Class 12 Anthropology Chapter 4 ‘প্রাগৈতিহাসিক সংস্কৃতি বিভাগ (মানৱ সাংস্কৃতিক বিৱৰ্তন)‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Anthropology subject-ৰ Chapter 4 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Anthropology Chapter 4 Notes প্রাগৈতিহাসিক সংস্কৃতি বিভাগ (মানৱ সাংস্কৃতিক বিৱৰ্তন)
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Anthropology Chapter 4 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 4 প্রাগৈতিহাসিক সংস্কৃতি বিভাগ (মানৱ সাংস্কৃতিক বিৱৰ্তন)
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। মানৱে ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰথম সঁজুলি কি?
উত্তৰঃ শিলগুটিৰ অস্ত্র।
২। মূল শিলাখণ্ডৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা সঁজুলিক কি বোলে?
উত্তৰঃ স্থূল সঁজুলি।
৩। স্কুল সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ কি পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়?
উত্তৰঃ চলিয়ন পদ্ধতি।
8। হস্ত কুটীৰ কোন সংস্কৃতিৰ পৰা আৰম্ভ হয়?
উত্তৰঃ চেলিয়ান সংস্কৃতিৰ পৰা।
৫। অলভোৱান সংস্কৃতিৰ প্ৰধান সঁজুলিবিধ কি?
উত্তৰঃ শিলগুটি অস্ত্র।
৬। উচ্চ প্রত্ন প্রস্তৰ যুগৰ সঁজুলিসমূহ কি পদ্ধতিৰ দ্বাৰা নিৰ্মাণ কৰা হয়।
উত্তৰঃ চাপ চলিয়ন পদ্ধতিৰ দ্বাৰা।
৭। সজ্জিত প্ৰহাৰ মঞ্চ বা লেভালোৱা কৌশল প্রয়োগ কৰি সঁজুলি নির্মাণ কোন যুগত কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ মধ্য প্রত্ন প্রস্তুৰ যুগত।
৮। মধ্য প্রত্ন প্রস্তৰ যুগৰ প্ৰধান সঁজুলিসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ৰোকনী, জোঙাল অস্ত্র।
৯। ঘঁহি পিহি মিহি কৰা পদ্ধতি কোন সাংস্কৃতিক যুগত আৱিষ্কৃত হয়?
উত্তৰঃ নৱ প্ৰস্তৰ সাংস্কৃতিক যুগত।
১০। প্রত্নপ্রস্তৰ যুগৰ লোকসকলৰ প্ৰধান জীৱিকা কি?
উত্তৰঃ চিকাৰ।
১১। ক্ষুদ্রাকৃতিৰ সঁজুলিসমূহ কোন যুগৰ সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্য?
উত্তৰঃ মধ্য প্রস্তুৰ যুগৰ।
১২। মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগত ব্যৱহাৰ হোৱা সঁজুলিসমূহক কি বোলে?
উত্তৰঃ খোদনাস্ত্র।
১৩। খোদনাস্ত্রসমূহ প্রধানতঃ কি কামত ব্যৱহাৰ হৈছিল?
উত্তৰঃ মাছ মাৰিবৰ কামত।
১৪। প্রাগৈতিহাসিক যুগৰ কোনটো সাংস্কৃতিক কালত আমি গুহাকলা দেখিবলৈ পাওঁ?
উত্তৰঃ উচ্চ প্রত্নপ্রস্তৰ যুগৰ।
১৫। ৰোকনী এবিধ চলি নে স্কুল সঁজুলি?
উত্তৰঃ চলি সঁজুলি।
১৬। হস্তকুঠাৰ স্কুল নে চলি সঁজুলি?
উত্তৰঃ স্কুল সঁজুলি।
১৭। হাড়ৰ সঁজুলিসমূহ কোন সাংস্কৃতিক যুগৰ প্রধান বৈশিষ্ট্য?
উত্তৰঃ উচ্চ প্রত্ন প্রস্তুৰ যুগৰ।
১৮। হাড়ৰ বেজি, ৰাজদণ্ড, হাড়ৰ বল্লস নিক্ষেপক কোন সাংস্কৃতিক যুগৰ?
উত্তৰঃ উচ্চ প্রত্নপ্রস্তুৰ যুগৰ।
১৯। ভাৰতবৰ্ষই সৰ্বপ্ৰথম সভ্যতা বুলিলে কোন সভ্যতাক বুজায়?
উত্তৰঃ হৰপ্পা সভ্যতাক বুজায়।
২০। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ প্ৰধান সঁজলিসমহ কি কি?
উত্তৰঃ কুঠাৰ, বার্চলা, বাটালী, শিলৰ কাচি আদি প্রধান।
২১। মানুহে ব্যৱহাৰ কৰা সর্বপ্রথম ধাতুটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ তাম।
২২। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ বিপ্লৱ আখ্যা দিয়া ব্যক্তিগৰাকী কোন?
উত্তৰঃ গর্ডন চাইল্ড।
২৩। যিবোৰ ৰোকনীৰ এটা মূৰৰ পৰাহে চলি নিৰ্গত কৰা হয় তেনেকুৱা ৰোকনীক কি বোলে?
উত্তৰঃ এমুৰীয়া ৰোকনী।
২৪। পার্শ্ব ৰোকনী কোন সংস্কৃতিৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ সঁজুলি?
উত্তৰঃ মুছটেৰিয়ান সংস্কৃতিৰ।
২৫। দ্বিমেৰু কৌশল প্রথমে কোন মানুহে প্রয়োগ কৰিছিল?
উত্তৰঃ পিকিং মানৱে।
২৬। ভাৰতীয় এচুলীয়ান শিল্পৰ বৈশিষ্ট্যপূর্ণ সঁজুলিবিধ কি?
উত্তৰঃ বহল মুখৰ হস্তকুঠাৰ বা ক্লিভাৰ।
২৭। মানব ইতিহাসত কোন শৈল সংস্কৃতি সুদীর্ঘ কাল বর্তি আছিল?
উত্তৰঃ এচুলিয়ান শিল্প সংস্কৃতি।
২৮। Eos শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ দোক মোকলি।
২৯। Eolithic শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা।
৩০। মানৱ জীৱনৰ প্ৰায় শতকৰা কিমান ভাগ সময় প্রত্ন প্রস্তৰ যুগত অতিবাহিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ৯৯ ভাগ সময়।
৩১। আঘাতস্ফীতি কি? আঘাতস্ফীতি ক’ত দেখা যায়?
উত্তৰঃ চলি সঁজুলি তৈয়াৰৰ বাবে মূল শিলাখণ্ডত তৈয়াৰ কৰা প্ৰহাৰ মঞ্চত হেলনীয়াকৈ প্ৰহাৰ কৰাৰ ফলত নিৰ্গত চলিত এটা টেমুনা সদৃশ অংশ দেখা যায়। ইয়াকে আঘাতস্ফীতি বোলা হয়। আঘাতস্ফীতি চলি সঁজুলিত দেখা যায়।
৩২। চাপ চলিয়ন পদ্ধতিৰে তৈয়াৰ কৰা দুবিধ সঁজুলিৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ল’ৰেল পত্ৰ সদৃশ জোঙাল অস্ত্র, উইল’ পত্র সদৃশ জোঙাল অস্ত্র।
৩৩। মুস্তেৰিয়ান সংস্কৃতিৰ দুবিধ আহিলাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মুক্তেৰিয়ান জোঙাল অস্ত্র আৰু পার্শ্ব ৰোকনী।
৩৪। ফলক-জুৰী কোন সাংস্কৃতিক স্তৰৰ? বিভিন্ন প্রকাৰৰ ফলক ছুৰীৰ নাম উল্লেখ কৰা?
উত্তৰঃ উচ্চ প্রত্ন প্রস্তৰ যুগৰ ‘অবিৰ্গনেচিয়ান সংস্কৃতিব’ সময়ত ফলক ছুৰী কটাৰীৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল। বিভিন্ন প্রকাৰ ফলক ছুৰীসমূহ হ’ল- আদি ফলকছুৰী, চৌলপেবন ছুৰী আৰু গ্রেভেচিয়ান ইত্যাদিয়েই প্রধান।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। হ’ল চিন যুগত পৰিৱৰ্তিত পৰিৱেশৰ লগত মেছলিথিক সংস্কৃতি কেনেকৈ খাপ খাই পৰিছিল?
উত্তৰঃ মেছলিথিক সংস্কৃতিসমূহে পৰিৱৰ্তিত পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাবলৈ বিভিন্ন নতুন প্ৰযুক্তি, যেনে উন্নত শিলৰ সঁজুলি আৰু মাছ ধৰা সঁজুলি উদ্ভাৱন কৰিছিল। জীৱ-জন্তুৰ জাক অনুসৰণ কৰা আৰু ঋতু অনুসৰি খাদ্যৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে তেওঁলোকে ঋতুভিত্তিকভাৱে স্থান সলনি কৰিছিল। ইয়াৰ লগতে চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ জীৱনশৈলীৰ পৰা অধিক স্থায়ী বসতিৰ দিশলৈ আগবাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত মেছলিথিক যুগৰ মানুহে কৃষি আৰু পশুপালনৰ প্ৰাৰম্ভিক পদ্ধতিও পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
২। নিম্ন প্রত্নপ্রস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ নিম্ন প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য আছিল ক্লিভাৰৰ দৰে সৰল শিলৰ সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰ। সেই সময়ৰ মানুহবোৰ চিকাৰী-সংগ্ৰাহক আছিল আৰু সৰু সৰু যাযাবৰী গোটত বাস কৰিছিল। জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে তেওঁলোকে জীৱ-জন্তু চিকাৰ আৰু বনৰীয়া উদ্ভিদ সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। লগতে ৰন্ধা-বঢ়া আৰু উষ্ণতা লাভৰ বাবে জুই ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
৩। উচ্চ প্রত্ন প্রস্তৰ যুগক কিয় সোনালী যুগ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত কাৰিকৰী বিদ্যাৰ উন্নতিৰ ফলত সঁজুলিবোৰ অধিক উন্নত আৰু নিখুঁত হৈ উঠিছিল। শিলৰ সঁজুলিৰ লগতে জন্তুৰ হাড়, শিং আৰু হাতীৰ দাঁত আদিৰ পৰাও বিভিন্ন উন্নত অস্ত্ৰ-সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। এই সময়ত হাড় আৰু শামুকৰ খোল আদিৰে অলংকাৰ, চাৰুকলা, গুহাকলা আৰু ভাস্কৰ্যৰো নিদৰ্শন পোৱা যায়।
এই যুগৰ বেছিভাগ প্ৰস্তৰ সঁজুলি ঠেক আৰু সমান্তৰাল দাঁতিযুক্ত ফলকৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। উল্লেখযোগ্য সঁজুলিসমূহৰ ভিতৰত ফলক সঁজুলি (blade), এমুৰীয়া ৰোকনী (end scraper) আৰু খোদনাস্ত্ৰ (burin) আদি প্ৰধান। ইয়াৰ উপৰিও বহল আৰু পাতল দুমুখীয়া জোং, কটাৰী আদি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই উন্নত সঁজুলি আৰু শিল্পকলাৰ বাবে উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগক “সোণালী যুগ” বুলি কোৱা হয়।
8। শিলৰ সঁজুলি কি?
