন্তঃপৰ্যায়ক তিনিটা উপ-পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়— G1, S আৰু G2।
(i) G1 পৰ্যায়: মাইট’ছিছৰ পিছৰ পৰা DNA সংশ্লেষণ আৰম্ভ হোৱালৈকে এই পৰ্যায় চলে। এই সময়ত কোষৰ প্ৰাৰম্ভিক বৃদ্ধি হয় আৰু কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন, লিপিড, RNA আদি সংশ্লেষণ হয়। DNAৰ প্ৰতিলিপিকৰণৰ প্ৰস্তুতি চলে, কিন্তু DNA সংশ্লেষণ নহয়।
(ii) S পৰ্যায়: এই পৰ্যায়ত DNAৰ প্ৰতিলিপিকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰতিটো ক্ৰম’জ’মৰ দ্বিগুণীকৰণ হয়। হিষ্টন প্ৰ’টিন, mRNA আৰু কিছুমান নন-হিষ্টন প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ হোৱাৰ লগতে নতুন নিউক্লিঅ’জম গঠন হয়। ইউকেৰিয়’টিক কোষত এই পৰ্যায় প্ৰায় ৬–৮ ঘণ্টা চলে।
(iii) G2 পৰ্যায়: DNA সংশ্লেষণ আৰু নিউক্লিয়াছ বিভাজনৰ মাজৰ সময়ক G₂ পৰ্যায় বোলে। এই সময়ত RNA আৰু প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ, কোষৰ বৃদ্ধি আৰু বিভাজনৰ প্ৰস্তুতি চলে। চেণ্ট্ৰিয়’ল, মাইট’কণ্ড্ৰিয়া আৰু গলজি বডিৰ দৰে অংগাণুৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। স্পিণ্ডল গঠনৰ বাবে প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ হয় আৰু পৰৱৰ্তী মাইট’ছিছৰ বাবে শক্তি সঞ্চয় হয়। এই পৰ্যায় প্ৰায় ২–৫ ঘণ্টা চলে।
(২) মাইট’টিক পৰ্যায় বা M-পৰ্যায়: আন্তঃপৰ্যায়ৰ পিছত মাইট’টিক পৰ্যায় আৰম্ভ হয়। এই পৰ্যায়ত দ্বিগুণ হোৱা ক্ৰম’জ’মবোৰ দুটা কন্যাকোষত সমানে বিতৰণ হয়। ফলত দুয়োটা কন্যাকোষে মাতৃকোষৰ দৰে একে বংশগত তথ্য লাভ কৰে। আন কোষীয় উপাদানসমূহো প্ৰায় সমানে বিভক্ত হয়। মাইট’ছিছৰ পিছত কন্যাকোষবোৰে পুনৰ G1 পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰে।
মাইট’ছিছৰ সময়ত ক্ৰমেটিন ঘনীভূত হৈ দৃশ্যমান ক্ৰম’জ’ম গঠন কৰে আৰু নিউক্লিয়াছৰ আৱৰণ ভাঙি যায়। এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলাম আৰু গলজি বডি সৰু সৰু ভেচিকললৈ বিভক্ত হয় আৰু প্ৰ’টিনৰ পৰিবহণ সাময়িকভাৱে বন্ধ হয়।
মাইক্ৰ’টিউব্যুলবোৰ টিউবুলিন ডাইমাৰলৈ বিভক্ত হৈ স্পিণ্ডল গঠন কৰে। এই স্পিণ্ডলে ক্ৰম’জ’মবোৰ কন্যাকোষলৈ বিতৰণ কৰাত সহায় কৰে।
৪৭। উৎসেচকৰ EC শ্ৰেণীবিভাজনৰ চমু বিবৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ উৎসেচকৰ শ্ৰেণীবিভাজন: ১৯৬১ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জৈৱ-ৰসায়ন সংঘই (IUOB) উৎসেচকবোৰক ছটা ভাগত ভাগ কৰিছিল।
(ক) অক্সিড’ৰিডাক্টেজ: এই উৎসেচকবোৰে জাৰণ-বিজাৰণ বিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে। জীৱিত কলাত শক্তি উৎপাদনকাৰী বিক্ৰিয়াত ইহঁতে সহায় কৰে। উদাহৰণ— অক্সিডেজ, ডিহাইড্ৰ’জিনেজ, হাইড্ৰ’পেৰ’ক্সিডেজ, অক্সিজিনেজ আৰু হাইড্ৰক্সিলেজ।
(খ) ট্ৰেন্সফাৰেজ: এই উৎসেচকে এটা যৌগৰ পৰা আন এটা যৌগলৈ মূলক স্থানান্তৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ফছফেট মূলক ADPলৈ স্থানান্তৰ কৰি ATP গঠন কৰে। ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ হ’ল— ট্ৰেন্সফছফ’ৰাইলেজ, ট্ৰেন্সগ্লাইক’ছিডেজ, ট্ৰেন্সএমাইনেজ, ট্ৰেন্সএচাইলেজ আৰু ট্ৰেন্সমিথাইলেজ।
(গ) হাইড্ৰ’লেজ: এই উৎসেচকে জলোপঘটনৰ দ্বাৰা জটিল যৌগক সৰল যৌগত পৰিণত কৰে। উদাহৰণ— কাৰ্বহাইড্ৰেজ, এষ্টাৰেজ, নিউক্লিয়েজ, প্ৰ’টিঅ’ছেছ আৰু এমাইডেজ।
(ঘ) লাইয়েজ: এই উৎসেচকে জলোপঘটন নকৰাকৈ কাৰ্যদ্ৰব্যৰ পৰা কোনো মূলক অপসাৰণ কৰে। উদাহৰণ— এলডিহাইড লাইয়েজ আৰু কাৰ্বন-অক্সিজেন লাইয়েজ।
(ঙ) আইছ’মাৰেজ: এই উৎসেচকে অণুৰ পৰমাণুবোৰ পুনৰ সজ্জিত কৰি আইছ’মাৰিক পৰিৱৰ্তন ঘটায়। উদাহৰণ— ৰেচিমেজ, এপিমাৰেজ, চিছ-ট্ৰেন্স আইছ’মাৰেজ আৰু এলড’জ-কিট’জ আইছ’মাৰেজ।
(চ) লাইগেজ: এই উৎসেচকে শক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰা দুটা পৃথক অণুক সংযোগ কৰে। সাধাৰণতে এই বিক্ৰিয়াত ATPৰ উচ্চ-শক্তিসম্পন্ন ফছফেট বন্ধনী ভাঙে।
EC সংখ্যা উৎসেচক আয়োগে অনুঘটিত বিক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত উৎসেচকবোৰক ছটা মুখ্য শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছিল। প্ৰতিটো শ্ৰেণী, উপশ্ৰেণী আৰু উপ-উপশ্ৰেণীক নিৰ্দিষ্ট কোড নম্বৰ দিয়া হয়। সেয়ে প্ৰতিটো উৎসেচকৰ চাৰিটা অংকযুক্ত EC নম্বৰ (X1.X2.X3.X4) আৰু এটা প্ৰণালীবদ্ধ নাম থাকে, যিয়ে উৎসেচকটোৱে অনুঘটিত কৰা বিক্ৰিয়াক চিনাক্ত কৰে।
Class 12 Anthropology Chapter 1-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Anthropology Chapter 1 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.