উত্তৰঃ মানুহে প্ৰতিদিনে নিজৰ বিভিন্ন কাম সহজ আৰু সুবিধাজনক কৰিবলৈ নানা ধৰণৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰে। পাকঘৰৰ কটাৰীৰ পৰা কম্পিউটাৰলৈকে এই সঁজুলিসমূহ দৈনন্দিন জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ পৰিছে। প্ৰত্নতাত্ত্বিক তথ্য অনুসৰি, আটাইতকৈ পুৰণি সঁজুলিৰ ভিতৰত হাতুৰীৰ শিল আৰু চপাৰ উল্লেখযোগ্য, যিবোৰ প্ৰায় ৩৩ লাখ বছৰ পুৰণি বুলি ধৰা হয়।
কাঠ আৰু হাড়ৰেও প্ৰাচীন সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল যদিও এই সামগ্ৰীবোৰ সহজে ক্ষয় হয়। তাৰ বিপৰীতে শিলৰ সঁজুলি লাখ লাখ বছৰলৈকে টিকি থাকিব পাৰে। শিলৰ সঁজুলিৰ শিল্পকৰ্মক লিথিক্স বুলি কোৱা হয়। শিলৰ সঁজুলিৰ দুটা প্ৰধান প্ৰকাৰ দেখা যায়—মানো (শিল পিহিবলৈ ব্যৱহৃত সঁজুলি) আৰু হাতৰ কুঠাৰকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ কটাৰী বা কটা সঁজুলি।
৫। প্রত্নপ্ৰস্তৰ আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ জীৱিকাৰ কৌশলৰ মাজত কেনে পার্থক্য আছিল?
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিসমূহে মূলতঃ বন্য জীৱ-জন্তু চিকাৰ আৰু খাদ্যৰ বাবে বনৰীয়া উদ্ভিদ সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিসমূহে জীৱিকাৰ প্ৰধান উপায় হিচাপে কৃষিকাৰ্য আৰু জীৱ-জন্তু পোহনীয়া কৰাৰ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহে ঘেঁহু, যৱ, ধান, কুঁহিয়াৰ আদি শস্যৰ খেতি কৰাৰ লগতে ভেড়া, ছাগলী, গৰু আৰু গাহৰি আদি পোহনীয়া জীৱ-জন্তু পালন কৰিছিল।
৬। ছেল্ট কি?
উত্তৰঃ ছেল্ট বা স্কন্ধযুক্ত কুঠাৰ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ এক উন্নত আৰু উল্লেখযোগ্য সঁজুলি আছিল। ইয়াৰ আকৃতি সাধাৰণতে প্ৰায় ত্ৰিকোণীয়া আৰু কৰ্তন মুখখন বহল তথা ধেনুভিৰীয়া হয়। অৱশ্যে কিছুমান ছেল্টৰ কৰ্তন মুখ সামান্য সমান্তৰাল আকৃতিৰো দেখা যায়।
ছেল্টৰ কৰ্তন মুখ কেতিয়াবা মধ্যাংশত আৰু কেতিয়াবা তলপিঠিৰ সৈতে সমান্তৰালভাৱে থাকে। কোনো কোনো ছেল্টত কৰ্তন মুখ ধেনুভিৰীয়া কিন্তু দাঁতিভাগ সমান, আন কিছুমানত কৰ্তন মুখ আৰু দাঁতিভাগ দুয়োটাই সমান আৰু পৰস্পৰৰ সৈতে প্ৰায় সমকোণত থাকে। এই সঁজুলিবোৰ আগৰ সঁজুলিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শকত আৰু ডাঠ আছিল।
ভাৰতৰ প্ৰায় সকলো নৱপ্ৰস্তৰীয় স্থানৰ ভগ্নাৱশেষত এই ধৰণৰ সঁজুলি পোৱা গৈছে। সেই সময়ত ইয়াক মূলতঃ ‘কুঠাৰ’ বা ‘বালা’ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৭। কি কি প্রযুক্তিগত উন্নতিয়ে প্রত্নপ্রস্তৰ আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিক পৃথক কৰিছে?
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত হস্তকুঠাৰ (Handaxes) আৰু ফলক সঁজুলি (blade) আদি সৰল শিলৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে নৱপ্ৰস্তৰ যুগত অধিক উন্নত সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত পলিছ কৰা শিলৰ কুঠাৰ, কাঁচ আৰু শস্য পিহিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শিলৰ সঁজুলি আদি উল্লেখযোগ্য।
নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সমাজসমূহে খাদ্য সংৰক্ষণ আৰু ৰন্ধা-বঢ়াৰ বাবে মৃৎশিল্পৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰাৰ লগতে বস্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰিবলৈ বয়ন পদ্ধতিও উদ্ভাৱন কৰিছিল।
৮। সঁজুলি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ প্ৰাগঐতিহাসিক যুগত মানুহে পৰিৱেশৰ পৰা খাদ্য সংগ্ৰহ কৰাৰ লগতে দৈনন্দিন জীৱন সহজ আৰু উন্নত কৰিবলৈ প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা বিভিন্ন সামগ্ৰী নানা কৌশলেৰে ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰি তুলিছিল। এনেদৰে বিভিন্ন কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰাকৈ তৈয়াৰ কৰা আহিলা বা সা-সঁজুলিসমূহক একেলগে সঁজুলি বুলি কোৱা হয়।
প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত মানুহে মূলতঃ শিলেৰে তৈয়াৰী সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই শিলৰ সঁজুলিৰ ভিতৰত হস্তকুঠাৰ, ৰোকনী, জোঙাল অস্ত্ৰ, খোদনাস্ত্ৰ আৰু শিলৰ কাচি আদি উল্লেখযোগ্য।
৯। মানুহক সঁজুলি নির্মাণকাৰী প্রাণী বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ মানুহে যেতিয়া পোন হৈ দুই ভৰিৰে থিয় হৈ খোজ কাঢ়িবলৈ সক্ষম হ’ল, তেতিয়া হাত দুখন মুকলি হৈ পৰিল। ইয়াৰ ফলত মগজুৰ বিকাশ ঘটিল আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ নিৰ্ভৰশীলতা কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস পালে। আন জীৱৰ তুলনাত মানুহেই একমাত্ৰ জীৱ, যিয়ে সঁজুলি তৈয়াৰ কৰি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। নিজৰ বুদ্ধিমত্তা প্ৰয়োগ কৰি মানুহে জীৱন-ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বিভিন্ন সা-সঁজুলি নিৰ্মাণ কৰি দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল।
এই কাৰণতে মানুহক সংস্কৃতিসম্পন্ন জীৱ বা সঁজুলি নিৰ্মাতা সংস্কৃতিসম্পন্ন সামাজিক জীৱ বুলি কোৱা হয়।
১০। স্থূল সঁজুলি কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহে শিলাখণ্ড, শিলগুটি বা ফ্লিন্ট জাতীয় শিলক সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় আকৃতি দিছিল। ইয়াৰ বাবে চলিয়ন প্ৰক্ৰিয়াৰে শিলৰ অনাৱশ্যক অংশবোৰ চকলা এৰুৱাই আঁতৰাই পেলোৱা হৈছিল। এনেদৰে শিলাখণ্ডৰ মধ্য বা মাজৰ অংশৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা সঁজুলিক স্কুল সঁজুলি বুলি কোৱা হয়। স্কুল সঁজুলিৰ ভিতৰত হস্তকুঠাৰ, বহল মুখৰ হস্তকুঠাৰ বা ক্লিভাৰ আৰু চপাৰ আদি উল্লেখযোগ্য।
১১। চলি সঁজুলি কাক বোলে?
উত্তৰঃস্কুল সঁজুলি তৈয়াৰ কৰাৰ সময়ত ওলাই অহা সৰু আৰু মিহি চলিবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি সূক্ষ্মভাৱে ঘঁহি-মাজি সঁজুলি নিৰ্মাণ কৰাক চলি সঁজুলি বুলি কোৱা হয়। এই সঁজুলিবোৰ সাধাৰণতে আকাৰত সৰু আৰু মিহি হয়। চলি সঁজুলিৰ ভিতৰত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ৰোকনী, জোঙাল অস্ত্ৰ আৰু খোদনাস্ত্ৰ আদি উল্লেখযোগ্য।
১২। নিয়াৰি পদ্ধতি কাক বোলে?
উত্তৰঃ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শিলাখণ্ড এটা ডাঙৰ স্থিৰ শিলৰ ওপৰত ৰাখি আন এটা শিলেৰে আঘাত কৰি আকৃতি দিয়াৰ পদ্ধতিক নিয়াৰি পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়। এই পদ্ধতিৰে আঁতৰোৱা শিলৰ চকলা সাধাৰণতে আকাৰত ডাঙৰ হয়। নিম্ন প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ ক্লেকটনীয়ান নামৰ চলি-প্ৰস্তৰ শিল্পত এইধৰণৰ শিলৰ চকলা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
১৩। হস্ত কুঠাৰ কাক বোলে? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ নিম্ন প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত মানুহে প্ৰথমবাৰৰ বাবে হস্তকুঠাৰ তৈয়াৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। এইবোৰ একধৰণৰ স্থল সঁজুলি। ইংৰাজীত ইয়াক Handaxe আৰু ফৰাচী ভাষাত coup-de-poing বুলি কোৱা হয়। দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু চীনৰ বাহিৰে পৃথিৱীৰ প্ৰায় সকলো ঠাইতে এই শিল্পৰ নিদৰ্শন পোৱা গৈছে। আদিম প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত হস্তকুঠাৰৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰৰ বাবে এই যুগক হস্তকুঠাৰ সংস্কৃতিৰ যুগ বুলিও কোৱা হয়।
হস্তকুঠাৰ নিৰ্মাণৰ বিশেষত্ব হ’ল—মূল শিলাখণ্ডৰ দুয়োটা পিঠিতে হাতুৰীৰে আঘাত কৰি চলি এৰুৱাই সঁজুলিটোক আকৃতি দিয়া হয়। সেয়েহে ইয়াক দুমুখীয়া সঁজুলি বুলিও কোৱা হয়।
ইয়াৰ ব্যৱহাৰঃ হস্তকুঠাৰ বিভিন্ন কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। যেনে—হাবিৰ পৰা আলু, কচু, ফলমূল আদি সংগ্ৰহ কৰা, গাঁত খন্দা, মাংস কটা, ফান্দ পাতি জন্তু চিকাৰ কৰা আৰু জন্তুৰ চাল বা হাড়ৰ পৰা মাংস আঁতৰোৱা আদি কামত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল।
১৪। ৰোকনী কাক বোলে? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কি?
উত্তৰঃ ৰোকনী একধৰণৰ চলি সঁজুলি। মূল সঁজুলিৰ পৰা ওলাই অহা চলিৰ পৰা চলিয়ন পদ্ধতিৰে সৰু সৰু চলি আঁতৰাই ৰোকনী তৈয়াৰ কৰা হয়। এই সঁজুলি আদি প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰা নৱপ্ৰস্তৰ যুগলৈকে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আদি প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ শেষৰফালে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ সীমিত আছিল যদিও মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰা ইয়াৰ ব্যৱহাৰ বহুলভাৱে আৰম্ভ হয়।
ৰোকনীৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ দেখা যায়, যেনে—কাশৰীয়া বা এমুখীয়া ৰোকনী, এমুৰীয়া ৰোকনী আৰু গোলাকাৰ ৰোকনী। মুস্তেৰিয়ান সংস্কৃতিৰ সময়ত পাৰ্শ্ব ৰোকনীৰ ব্যৱহাৰ যথেষ্ট প্ৰচলিত আছিল।
ইয়াৰ ব্যৱহাৰঃ ৰোকনী মূলতঃ জীৱ-জন্তুৰ চাল এৰুৱাবলৈ আৰু আন সঁজুলিৰ মূৰ জোঙা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
১৫। এপিঠীয়া কাষৰীয়া ৰোকনী আৰু দুপিঠীয়া কাষৰীয়া ৰোকনীৰ বিষয়ে কি জানা লিখা।
উত্তৰঃ পুৰাতত্ত্বত এপিঠীয়া কাষৰীয়া ৰোকনী হৈছে এবিধ বিশেষ শিলৰ সঁজুলি, যাৰ কেৱল এটা পৃষ্ঠতহে ঘঁহি বা চলি এৰুৱাই আকৃতি দিয়া হয়। ইয়াৰ দুটা সাধাৰণ শ্ৰেণী হৈছে—পৰিৱৰ্তিত আৰু আনুষ্ঠানিক সঁজুলি। এইবোৰৰ কাষৰ অংশ ইচ্ছাকৃত আৰু নিয়মমাফিকভাৱে পৰিৱৰ্তন কৰি নিৰ্দিষ্ট কামৰ বাবে তৈয়াৰ কৰা হয়।
এই সঁজুলিটো এনেদৰে নিৰ্মাণ কৰা হয় যাতে কেৱল এফালে এটা তীক্ষ্ণ কাটিব পৰা প্ৰান্ত থাকে। এপিঠীয়া কাষৰীয়া ৰোকনীক একমুখীয়া সঁজুলি বুলিও কোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰাথমিক সঁজুলি যেনে—হেলিকপ্টাৰ, স্ক্ৰেপাৰ আৰু এডজেচ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
ৰোকনীৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ভিতৰত দুপিঠীয়া কাষৰীয়া ৰোকনীও উল্লেখযোগ্য। দুপিঠীয়া কাষৰীয়া ৰোকনীক দুটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়—বিশ্লেষণ আৰু প্ৰযুক্তি। এই ৰোকনীৰ সঁজুলিসমূহৰ গঠন নিৰ্মাণ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়।
১৬। প্রাথমিক চলিয়ন পদ্ধতি কি? এনে চলিয়ন পদ্ধতি কেনেকুৱা সঁজুলিত দেখা যায়?
উত্তৰঃ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শিলাখণ্ডত এটা নিৰ্দিষ্ট আকাৰৰ শিলৰ হাতুৰীৰে দুয়োপিঠিৰ মাজভাগৰ পৰা দাঁতিলৈ খুন্দিয়াই কিছুমান চকলা উলিওৱা হয়। এইদৰে চকলা আঁতৰাই শিলাখণ্ডটোক নিৰ্দিষ্ট আকৃতি দিয়া হয়। প্ৰথমে উলিওৱা এই চকলাবোৰক প্ৰাথমিক চলি আৰু এই পদ্ধতিক প্ৰাথমিক চলিয়ন পদ্ধতি বুলি কোৱা হয়। হস্তকুঠাৰ, ক্লিভাৰ, চপাৰ আদি স্কুল সঁজুলিত এই প্ৰাথমিক চলিৰ চিহ্ন দেখা যায়। এই সঁজুলিবোৰৰ পৰা চলি উলিয়াবলৈও প্ৰাথমিক চলিয়ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
১৭। ক্ষুদ্রাকৃতি শিলৰ অস্ত্র কোন সাংস্কৃতিক যুগৰ? ইয়াৰ বিভিন্ন আকাৰবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ বিভিন্ন সাংস্কৃতিক স্তৰত সৰু আকাৰৰ শিলৰ অস্ত্ৰ পোৱা গৈছে। এই অস্ত্ৰবোৰৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণো উদ্ধাৰ হৈছে। আকাৰত সৰু হোৱা এই অস্ত্ৰসমূহ মূলতঃ মাছ ধৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
আকৃতি আৰু নিৰ্মাণ কৌশলৰ ভিত্তিত ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ অস্ত্ৰসমূহক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। যেনে— অৰ্ধচন্দ্ৰাকৃতি (lunate or crescent), ত্ৰিভুজাকৃতি (triangle), চতুৰ্ভুজাকৃতি (trapeze), ক্ষুদ্ৰাকায় ফলক (micropoint) আৰু ক্ষুদ্ৰাকায় খোদনাস্ত্ৰ (microburin)।
১৮। চাপ চলিয়ন কৌশল কি? এনেকুৱা কৌশলৰ বাবে কেনেকুৱা শিলৰ প্রয়োজন? কোন সংস্কৃতি পর্যায়ত এনে কৌশল প্রচলিত হয়?
উত্তৰঃ সাধাৰণতে মিহি, ধাৰযুক্ত আৰু সৰু সৰু সুন্দৰ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ চাপ চলিয়ন কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শিলৰ যাঠি, কাঁড় আদি নিৰ্মাণতো এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। জোঙা আহিলাৰ সহায়ত চাপ বা হেঁচা দি অতি পাতল আৰু সুন্দৰ চলি উলিওৱা পদ্ধতিক চাপ চলিয়ন কৌশল বুলি কোৱা হয়।
এই কৌশলৰ বাবে ফ্লিন্ট, অৱছিডিয়ান, কেলচেডনি, ডলি বাইট আদি চনকা শিল উপযুক্ত আছিল। সঁজুলি নিৰ্মাণত শিলৰ উপৰি টান কাঠ, হাতীৰ হাড় আৰু বিভিন্ন জন্তুৰ দাঁতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ চলুট্ৰিয়ান সংস্কৃতিৰ সময়ৰ পৰাই চাপ চলিয়ন কৌশলৰ প্ৰচলন হয়। ইজিপ্তৰ নৱপ্ৰস্তৰ যুগতো এই পদ্ধতিৰে বিভিন্ন ধৰণৰ শিলৰ অস্ত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
১৯। খোদনাস্ত্ৰবোৰ কোন সাংস্কৃতিক যুগৰ? কি কি বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ খোদনাস্ত্র পোৱা গৈছিল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ আৰম্ভ হোৱাৰ সময়ত ৰোকনী আৰু জোঙাল অস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ কিছু কমি যায় আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে খোদনাস্ত্ৰ নামৰ এবিধ নতুন সঁজুলিৰ প্ৰচলন হয়। এই খোদনাস্ত্ৰবোৰ শিল বিশেষ কৌশলেৰে কাটি বা খোদাই কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। আকৃতি আৰু নিৰ্মাণ পদ্ধতি অনুসৰি খোদনাস্ত্ৰক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰা হয়। যেনে— সাধাৰণ খোদনাস্ত্ৰ (Ordinary graver), কৌশিক খোদনাস্ত্ৰ (Angle graver), বহুমুখী খোদনাস্ত্ৰ (Polyhedral graver) আৰু চৰাইঠুটীয়া খোদনাস্ত্ৰ আদি।
২০। প্রস্তৰ যুগৰ সময়ৰ মানুহে সঁজুলি নির্মাণ কৰিবলৈ কেনেকুৱা শিল ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰস্তৰ যুগত মানুহে ধাতুৰ ব্যৱহাৰ নাজানিছিল। সেয়ে হাতিয়াৰ তৈয়াৰ কৰিবলৈ তেওঁলোকে শিল ব্যৱহাৰ কৰিছিল। প্ৰথম অৱস্থাত পৰিৱেশত পোৱা শিলৰ সহায়ত জন্তু চিকাৰ কৰিছিল। পিছলৈ শিলৰ পৰা সঁজুলি বনাওঁতে তেওঁলোকে উপলব্ধি কৰিলে যে সকলো ধৰণৰ শিল সঁজুলি তৈয়াৰৰ বাবে উপযুক্ত নহয়। সেইবাবে তেওঁলোকে সঁজুলি নিৰ্মাণৰ বাবে কিছুমান বিশেষ শিল বাছনি কৰিছিল।
এই শিলবোৰ আন শিলতকৈ চলিয়ন পদ্ধতিৰ বাবে অধিক উপযোগী আছিল। সাধাৰণতে মিহি দানাযুক্ত আৰু সমাংগিক শিলহে হাতিয়াৰ তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ছিলিচিয়াছ জাতীয় শিল, যেনে— ফ্লিন্ট, শ্বাৰ্ট, অবছিডিয়ান, জেছপাৰ আৰু কেলছেনি আদি উল্লেখযোগ্য।
২১। নৱ প্ৰস্তৰ যুগৰ কেইবিধমান সঁজুলিৰ নাম উল্লেখ কৰা আৰু এই সঁজুলিবোৰৰ নির্মাণ কৌশল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগত ছেল্টৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ব্যৱহাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলিবোৰৰ নাম দিয়া হৈছিল। যেনে— কুঠাৰ (Axe), বাচলা (Adze), বটালী (Chisel), খস্তি (Hoe), শিলৰ কাচি (Stone Sickle), শিলৰ যাঠি (Stone spear head) আৰু শিলৰ কাঁড় (Stone arrow-head) আদি।
এই সঁজুলিবোৰ বিভিন্ন পদ্ধতিৰে, যেনে— চলিয়ন পদ্ধতি, চলিয়ন আৰু ঘর্ষণ পদ্ধতি, তথা ঘঁহি পিহি মিহি কৰা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
২২। প্রত্ন প্রস্তৰ যুগক কেইটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে? প্রত্যেক ভাগৰে অন্তৰ্গত সঁজুলি সমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগক মূলতঃ তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে।
সেইকেইটা হ’ল:
(ক) আদি প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ
(খ) মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ
(গ) উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ।
আদি প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি:
(ক) শিলগুটিৰ অস্ত্ৰ
(খ) হস্তকুঠাৰ
(গ) বহল মুখৰ হস্তকুঠাৰ বা ক্লিভাৰ।
মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি:
(ক) বিভিন্ন ধৰণৰ ৰোকনী
(খ) মুছটেৰিয়ান জোং।
উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি:
(ক) ফলক ছুৰি
(খ) শিলৰ ভোঁহৰ আৰু বিন্ধনা
(গ) খোদনাস্ত্ৰ।
২৩। কোন সাংস্কৃতিক যুগত সঁজুলিত নাল লগোৱা পদ্ধতি প্রচলিত হয়? বিভিন্ন নাল লগোৱা পদ্ধতিসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগত কুঠাৰ, বাচলা আদি বিভিন্ন সঁজুলিত নাল লগাই ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। চুইজাৰলেণ্ডৰ হ্ৰদ-নিবাসৰ ধ্বংসাৱশেষৰ পৰাও নাল সংযুক্ত কিছুমান সঁজুলি উদ্ধাৰ হৈছে।
সঁজুলিত নাল লগোৱাৰ পদ্ধতিসমূহ হ’ল:
(ক) পেটি লগোৱা পদ্ধতি (Belted haft)
(খ) আচুভিৰীয়া নাল (Knee Haft)
(গ) ছিদ্ৰিত পদ্ধতি (Socketed method)
(ঘ) মোহানা পদ্ধতি (Sleeve method)।
২৪। ক্ষুদ্রাস্ত্র কি? ইয়াক কিদৰে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলিবোৰক ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰ বুলি কোৱা হয়। এই অস্ত্ৰসমূহ আকাৰত অতি সৰু আৰু বিভিন্ন আকৃতিৰ আছিল। সৰু হোৱাৰ বাবে এইবোৰ হাতেৰে পোনপটীয়াকৈ ধৰি ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাছিল। সেয়ে একাধিক ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰ শাৰী শাৰীকৈ হাড় বা কাঠৰ নালত লগাই ছুৰী, কটাৰী, কাচী, কাৰাস্ত্ৰ বা বল্লম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
আকৃতিৰ ভিত্তিত ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়— (ক) জ্যামিতিক ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰ আৰু (খ) অজ্যামিতিক ক্ষুদ্ৰাস্ত্ৰ। এই অস্ত্ৰবোৰ মাছ আৰু অন্যান্য সাগৰীয় জলজ প্ৰাণী চিকাৰ কৰিবলৈও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
২৫। কি কি বিষয়ত উচ্চ প্রত্ন প্ৰস্তৰ যুগৰ উদ্যোগবোৰ ইয়াৰ আগৰ উদ্যোগবোৰতকৈ অধিক আগবঢ়া আছিল?
উত্তৰঃ প্লিষ্টচিন ভূতাত্ত্বিক যুগৰ শেষৰ ফালে ইউৰোপত এক নতুন সাংস্কৃতিক যুগৰ আৰম্ভণি হয়। এই সময়ছোৱাক উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ বুলি কোৱা হয়। এই যুগৰ সঁজুলিবোৰৰ নিৰ্মাণ কৌশল আৰু কাৰিকৰী বৈশিষ্ট্য ইমান উন্নত আছিল যে নিম্ন আৰু মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলিৰ পৰা সহজে পৃথক কৰিব পাৰি।
এই যুগৰ সংস্কৃতি সৃষ্টি কৰা প্ৰাগৈতিহাসিক মানুহবোৰো আগৰ যুগৰ মানুহতকৈ পৃথক আছিল। এই মানৱগোষ্ঠীক বৰ্তমানৰ মানুহৰ আদিপুৰুষ বুলি গণ্য কৰা হয়। সেয়ে সামগ্ৰিকভাৱে উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ নিম্ন আৰু মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগতকৈ বহু দিশত উন্নত আছিল।
এই যুগৰ প্ৰধান সাংস্কৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
(ক) শিলৰ সঁজুলি নিৰ্মাণত চাপ চলিয়ন কৌশল নামৰ নতুন চলিয়ন পদ্ধতিৰ প্ৰচলন।
(খ) মানৱ সমাজত প্ৰথমবাৰৰ বাবে চিত্ৰকলাৰ ধাৰণাৰ উদ্ভৱ।
২৬। ফলক সঁজুলি (Blade) কি?
উত্তৰঃ পুৰাতত্ত্বত ফলক সঁজুলি (Blade) বুলিলে শিলৰ গুৰিৰ পৰা দীঘলীয়া আৰু সংকীৰ্ণ চলি আঘাত কৰি তৈয়াৰ কৰা এবিধ শিলৰ সঁজুলিক বুজায়। শিলৰ অংশ আঁতৰাই ফলক সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা এই প্ৰক্ৰিয়াক লিথিক ৰিডাকচন বুলি কোৱা হয়। পুৰাতত্ত্ববিদসকলে ফলক সঁজুলিৰ গঠন বিশ্লেষণ আৰু ইয়াৰ প্ৰযুক্তিগত ব্যৱহাৰ বুজিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে।
ফলক সঁজুলি সাধাৰণতে বহলতকৈ কমেও দুগুণ দীঘল হয় আৰু ইয়াৰ কাষবোৰ সমান্তৰাল বা প্ৰায় সমান্তৰাল। ইয়াৰ বাহিৰৰ ফালে অন্ততঃ দুটা ৰিজ থাকে। এই বৈশিষ্ট্যৰ বাবে ই সাধাৰণ চলিৰ পৰা পৃথক। উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত ফলক সঁজুলি বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয় হৈছিল যদিও তাৰ আগৰ সময়তো কেতিয়াবা ইয়াৰ নিদৰ্শন পোৱা যায়। ফলক নিৰ্মাণৰ বাবে বিশেষ কৌশলৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু ইয়াত হাতুৰীৰ শিল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
ফলক সঁজুলিৰ দীঘল আৰু চোকা প্ৰান্তে ইয়াক বিভিন্ন কামত উপযোগী কৰি তুলিছিল। চলি হিচাপে ব্যৱহাৰৰ পিছত ইয়াক বহু সময়ত ডাঙৰ সঁজুলিৰ অংশ হিচাপে, যেনে— বৰশীত সংযোগ কৰা হৈছিল। বস্তুগত সংস্কৃতিত নক্সা বা অলংকৰণৰ ছাপ সৃষ্টি কৰাৰ কামতো ফলক সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ছালৰ কামৰ বাবে ব্যৱহৃত ৰোকনী আৰু খোদাইৰ বাবে ব্যৱহৃত বুৰিন ইয়াৰ দুটা সাধাৰণ উদাহৰণ।
২৭। মাইক্র লিথ সঁজুলি কি?
উত্তৰঃ মাইক্ৰ’লিথ সাধাৰণতে প্ৰায় ১ চেন্টিমিটাৰ দীঘল আৰু আধা চেন্টিমিটাৰ বহল সৰু শিলৰ সঁজুলি। প্ৰায় ৩৫,০০০ৰ পৰা ৩,০০০ বছৰ আগতে ইউৰোপ, আফ্ৰিকা, এছিয়া আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ মানুহে এইবোৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। মাইক্ৰ’লিথ মূলতঃ বৰশীৰ আগ আৰু কাঁড়ৰ শিৰত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
সৰু ফলক সঁজুলি বা মাইক্ৰ’ব্লেড, আৰু ডাঙৰ ফলক সঁজুলিৰ পৰা কাটি বা ৰিটাচিং কৰি মাইক্ৰ’লিথ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। এই প্ৰক্ৰিয়াত সৃষ্টি হোৱা সৰু আৱৰ্জনা টুকুৰাক মাইক্ৰ’বুৰিন বুলি কোৱা হয়।
মাইক্ৰ’লিথ সাধাৰণতে দুটা ভাগত বিভক্ত— লেমিনাৰ আৰু জ্যামিতিক। কোনো প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানত পোৱা মাইক্ৰ’লিথৰ সমষ্টিৰ সহায়ত সেই স্থানৰ সময় নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি। লেমিনাৰ মাইক্ৰ’লিথ তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ আৰু উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ শেষভাগ তথা এপিপেলিঅ’লিথিক যুগৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে জড়িত। আনহাতে, জ্যামিতিক মাইক্ৰ’লিথ মেছলিথিক আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য।
কৃষিৰ প্ৰচলন আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত, অৰ্থাৎ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৮০০০ চনৰ পাছত, মাইক্ৰ’লিথৰ উৎপাদন সাধাৰণতে কমি যায়। তথাপি চিকাৰভিত্তিক পৰম্পৰা শক্তিশালী থকা কিছুমান সংস্কৃতিত পিছলৈও ইয়াৰ নিৰ্মাণ চলি থাকে।
২৮। চমু টোকা লিখা।
(ক) লেভালোৱা কৌশল:
উত্তৰঃ এই কৌশলটো প্ৰথমে ফ্ৰান্সৰ লেভালোৱা নামৰ ঠাইত ব্যৱহাৰ হোৱা বুলি জনা যায়। এই পদ্ধতিত মূল শিলাখণ্ডটোক আগতে পৰিকল্পিতভাৱে গঢ় দি, তাৰ এটা মূৰ সমান আৰু বহল কৰি প্ৰহাৰ মঞ্চ তৈয়াৰ কৰা হয়। তাৰ পিছত হাতুৰীৰে আঘাত কৰি প্ৰয়োজনীয় চলি উলিওৱা হয়। এই চলিৰ দাঁতি আৰু আগফাল চিকুণ কৰি বিভিন্ন অস্ত্ৰ বা সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। লেভালোৱা ঠাইত এই কৌশলৰ সঁজুলি প্ৰথমে পোৱা বাবে ইয়াক লেভালোৱা কৌশল বুলি কোৱা হয়।
(খ) দ্বিমেৰু কৌশল:
উত্তৰঃ এই পদ্ধতিত শিলাখণ্ড এটা আন এটা শিলৰ ওপৰত থৈ হাতুৰীৰে আঘাত কৰি চকলা উলিওৱা হয়। এনেদৰে উলিওৱা চকলাৰ তলফালে দুয়োমূৰত আঘাতস্ফীতি দেখা যায়। এই পদ্ধতিক দ্বিমেৰু কৌশল বুলি কোৱা হয়। চীনৰ পিকিং মানৱেও এই পদ্ধতিৰে অস্ত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।
(গ) নিয়াৰি পদ্ধতি:
উত্তৰঃ এই পদ্ধতিত জোঙা শিলাখণ্ড এটাক স্থিৰ হৈ থকা আন এটা ডাঙৰ শিলৰ ওপৰত খুন্দিয়াই চলি উলিওৱা হয়। উলিওৱা ডাঙৰ চলিবোৰ হাতিয়াৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ ক্লেকটনিয়ান চলি শিল্পত এই ধৰণৰ চলিৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়।
(ঘ) কোমল হাতুৰী কৌশল:
উত্তৰঃ আদি প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ এচুলিয়ান সংস্কৃতিৰ সময়ৰ পৰা এই কৌশলৰ প্ৰচলন হোৱা বুলি ধৰা হয়। সৰু, পাতল আৰু মিহি সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ গধুৰ শিলৰ হাতুৰীৰ পৰিৱৰ্তে দীঘলীয়া গোলাকৃতিৰ জন্তুৰ হাড় বা শিঙক হাতুৰী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ সহায়ত সূক্ষ্ম চলি সহজে উলিয়াব পাৰি। ফ্লিন্ট, অবছিডিয়ান আদি শিলৰ সঁজুলি তৈয়াৰত এই পদ্ধতি ব্যৱহৃত হৈছিল।
(ঙ) নিয়ন্ত্ৰিত চলিয়ন পদ্ধতি:
উত্তৰঃ সৰু সৰু চলি উলিয়াবলৈ কেতিয়াবা হাতুৰীৰ আঘাত নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ ফলত কিছুমান চলি সম্পূৰ্ণৰূপে নুঠি বিভিন্ন ঠাইত ভাগি যায় আৰু সঁজুলিৰ গাত খলপা-খলপী চিহ্ন সৃষ্টি হয়। শিলাখণ্ডৰ দাঁতিত নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে আঘাত কৰি এনে চলি উলিওৱা হয়। এই পদ্ধতিৰে তৈয়াৰ কৰা সঁজুলি পাতল আৰু ধাৰযুক্ত কৰিব পৰা যায়।
(চ) ক্লেকটনিয়ান কৌশল:
উত্তৰঃ ক্লেকটনিয়ান চলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ প্ৰাগৈতিহাসিক মানুহে শিলাখণ্ড এটা ডাঙৰ স্থিৰ শিলৰ ওপৰত জোৰেৰে খুন্দিয়াই চলি উলিয়াইছিল। এই চলিবোৰ সাধাৰণতে ডাঙৰ আকাৰৰ আছিল। আঘাতৰ ফলত এটা চকলা-চিহ্নযুক্ত প্ৰহাৰ মঞ্চৰ পৰা চলি নিৰ্গত হয়। এই কৌশলৰ বিশেষত্ব হ’ল ইয়াত প্ৰহাৰ মঞ্চ আগতে তৈয়াৰ কৰি লোৱা হয়। প্ৰহাৰ মঞ্চ আৰু চলি নিৰ্গত হোৱা সমতলৰ মাজৰ কোণ সাধাৰণতে প্ৰায় ১২০° হয়।
(ছ) ফলক শিল্প কৌশল:
উত্তৰঃ এই কৌশল উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত বিশেষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ সহায়ত সমান্তৰাল দাঁতিযুক্ত দীঘল আৰু পাতল চলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমে মূল শিলাখণ্ডটো ভালদৰে গঢ় দি প্ৰস্তুত কৰা হয়। তাৰ পিছত প্ৰহাৰ মঞ্চৰ দাঁতিত জোঙা আহিলাৰে আঘাত কৰি দীঘলীয়া ধাৰযুক্ত চলি উলিওৱা হয়। মূল শিলাখণ্ডৰ বাহিৰফালে দীঘলীয়া চলি-চিহ্ন দেখা যায়। ইয়াক ফ্লুটিং পদ্ধতি আৰু মূল শিলাখণ্ডটোক ফ্লুটেড মূল বুলি কোৱা হয়।
(জ) চাপ চলিয়ন কৌশল:
উত্তৰঃ মিহি, ধাৰযুক্ত আৰু সৰু সৰু সুন্দৰ সঁজুলি নিৰ্মাণৰ বাবে চাপ চলিয়ন কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ ছলুট্ৰিয়ান সংস্কৃতিৰ সময়ৰ পৰা এই পদ্ধতিৰ প্ৰচলন হয়। ইজিপ্তৰ নৱপ্ৰস্তৰ যুগতো এই পদ্ধতিৰে বিভিন্ন ধৰণৰ শিলৰ অস্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(ঝ) ঘঁহি-পিহি মিহি কৰা পদ্ধতি:
উত্তৰঃ এই পদ্ধতি নৱপ্ৰস্তৰ যুগত আৰম্ভ হয়। এই সময়ত মানুহে চিকাৰ-নিৰ্ভৰ জীৱিকা এৰি খাদ্য উৎপাদনৰ দিশে আগবাঢ়ে। কৃষি, পশুপালন, শিল ঘঁহি সঁজুলি তৈয়াৰ, মাটিৰ পাত্ৰ নিৰ্মাণ, তাঁত আৰু বাঁহ-বেতৰ কুটিৰ শিল্প, স্থায়ী গাঁও স্থাপন আৰু বিনিময় প্ৰথাৰ আৰম্ভণি আদি এই যুগৰ উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন। কিছুমান কঠিন শিলৰ পৰা কেৱল চলিয়ন পদ্ধতিৰে প্ৰয়োজনীয় সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিব নোৱাৰি। সেয়ে শিল ঠুকি আকৃতি দিয়াৰ পিছত বালি বা আন শিলৰ সহায়ত ঘঁহি-পিহি ধাৰযুক্ত কৰা হৈছিল আৰু জন্তুৰ ছালৰ সহায়ত পৃষ্ঠভাগ মসৃণ কৰা হৈছিল।
(ঞ) হাড়ৰ ৰাজদণ্ড:
উত্তৰঃ দুটা ফেৰেঙণি থকা পহুৰ শিঙৰ পৰা এই আহিলা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ মেগডেলেনিয়ান সাংস্কৃতিক স্তৰত ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। শিঙৰ শকত অংশত সাধাৰণতে এটা ছিদ্ৰ থাকে আৰু কেতিয়াবা জন্তু বা মাছৰ ছবি খোদাই কৰি ইয়াক সজোৱা হৈছিল। ইয়াৰ ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে বিভিন্ন মত আছে। কিছুমানে ইয়াক প্ৰাগৈতিহাসিক দলপতিয়ে দণ্ড হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা বুলি কয়, আনহাতে কিছুমানে জন্তুৰ ছাল আঁৰি থোৱাৰ আহিলা বুলি মত প্ৰকাশ কৰে। এস্কিমোসকলে এনে ছিদ্ৰযুক্ত হাড়ৰ আহিলা কাঁড়ৰ পাল পোন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে। সেইবাবে ইয়াক কিছুমান প্ৰত্নপ্ৰস্তৰবিদে ‘কাঁড় পোনোৱা আহিলা’ বুলি কয়।
(ট) ক্লিভাৰ:
উত্তৰঃ ক্লিভাৰ বা বহল মুখৰ হস্তকুঠাৰ এবিধ ডাঙৰ আৰু স্থূল সঁজুলি। ইয়াৰ মুখ বহল আৰু ধাৰযুক্ত। দক্ষিণ আফ্ৰিকা, চাহাৰা অঞ্চল আৰু ভাৰতত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ যথেষ্ট আছিল, কিন্তু ইউৰোপ আৰু পশ্চিম এছিয়াত তুলনামূলকভাৱে কম আছিল। ক্লিভাৰ সাধাৰণতে চাৰিকোণীয়া আৰু ডাঙৰ চলিৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয়। ইয়াক গোটা বস্তু দুফাল কৰা, মাংস কটা আৰু অন্যান্য কটা কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(ঠ) মুছটেৰিয়ান জোং:
উত্তৰঃ মুছটেৰিয়ান সংস্কৃতিৰ সময়ত এই জোঙাল সঁজুলিৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হৈছিল। ছিদ্ৰ কৰা, চিলাই কৰা আদি কামৰ বাবে জোঙ থকা আহিলাৰ ব্যৱহাৰ মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰা আৰম্ভ হয়। এই সময়ৰ জোঙাল অস্ত্ৰক মুছটেৰিয়ান জোং বুলি কোৱা হয়। ই সাধাৰণতে ত্ৰিভুজাকৃতিৰ শিলৰ চকলা আৰু ইয়াৰ আগটো অতি তীক্ষ্ণ।
(ড) খোদনাস্ত্ৰ:
উত্তৰঃ খোদনাস্ত্ৰ শিলৰ পৰা বিশেষ কৌশলেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। পাতল চলি এটা থিয়কৈ ধৰি ওপৰৰ দাঁতিত লম্বভাৱে হাতুৰীৰে আঘাত কৰিলে দীঘলীয়া সূক্ষ্ম চলি ওলায় আৰু ইয়াৰ মূৰত সৰু কিন্তু তীক্ষ্ণ ধাৰ সৃষ্টি হয়। আকৃতি আৰু নিৰ্মাণ কৌশল অনুসৰি খোদনাস্ত্ৰক সাধাৰণ, কৌণিক, বহুমুখীয়া আৰু চৰাইঠুটীয়া খোদনাস্ত্ৰ আদি ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। হাড়, শিং বা হাতীৰ দাঁতৰ সঁজুলিত ফুটা কৰা, খাঁজ কটা, বিভিন্ন ছবি খোদাই কৰা আৰু গুহাৰ চিত্ৰাংকনত এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(ঢ) দ্বি-স্কন্ধ চেল্ট:
উত্তৰঃ দ্বি-স্কন্ধ চেল্ট নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ এবিধ বিশেষ সঁজুলি। কুঠাৰ বা বাচলাৰ দৰে স্কন্ধযুক্ত চেল্টো এই যুগৰ উল্লেখযোগ্য আহিলা। নাল নলগোৱাকৈ ব্যৱহাৰ কৰিবৰ সুবিধাৰ বাবে চেল্টত স্কন্ধ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ দুই ধৰণ দেখা যায়— এটাত এটা স্কন্ধ থাকে, যাক এক-স্কন্ধযুক্ত চেল্ট আৰু আনটোত দুটা স্কন্ধ থাকে, যাক দ্বি-স্কন্ধযুক্ত চেল্ট বুলি কোৱা হয়।
(ণ) অ’লডোৱান কৃষ্টি:
উত্তৰঃ আদি প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ শিলৰ সঁজুলি পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত পোৱা গৈছে। ইউৰোপত আদিম সাংস্কৃতিক অৱশেষ আৱিষ্কাৰৰ প্ৰায় এশ বছৰৰ পিছত আফ্ৰিকাৰ টানজানিয়াতো অতি পুৰণি মানৱ সংস্কৃতিৰ নিদৰ্শন পোৱা যায়। টানজানিয়াৰ অ’লডুৱাই নামৰ দ গহ্বৰত কিছুমান অতি পুৰণি শিলৰ সঁজুলি উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। এইবোৰ নিম্ন ভূতাত্ত্বিক স্তৰত পোৱা গৈছিল আৰু মানুহৰ অতি আদিম সংস্কৃতিৰ পৰিচয় বহন কৰে। শিলগুটিৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা এই চপাৰ জাতীয় সঁজুলিৰ পৰাই পিছলৈ হস্তকুঠাৰৰ বিকাশ ঘটে। অ’লডুৱাইৰ চপাৰভিত্তিক কৃষ্টিক অ’লডোৱান সংস্কৃতি বুলি কোৱা হয় আৰু ই মানৱ ইতিহাসৰ অন্যতম আদিম কৃষ্টি।
(ত) কিছেন-মিডেন সংস্কৃতি:
উত্তৰঃ ইউৰোপৰ বাল্টিক অঞ্চলত বাস কৰা লোকসকলৰ ৰান্ধনীঘৰৰ আবৰ্জনাৰ দমৰ মাজত এই সংস্কৃতিৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে। এই দমবোৰত বহুতো শামুকৰ খোলা পোৱা যায় বাবে ইয়াক শামুকৰ খোলাৰ দম বুলিও কোৱা হয়। ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হয় যে শামুক তেওঁলোকৰ প্ৰধান খাদ্যৰ ভিতৰত আছিল। ব্যৱহৃত সঁজুলিৰ ভিতৰত শিলৰ বহলমুখীয়া কুঠাৰ, বহলমুখীয়া তীৰাগ্ৰ, বিভিন্ন ধৰণৰ ৰোকনী, মিহিকৈ নিৰ্মিত জোঙাল অস্ত্ৰ আৰু ভোঁহৰ আদি আছিল। এই সময়ত মাটিৰ বাচন তৈয়াৰ কৰাৰ প্ৰমাণো পোৱা গৈছে।
২৯। এখন হস্তকুঠাৰৰ প্ৰণালীবোৰ বৰ্ণনা কৰা।
বা
হস্তকুঠাৰ বা কুদাপু মানে কি? চিত্ৰৰ সহায়ত ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক দিশসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ হস্তকুঠাৰ এবিধ স্থূল প্ৰস্তৰ সঁজুলি। আদি প্ৰত্ন-প্ৰস্তৰ যুগৰ বিভিন্ন সাংস্কৃতিক স্তৰত বহু হস্তকুঠাৰ পোৱা গৈছে। ইংৰাজীত ইয়াক Hand Axe আৰু ফৰাছী ভাষাত Coup-de-poing বুলি কোৱা হয়। ই আদিম যুগৰ অন্যতম প্ৰধান স্থূল সঁজুলি। মূল শিলাখণ্ডৰ দুয়ো পিঠিৰ পৰা হাতুৰী কৌশলে চলি আঁতৰাই ইয়াক তৈয়াৰ কৰা হয়। দুয়ো পিঠিতে একে ধৰণৰ কৌশল ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে ইয়াক দুমুখীয়া সঁজুলি বোলা হয়। আকৃতি আৰু গুণ অনুসৰি হস্তকুঠাৰ বিভিন্ন ভাগত বিভক্ত।
নাচপতি আকৃতিৰ হস্তকুঠাৰ:
এই হস্তকুঠাৰৰ পিছফালটো ডাঠ আৰু গধুৰ, আনহাতে আগফালটো ক্ৰমে জোঙা হৈ কৰ্তনমুখটো ঘূৰণীয়া হয়। নাচপতিৰ দৰে আকৃতিৰ বাবে ইয়াক নাচপতি আকৃতিৰ হস্তকুঠাৰ বোলা হয়। ইয়াত হাতুৰীৰে প্ৰাথমিক চলি আঁতৰোৱাৰ লগতে কিছুমান অংশত চিকুন চলিয়নৰ চিহ্নো দেখা যায়। পিছফালৰ কিছু অংশত মূল পৃষ্ঠ বা প্ৰাথমিক পৃষ্ঠো থাকে। এই সঁজুলি প্লিষ্ট’চিন ভূতাত্ত্বিক যুগৰ। ইয়াক বিভিন্ন কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল—হাবিৰ পৰা আলু-কচু, ফল-মূল আদি সংগ্ৰহ কৰা, গাঁত খন্দা, মাংস কটা, জন্তু চিকাৰ কৰা আৰু জন্তুৰ ছাল বা হাড়ৰ পৰা মাংস আঁতৰোৱা আদি।
৩০। ৰোকনী কাক বোলে? ইয়াৰ ভাগসমূহ কি কি? কোন সাংস্কৃতিৰ সময়ৰ পৰা ইয়াৰ প্রচলন হয়?
উত্তৰঃ ৰোকনী এবিধ স্থল সঁজুলি। এই ৰোকনীজাতীয় সঁজুলি সাধাৰণ চলিয়ন বা ফলক চলিয়নৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয়। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল চিকুন কামেৰে তৈয়াৰ কৰা ধাৰযুক্ত মুখ। ওপৰৰ পিঠিখন বিভিন্ন সৰু-ডাঙৰ চলিয়ন চিহ্নেৰে ভৰা থাকে আৰু তলপিঠিখন মিহি, সমান বা কেতিয়াবা ধনুতিৰীয়া হয়। ব্যৱহাৰিক ধাৰযুক্ত মুখৰ আকৃতি আৰু গঠনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰোকনীজাতীয় সঁজুলিক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰা হৈছে।
যেনে—
(ক) কাষৰীয়া বা এমুখীয়া ৰোকনী (Side scraper)
(খ) এমুৰীয়া ৰোকনী (Core scraper)
(গ) স্থল ৰোকনী (Core scraper)
(ঘ) গোলাকাৰ ৰোকনী (Round scraper)
(ঙ) নাসিকাসদৃশ ৰোকনী (Nose scraper)
(চ) অবতল ৰোকনী (Concave scraper)
(ছ) উত্তল ৰোকনী (Convex scraper)।
৩১। প্রাকৃতিক কাৰণত খন্দিত হোৱা শিলাখণ্ড আৰু প্ৰস্তৰ যুগত মানুহে বনোৱা সঁজুলিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ মানুহে তৈয়াৰ কৰা সঁজুলিৰ চলি আৰু প্ৰাকৃতিকভাৱে ভঙা শিলৰ চলিৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য থাকে। মানুহে অস্ত্ৰ বা সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিবলৈ শিল ভাঙিলে তাৰ এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য থাকে আৰু শিলাখণ্ডক প্ৰয়োজনীয় আকৃতিত গঢ় দিয়া হয়। হাতুৰীৰে আঘাত কৰি কৃত্ৰিমভাৱে উলিওৱা চলিৰ তলপিঠি সাধাৰণতে শামুকৰ পিঠিৰ দৰে মিহি আৰু মসৃণ হয়। এনে চলিত আঘাতস্ফীতি দেখা যায় আৰু তাৰ বিপৰীত পিঠিত একে ঠাইত এটা অৱনমিত অংশ থাকে, যাক আঘাতস্ফীতি শূন্যাঞ্চল বোলে। আঘাতস্ফীতিক কেন্দ্ৰ কৰি তৰংগৰ দৰে সমকেন্দ্ৰীয় অৰ্ধবৃত্তাকাৰ ৰেখাও দেখা যায়।
আনহাতে, প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা শিলৰ চলিৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট আকৃতি নাথাকে। ইয়াৰ চলি-চিহ্নবোৰ অনিয়মিতভাৱে সিঁচৰতি হৈ থাকে আৰু মুখ্য পিঠিখন সাধাৰণতে ওখোৰা-মোখোৰা বা খহতা হয়। সেয়ে শিলগুটি বা শিলাখণ্ডৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা সঁজুলিৰ চলি নিৰ্গত কৰাৰ পদ্ধতি পৰীক্ষা কৰিলে সেইবোৰ মানুহে তৈয়াৰ কৰা নে প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা, সেয়া সহজে অনুমান কৰিব পাৰি।
৩২। নৱপ্ৰস্তৰীয় বিপ্লৱ বুলিলে কি বুজা? নৱপ্ৰস্তুৰ যুগত মানৱ সমাজত ঘটা পৰিৱৰ্তন সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ খ্ৰীঃপূৰ্ব প্ৰায় ৭০০০ বছৰৰ আগতে মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ অন্ত পৰাৰ পিছত মানৱ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন ঘটে। গর্ডন চাইল্ডে এই পৰিৱৰ্তনক নৱপ্ৰস্তৰীয় বিপ্লৱ বা মুখ্য আন্দোলন বুলি অভিহিত কৰিছে। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহে খাদ্য উৎপাদন আৰম্ভ কৰি এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল।
এই পৰিৱৰ্তনৰ মুখ্য লক্ষণসমূহ হ’ল—
(ক) কৃষি আৰু পশুপালনৰ জৰিয়তে খাদ্য উৎপাদন।
(খ) ঘঁহি-পিহি মিহি কৰি শিলৰ সঁজুলি তৈয়াৰ।
(গ) মৃৎপাত্ৰ তৈয়াৰ কৰাৰ প্ৰথাৰ প্ৰচলন।
(ঘ) তাঁতশিল্প আৰু বাঁহ-বেতৰ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা কুটিৰ শিল্পৰ আৰম্ভণি।
(ঙ) স্থায়ী গাঁও পাতি বসবাস কৰা সমাজৰ সৃষ্টি।
(চ) বিনিময় প্ৰথাৰ জৰিয়তে বেহা-বেপাৰৰ আৰম্ভণি।
(ছ) বৃহৎ শিলেৰে স্মৃতিস্তম্ভ নিৰ্মাণৰ কৌশলৰ বিকাশ।
(জ) লিপিৰ প্ৰচলন।
(ঝ) সা-সম্পত্তিৰ ওপৰত স্বত্বাধিকাৰৰ ধাৰণা।
৩৩। শিলগুটি অস্ত্র কি? এই আহিলাবোৰ কোন সংস্কৃতিৰ নিদর্শন?
উত্তৰঃ এটা গোটা শিলগুটিৰ এমুৰত আন এটা শিলগুটিৰে আঘাত কৰি চকলা উলিয়াই সেই অংশটো ধাৰ কৰা হয়। এই ধাৰযুক্ত মুখেৰে জন্তু চিকাৰ বা বিভিন্ন কাম কৰা হৈছিল। চকলা উলিওৱা অংশটোৰ বাহিৰে সঁজুলিটোৰ বাকী অংশ স্বাভাৱিক পৃষ্ঠৰে আবৃত থাকে। শিলগুটিৰ পৰা এনে সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হয় বাবে ইয়াক শিলগুটি সঁজুলি বুলি কোৱা হয়।
এনে শিলগুটি সঁজুলিৰ নিদৰ্শন পূৱ আফ্ৰিকাৰ অলডুৱান, ভাৰতৰ চোহান, চীনৰ ছায়োচিয়ান আৰু ব্ৰহ্মদেশৰ আনিয়াযিয়ান সংস্কৃতিত পোৱা যায়।
৩৪। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ কেইটামান শিলৰ সঁজুলিৰ নাম লিখা আৰু সেইবোৰৰ নির্মাণ কৌশল বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগত ব্যৱহৃত কেইবিধমান শিলৰ সঁজুলি হ’ল—(ক) কাঠ, (খ) বাচুলা, (গ) বটালী, (ঘ) কাঁচ, (ঙ) স্কন্ধযুক্ত কুঠাৰ আৰু (চ) শিলৰ হাড় আদি।
এই যুগৰ শিলৰ সঁজুলিসমূহ মূলতঃ তিনিটা পদ্ধতিৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল—
(ক) চলিয়ন কৌশল,
(খ) চলিয়ন আৰু ঘৰ্ষণ কৌশল,
(গ) ঘঁহি-পিহি-মিহি কৰা কৌশল।
ইয়াৰ ভিতৰত ঘঁহি-পিহি-মিহি কৰা পদ্ধতিটোৱেই নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ আটাইতকৈ উন্নত আৰু বহুল প্ৰচলিত সঁজুলি নিৰ্মাণ পদ্ধতি।
(ক) চলিয়ন কৌশল: নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ আৰম্ভণিৰ সঁজুলিবোৰ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ দৰে চলিয়ন কৌশলেৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। দেখাত এইবোৰ হস্তকুঠাৰৰ দৰে হলেও গঠনত কিছু পাৰ্থক্য আছিল।
(খ) চলিয়ন আৰু ঘৰ্ষণ কৌশল: এই যুগত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ঘৰ্ষণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হয়। প্ৰথমে চলিয়ন পদ্ধতিৰে চলি আঁতৰাই সঁজুলিটোক মোটামুটিভাৱে আকৃতি দিয়া হয় আৰু পিছত ঘৰ্ষণ শিলত ঘঁহি মিহি কৰি কাৰ্যোপযোগী কৰা হয়। এনে সঁজুলিত ঘৰ্ষণৰ স্পষ্ট চিহ্ন দেখা যায়।
(গ) ঘঁহি-পিহি-মিহি কৰা কৌশল: ই নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি নিৰ্মাণৰ তৃতীয় আৰু শেষ পৰ্যায়। এই পদ্ধতিত সঁজুলিটো সম্পূৰ্ণৰূপে ঘৰ্ষণ শিলত ঘঁহি-পিহি তৈয়াৰ কৰা হয়। প্ৰয়োজন আৰু ব্যৱহাৰ অনুসৰি ইয়াৰ কৰ্তনমুখো বিশেষভাৱে ঘঁহি ধাৰ কৰা হৈছিল।
৩৫। প্রত্ন প্রস্তৰ যুগ আৰু নৱ প্ৰস্তৰ যুগৰ মাজৰ প্ৰধান পার্থক্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ মাজৰ মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:
(ক) ভূতাত্ত্বিকভাৱে: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ প্লাইষ্ট’চিন যুগৰ সমসাময়িক, আনহাতে নৱপ্ৰস্তৰ যুগ হ’ল হোলোচিন যুগৰ অন্তৰ্গত।
(খ) জনসংখ্যা: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত জনসংখ্যা কম আছিল, কিন্তু নৱপ্ৰস্তৰ যুগত জনসংখ্যা ক্ৰমে বৃদ্ধি পাইছিল।
(গ) বাসস্থান: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত মানুহে মুক্ত আকাশৰ তলত, গুহা আৰু প্ৰস্তৰ আবাসত বাস কৰিছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত ইয়াৰ লগতে নিজে নিৰ্মাণ কৰা বাসগৃহতো থাকিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
(ঘ) অৰ্থনীতি: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত মানুহে সংগ্ৰহ, চিকাৰ আৰু মাছ ধৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত কৃষি আৰু পশুপালনৰ জৰিয়তে উৎপাদন অৰ্থনীতি গঢ় লৈ উঠিছিল।
(ঙ) জলবায়ু আৰু উদ্ভিদ: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ ঠাণ্ডা জলবায়ুৰ বাবে ডাঙৰ গছ-গছনি কম আছিল, কিন্তু নৱপ্ৰস্তৰ যুগত গছ-গছনিৰ প্ৰাচুৰ্য বৃদ্ধি পাইছিল।
(চ) সমাজ ব্যৱস্থা: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত দলগত সমাজ ব্যৱস্থা আছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত নিয়ন্ত্ৰিত সমূহীয়া সমাজ আৰু গাঁৱলীয়া জীৱনৰ আৰম্ভণি হৈছিল।
(ছ) শাৰীৰিক গঠন: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহ সাধাৰণতে দীৰ্ঘমস্তকী আছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত দীৰ্ঘমস্তকী আৰু প্ৰশস্তমস্তকী দুয়ো ধৰণৰ লোক দেখা যায়।
(জ) সম্পত্তিৰ ধাৰণা: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত সম্পত্তিৰ প্ৰতি বিশেষ ধাৰণা বা আগ্ৰহ নাছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত সা-সম্পত্তি আৰু ধন-সম্পদ আহৰণৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি পাইছিল।
(ঝ) বেহা-বেপাৰ: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত বাণিজ্যৰ প্ৰচলন নাছিল, আনহাতে নৱপ্ৰস্তৰ যুগত বিনিময়ৰ জৰিয়তে বেহা-বেপাৰৰ ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠিছিল।
(ঞ) ধৰ্মীয় ধাৰণা: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত ধৰ্মৰ বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা নাছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত তুলনামূলকভাৱে জটিল ধৰ্মীয় ভাবধাৰাৰ বিকাশ ঘটিছিল।
৩৬। মধ্য প্রত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ উন্নতিৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰায় ৩ লাখৰ পৰা ৩০ হাজাৰ বছৰ আগৰ মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ মানৱ প্ৰাগৈতিহাসিক কালৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায় আছিল। এই সময়ত প্ৰযুক্তি, সামাজিক গাঁথনি আৰু জ্ঞানমূলক ক্ষমতাৰ যথেষ্ট উন্নতি হৈছিল।
(ক) প্ৰযুক্তিগত উন্নতি:
(i) শিলৰ সঁজুলি: এই যুগ মুক্তেৰিয়ান শিলৰ সঁজুলি উদ্যোগৰ বাবে জনাজাত। লেভালোৱা কৌশলেৰে ৰোকনী, হস্তকুঠাৰ আদি উন্নত সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। হাড় আৰু শিঙৰ দৰে সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰো দেখা গৈছিল।
(ii) জুইৰ নিয়ন্ত্ৰণ: মানুহে জুই অধিক নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। উষ্ণতা, পোহৰ আৰু সুৰক্ষাৰ লগতে সামাজিক যোগাযোগতো জুইৰ ভূমিকা আছিল।
(iii) চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ: উন্নত চিকাৰ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি মানুহে গোট বান্ধি বৃহৎ জন্তু চিকাৰ কৰিছিল। বৰশী আৰু অন্যান্য নিক্ষেপযোগ্য অস্ত্ৰও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(খ) সামাজিক আৰু জ্ঞানমূলক বিকাশ:
(i) সমাধিস্থ কৰা: মৃতদেহ ইচ্ছাকৃতভাৱে সমাধিস্থ কৰাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। শ্বানিদাৰ গুহাৰ সমাধিসমূহে সম্ভাৱ্য আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱনৰ বিশ্বাসৰ ইংগিত দিয়ে।
(ii) প্ৰতীকী আচৰণ আৰু শিল্প: গেৰু মাটি, খোলাৰ গুটি আৰু খোদিত বস্তুৰ ব্যৱহাৰে প্ৰতীকী চিন্তা আৰু যোগাযোগৰ প্ৰাথমিক ৰূপৰ কথা সূচায়।
(iii) সামাজিক সহযোগিতা: খাদ্য সংগ্ৰহ, ভাগ-বতৰা আৰু সামূহিকভাৱে শিশুৰ যত্ন লোৱাৰ দৰে কামে উন্নত সামাজিক সংগঠন আৰু সহযোগিতাৰ পৰিচয় দিয়ে।
(iv) ভাষাৰ বিকাশ: ভাষাৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ নাথাকিলেও জটিল সামাজিক সম্পৰ্ক, সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰু প্ৰতীকী আচৰণে উন্নত যোগাযোগ ক্ষমতাৰ সম্ভাৱনা দেখুৱায়।
(গ) ভৌগোলিক আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজন:
(i) বিভিন্ন পৰিৱেশত অভিযোজন: মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহে ইউৰোপৰ ঠাণ্ডা অঞ্চলৰ পৰা আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াৰ নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চললৈকে বিভিন্ন পৰিৱেশত বসবাস কৰিছিল আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত সেইবোৰৰ সৈতে খাপ খুৱাই লৈছিল।
(ii) গতিশীলতা আৰু প্ৰব্ৰজন: এই সময়ত মানুহে বিভিন্ন নতুন অঞ্চললৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল। আফ্ৰিকাৰ পৰা আধুনিক মানুহ ইউৰোপ আৰু এছিয়ালৈ বিস্তাৰিত হৈ স্থানীয় জনসংখ্যাৰ সৈতে যোগাযোগ স্থাপন কৰিছিল।
৩৭। হস্তকুঠাৰক বিভিন্ন আকাৰ অনুযায়ী ভাগ কৰা।
উত্তৰঃ আকাৰ আৰু গঠনৰ ভিত্তিত হস্তকুঠাৰক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰা হয়।
সেইবোৰ হ’ল—
(ক) নাচপতি আকৃতিৰ হস্তকুঠাৰ: নাচপতিৰ দৰে আকৃতি হোৱা বাবে ইয়াক নাচপতি আকৃতিৰ হস্তকুঠাৰ কোৱা হয়। ইয়াৰ পশ্চাৎ ভাগটো শকত আৰু ডাঠ, আনহাতে আগফালটো ক্ৰমে জোঙা হয়।
(খ) ডিম্বাকৃতিৰ হস্তকুঠাৰ: ইয়াৰ আকৃতি হাঁহকণীৰ দৰে, কিন্তু চেপেটা আৰু পাতল। কাৰিকৰীভাৱে ই উন্নত প্ৰকাৰৰ হস্তকুঠাৰ। ইয়াৰ চলি-চিহ্নবোৰ দীঘল, সৰু, সুসংগঠিত আৰু তৰাং।
(গ) বহলমুখীয়া হস্তকুঠাৰ: ইয়াৰ মুখখন বহল, চাৰিকোণীয়া আৰু ধাৰযুক্ত। দক্ষিণ আফ্ৰিকা, চাহাৰা অঞ্চল আৰু ভাৰতত এই প্ৰকাৰৰ সঁজুলি যথেষ্ট পোৱা যায়।
(ঘ) হৃদপিণ্ডকাৰ হস্তকুঠাৰ: আকাৰত হৃদপিণ্ডৰ দৰে আৰু দেখাত হাঁহকণীৰ সদৃশ। অৱশ্যে ই তুলনামূলকভাৱে সৰু আৰু ডাঠ। মুছটেৰিয়ান কৃষ্টিৰ সময়ৰ পৰাই ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
(ঙ) মিক’কিয়ান হস্তকুঠাৰ: আদি প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ শেষৰ ফালে এই প্ৰকাৰৰ হস্তকুঠাৰৰ প্ৰচলন হৈছিল। ই সাধাৰণতে দীঘল, আগফাল ঠেক আৰু অতি জোঙা, কিন্তু পশ্চাৎ ভাগটো শকত।
(চ) জোঙাল অস্ত্ৰ: জোঙাল অস্ত্ৰ দুটা ভাগত বিভক্ত— (i) সাধাৰণ জোঙাল অস্ত্ৰ (Simple point) আৰু (ii) স্কন্ধ বা নাহিযুক্ত জোঙাল অস্ত্ৰ (Tanged point)। নাহিযুক্ত জোঙাল অস্ত্ৰ আকৌ একক স্কন্ধযুক্ত আৰু দ্বিস্কন্ধযুক্ত জোঙাল অস্ত্ৰত ভাগ কৰা হয়।
(ছ) ৰোকনী: আকাৰ আৰু গঠনৰ ভিত্তিত ৰোকনীক বিভিন্ন ভাগত ভাগ কৰা হয়। যেনে—এমুখীয়া ৰোকনী (Side scraper), এমুৰীয়া ৰোকনী (End scraper), স্থল ৰোকনী (Core scraper), গোলাকাৰ ৰোকনী (Round scraper) আৰু নাসিকাসদৃশ ৰোকনী (Nose scraper) আদি।
(জ) বিন্ধনা বা ভোঁহৰ: ভোঁহৰ সাধাৰণতে দীঘল আৰু পাতল হয় আৰু ইয়াৰ কাৰ্যক্ষম মুখটো জোঙা। কাঠ, হাড় আদি সঁজুলিত ফুটা কৰিবলৈ বিভিন্ন আকৃতিৰ বিন্ধনা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৩৮। উচ্চ প্রত্ন প্রস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ বিশেষত্বসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
(ক) হোমো চেপিয়েন্স মানৱৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটে।
(খ) এই যুগটো তুষাৰ যুগৰ সৈতে জড়িত আছিল।
(গ) বল্লা হৰিণৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে এই যুগক বল্লা হৰিণ যুগ বোলা হয়।
(ঘ) ফলকজাতীয় সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰ হয় আৰু ৰোবনী তথা খোদনাস্ত্ৰৰ প্ৰচলন বৃদ্ধি পায়।
(ঙ) হাড়, শিং আৰু হাতীৰ দাঁতেৰে সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(চ) এই যুগতে প্ৰথম চিত্ৰকলাৰ প্ৰচলন ঘটে।
৩৯। উচ্চ প্রত্ন প্রস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ বিভিন্ন পর্যায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কৃষ্টিমূলক কৌশল আৰু স্তৰীয় ক্ৰম অনুসৰি এই যুগক তিনিটা সাংস্কৃতিক স্তৰত ভাগ কৰা হয়—
(ক) অৰিগনেছিয়ান, (খ) ছলুট্ৰিয়ান আৰু (গ) মেগডালেনিয়ান।
(ক) অৰিগনেছিয়ান সংস্কৃতি:
ফ্ৰান্সৰ লা এজি অঞ্চলৰ অ’ডি নামৰ ঠাইত এই সংস্কৃতিৰ সন্ধান পোৱা যায়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
১। চকলা শিলৰ পৰা ফলকজাতীয় ডাঠ পিঠীয়া কটাৰী তৈয়াৰ।
২। খোদনাস্ত্ৰজাতীয় সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰ।
৩। হাড়ৰ সঁজুলিৰ প্ৰচলন।
(খ) ছলুট্ৰিয়ান কৃষ্টি:
১৮৬৮ চনত উত্তৰ ফ্ৰান্সৰ ছলিউটাৰ নামৰ ঠাইত এই কৃষ্টি আৱিষ্কৃত হয়। ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
১। চাপ দি শিলৰ ফলক উঠাই পাতৰ আকৃতিৰ জোঙা অস্ত্ৰ তৈয়াৰ।
২। ফলক ৰোকনী আৰু খোদনাস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ।
৩। পিছৰ সময়ত হাড়ৰ বেজিৰ ব্যৱহাৰ।
(গ) মেগডালেনিয়ান কৃষ্টি:
উত্তৰ ফ্ৰান্সৰ লা সেভেলিন অঞ্চলত এই কৃষ্টিৰ প্ৰচলন আছিল। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
১। হাড়ৰ অস্ত্ৰ-সঁজুলিৰ বিশেষ উন্নতি।
২। শিলৰ ফলক, ৰোকনী, খোদনাস্ত্ৰ আদি ব্যৱহাৰ।
৩। ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ শিলৰ অস্ত্ৰ নিৰ্মাণ।
৪। কাইটীয়া হাড়ৰ শেল আৰু বিভিন্ন শেল নিক্ষেপক অস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ।
৫। গৃহকলা আৰু গুহাকলাৰ প্ৰচলন।
৪০। ইউৰোপৰ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিবোৰৰ চমু বিবৰণী দিয়া।
উত্তৰঃ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগত ইউৰোপত প্ৰচলিত সংস্কৃতিসমূহ হ’ল—
(ক) আজিলিয়ান, (খ) টাৰডেনুছিয়ান, (গ) মেগলেমছিয়ান, (ঘ) এছটুৰিয়ান, (ঙ) কিছেন মিডেন আৰু (চ) কেমপিগ’নিয়ান।
(ক) আজিলিয়ান সংস্কৃতি: ফ্ৰান্সৰ মাছ ডি-আজিল গুহাত এই সংস্কৃতিৰ সমল পোৱা গৈছিল। ইয়াৰ অৱশেষ দক্ষিণ স্পেইনৰ পৰা উত্তৰে গ্ৰেট ব্ৰিটেইন আৰু পূবে বেলজিয়ামলৈ বিস্তৃত।
(খ) টাৰডেনুছিয়ান সংস্কৃতি: ফ্ৰান্সৰ ফেৰে-এন-টাৰডেনুইছ ঠাইত প্ৰথমে এই সংস্কৃতিৰ সমল চিনাক্ত কৰা হয়। ইউৰোপৰ বিস্তৃত অঞ্চলত দীৰ্ঘসময় ধৰি এই সংস্কৃতি চলিছিল।
(গ) মেগলেমছিয়ান সংস্কৃতি: বাল্টিক সাগৰৰ উপকূলৰ জিলাণ্ড দ্বীপৰ মুলেৰাপৰ ওচৰৰ মেগলেম’ছ পিটনিত ইয়াৰ অৱশেষ পোৱা গৈছিল। উত্তৰ ইউৰোপৰ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিসমূহৰ ভিতৰত ই অন্যতম।
(ঘ) এছটুৰিয়ান সংস্কৃতি: স্পেইনৰ এছটুৰিয়ান প্ৰদেশত প্ৰথমে এই সংস্কৃতি চিনাক্ত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ অৱশেষ পৰ্তুগালতো পোৱা গৈছে।
(ঙ) কিছেন মিডেন সংস্কৃতি: ‘কিছেন মিডেন’ৰ অৰ্থ হৈছে ৰান্ধনীঘৰৰ আৱৰ্জনাৰ দ’ম। বাল্টিক সাগৰৰ উপকূলৰ লোকসকলে খোৱা শামুকৰ খোলা বাসস্থানৰ কাষত দ’ম কৰি ৰাখিছিল। সেই দ’মৰ পৰা পোৱা সমলক কিছেন মিডেন সংস্কৃতি কোৱা হয়।
(চ) কেমপিগ’নিয়ান সংস্কৃতি: ফ্ৰান্সৰ লা-কেমপিগ’নি নামৰ ঠাইত পোৱা সংস্কৃতিৰ সমলসমূহক কেমপিগ’নিয়ান সংস্কৃতি বুলি কোৱা হয়।
৪১। উচ্চ প্রত্নপ্রস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতি পূৰ্বৰ যুগৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক আছিল?
উত্তৰঃ উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ প্ৰায় ৫০,০০০ৰ পৰা ১০,০০০ বছৰ আগৰ উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত প্ৰযুক্তি, সমাজ, কলা, জীৱিকা আৰু মানৱ বিৱৰ্তনত বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল।
(i) সঁজুলি:
(ক) ফলক সঁজুলি: দীঘল, চিকুণ আৰু উন্নত ফলকজাতীয় সঁজুলিৰ বিকাশ ঘটিছিল।
(খ) সংমিশ্ৰিত সঁজুলি: হাড়, কাঠ আৰু শিল আদি বিভিন্ন সামগ্ৰী মিলাই সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। যেনে—হাপুন, বেজী আদি।
(গ) জৈৱিক সঁজুলি: হাড়, শিং আৰু হাতীদাঁতৰ পৰা সঁজুলি আৰু অলংকাৰ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(ii) বৈচিত্ৰময় সঁজুলি:
চিকাৰ, ছাল কটা, চিলাই, মাছ ধৰা আদি বিভিন্ন কামৰ বাবে বিশেষ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(iii) কলাত্মক প্ৰকাশ:
(ক) গুহা কলা: গুহাৰ বেৰত জীৱ-জন্তু, মানুহ আৰু বিভিন্ন প্ৰতীকৰ চিত্ৰ তথা খোদিত শিল্প পোৱা যায়।
(খ) বহনযোগ্য কলা: মূৰ্তি, সজ্জিত সঁজুলি আৰু অলংকাৰ আদি সৰু সৰু শিল্পকৰ্মো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
(iv) সম্প্ৰদায়:
এই যুগত আগৰ সময়ৰ তুলনাত ডাঙৰ আৰু অধিক সুসংগঠিত সম্প্ৰদায় গঢ়ি উঠিছিল। বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ দূৰ-দূৰণিৰ বাণিজ্যৰ ফলত সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক যোগাযোগ বৃদ্ধি পাইছিল।
(v) খাদ্যাভ্যাস:
(ক) বিভিন্ন খাদ্য: জীৱ-জন্তু চিকাৰ, মাছ ধৰা আৰু বাদাম, ফল-মূল আদি সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।
(খ) ঋতুভিত্তিক অভিযোজন: ঋতু আৰু পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন অনুসৰি খাদ্য সংগ্ৰহৰ কৌশল সলনি কৰা হৈছিল।
(গ) উদ্ভাৱন: চিলাইৰ বেজীৰ আৱিষ্কাৰৰ ফলত মানুহে চিলাই কৰা কাপোৰ তৈয়াৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
(ঘ) বাসস্থান: হাড়, ছাল আৰু কাঠ ব্যৱহাৰ কৰি অধিক মজবুত স্থায়ী বা অৰ্ধস্থায়ী আশ্ৰয় আৰু বাসস্থান নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
৪২। প্রত্নপ্রস্তৰ যুগৰ নিম্ন, মধ্য আৰু উচ্চ সংস্কৃতিৰ ধাৰণা সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ সংস্কৃতিৰ মাজেৰে এক যাত্ৰা প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগক পুৰণি শিলা যুগ বুলিও কোৱা হয়। ই প্ৰায় ৫ লাখ বছৰৰ আগৰ পৰা ৮,০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈ বিস্তৃত আছিল। এই সময়ছোৱা মানৱ সংস্কৃতিৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়, য’ত মানুহে কঠিন আৰু পৰিৱৰ্তনশীল পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই জীয়াই আছিল।
(১) নিম্ন প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ:
(ক) প্ৰাথমিক হমিনিড: এই সময়ত হোমো হেবিলিছ আৰু হোমো ইৰেক্টাছৰ দৰে আদিম মানৱৰ অস্তিত্ব আছিল।
(খ) সৰল সঁজুলি: শিল চিপি হস্তকুঠাৰ, ক্লিভাৰ, চপাৰ আদি সঁজুলি তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(গ) যাযাবৰী জীৱন: খাদ্য আৰু আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত মানুহে ঠাই সলনি কৰি ফুৰিছিল আৰু সহযোগিতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল।
(২) মধ্য প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ:
(ক) নিয়ানডাৰ্থেলৰ আগমন: এই সময়ত শক্তিশালী শাৰীৰিক গঠনৰ নিয়ানডাৰ্থেলৰ বিকাশ ঘটিছিল।
(খ) উন্নত সঁজুলি: ৰোকনী, অস্ত্ৰ আদি অধিক উন্নত হৈছিল আৰু জুইৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছিল। জুইৰ সহায়ত উম, সুৰক্ষা আৰু খাদ্য ৰন্ধাৰ সুবিধা হৈছিল।
(গ) ভাষাৰ সম্ভাৱ্য বিকাশ: নিয়ানডাৰ্থেলসকলে প্ৰাথমিক ভাষা ব্যৱহাৰ কৰি যোগাযোগ আৰু সহযোগিতা কৰিছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।
(৩) উচ্চ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগ:
এই সময়ত হোমো চেপিয়েন্সৰ উত্থান ঘটে।
(ক) প্ৰযুক্তিগত উন্নতি: বৰশী, বেজী, আল আদি উন্নত সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ধনু-কাঁড়ৰ আৱিষ্কাৰে চিকাৰ পদ্ধতিত পৰিৱৰ্তন আনিছিল।
(খ) শিল্পৰ বিকাশ: গুহাত জীৱ-জন্তু, চিকাৰৰ দৃশ্য আৰু বিভিন্ন প্ৰতীকৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছিল। এই শিল্পকৰ্মই সেই সময়ৰ মানুহৰ জীৱন আৰু বিশ্বাসৰ বিষয়ে ধাৰণা দিয়ে।
৪৩। মেছলিথিক সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মেছলিথিক সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(ক) মাইক্ৰ’লিথ: সৰু সৰু শিলৰ সঁজুলি, অৰ্থাৎ মাইক্ৰ’লিথৰ বিকাশ এই যুগৰ বিশেষ বৈশিষ্ট্য।
(খ) অৰ্ধ-স্থায়ী জীৱনশৈলী: সম্পূৰ্ণ যাযাবৰী জীৱনৰ সলনি মানুহে অৰ্ধ-স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
(গ) শিল্পৰ বিকাশ: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ দৰে মেছলিথিক যুগতো কলাত্মক প্ৰকাশ অব্যাহত আছিল।
(ঘ) কৃষিৰ আৰম্ভণি: এই যুগৰ কিছুমান সমাজত উদ্ভিদৰ খেতি আৰু পশুপালনৰ প্ৰাথমিক পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰম্ভ হৈছিল।
৪৪। কেমপিগ ‘নিয়ান সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ কেমপিগ’নিয়ান সংস্কৃতি পশ্চিম ইউৰোপত মেছলিথিক যুগত কেমপিগ’নিয়ান সংস্কৃতিৰ বিকাশ হৈছিল।
ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
(ক) সঁজুলি প্ৰযুক্তি: মাইক্ৰ’লিথ আৰু চিকাৰ তথা অন্যান্য কামৰ বাবে সৰু শিলৰ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰিছিল।
(খ) চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ: বন্যপ্ৰাণী চিকাৰ আৰু উদ্ভিদৰ সম্পদ সংগ্ৰহ কৰাই জীৱিকাৰ প্ৰধান উপায় আছিল।
(গ) অলংকাৰৰ প্ৰমাণ: ছিদ্ৰযুক্ত খোলা আৰু জন্তুৰ দাঁত ব্যৱহাৰৰ পৰা প্ৰাথমিক অলংকাৰৰ প্ৰচলনৰ সম্ভাৱনা পোৱা যায়। তেওঁলোকে গুহাৰ সলনি মূলতঃ মুকলি স্থানত বাস কৰিছিল।
প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সাদৃশ্য:
(ক) প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি সন্মান: দুয়োটা যুগৰ মানুহে জীৱিকাৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল আৰু প্ৰকৃতিৰ সৈতে জড়িত বিশ্বাস-আচাৰ আছিল।
(খ) অনুকূলন: দুয়োটা যুগতে পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগত খাপ খুৱাই জীৱনধাৰা সলনি কৰা হৈছিল। প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহে বিভিন্ন পৰিৱেশত জীয়াই থাকিবলৈ নিজকে খাপ খুৱাইছিল, আনহাতে নৱপ্ৰস্তৰ যুগত কৃষি পদ্ধতি স্থানীয় পৰিৱেশ অনুসৰি গঢ় লৈ উঠিছিল। কৃষিৰ বিকাশৰ লগে লগে পৰিৱেশৰ ওপৰত মানুহৰ প্ৰভাৱো বৃদ্ধি পাইছিল।
৪৭। প্রত্নপ্রস্তৰ যুগৰ পৰা নৱপ্ৰস্তৰ যুগলৈ হোৱা সংস্কৃতিৰ পৰিবৰ্তনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰা নৱপ্ৰস্তৰ যুগলৈ পৰিৱৰ্তন প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰা নৱপ্ৰস্তৰ যুগলৈ হোৱা পৰিৱৰ্তনে মানৱ সমাজত বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছিল।
(i) জীৱিকা:
(ক) চিকাৰ-সংগ্ৰহৰ পৰা কৃষিলৈ: মানুহে কেৱল চিকাৰ আৰু খাদ্য সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি শস্যৰ খেতি আৰু পশুপালন আৰম্ভ কৰিলে। ফলত খাদ্যৰ যোগান অধিক স্থিৰ হ’ল।
(খ) স্থায়ী বসতি: খাদ্যৰ নিশ্চিত উৎস পোৱাৰ ফলত মানুহে স্থায়ীভাৱে বসতি স্থাপন কৰি গাঁও আৰু পিছলৈ নগৰ গঢ়ি তুলিলে।
(ii) প্ৰযুক্তি:
(ক) ঘহি-পিহি কৰা শিলৰ সঁজুলি: উন্নত শিলৰ সঁজুলি আৰু শস্য পিহাৰ উপকৰণ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(খ) মৃৎশিল্প: খাদ্য-পানী সংৰক্ষণ আৰু ৰন্ধা-বঢ়াৰ বাবে মাটিৰ পাত্ৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হৈছিল।
(iii) সামাজিক গাঁথনি:
(ক) জনসংখ্যা বৃদ্ধি: স্থিৰ খাদ্য যোগানৰ ফলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল আৰু অধিক জটিল সমাজ গঢ়ি উঠিছিল।
(খ) শ্ৰম বিভাজন: কৃষি, সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰু শিল্পকৰ্ম আদি বিভিন্ন কামত বিশেষীকৰণ বৃদ্ধি পাইছিল।
(iv) শিল্প আৰু সংস্কৃতি:
(ক) শিল্পৰ পৰিৱৰ্তন: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ গুহা চিত্ৰৰ লগতে নৱপ্ৰস্তৰ যুগত শিল্পৰ বিষয় আৰু ৰূপত পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল।
(খ) আচাৰ-অনুষ্ঠান: কৃষি, উৰ্বৰতা আৰু ঋতুৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বিকাশ ঘটিছিল।
সামগ্ৰিকভাৱে, এই পৰিৱৰ্তনে যাযাবৰী চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জীৱনৰ পৰা স্থায়ী কৃষিভিত্তিক সমাজলৈ মানৱ সমাজক লৈ গৈছিল। ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যা, প্ৰযুক্তি, সামাজিক গাঁথনি আৰু সংস্কৃতিৰো বিকাশ ঘটিছিল।
৪৮। প্রত্ন-প্রস্তৰ আৰু নৱ-প্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহৰ তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ তুলনা প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগ মানৱ প্ৰাগঐতিহাসিকৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায়।
দুয়োটা যুগৰ মাজত কিছুমান উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য আছিল:
(ক) জীৱিকা: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত মানুহ চিকাৰী-সংগ্ৰাহক আছিল, নৱপ্ৰস্তৰ যুগত কৃষি আৰু পশুপালন আৰম্ভ হৈছিল।
(খ) জীৱনশৈলী: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ মানুহ যাযাবৰী আছিল, নৱপ্ৰস্তৰ যুগত স্থায়ী বসতি গঢ়ি উঠিছিল।
(গ) সঁজুলি আৰু প্ৰযুক্তি: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি সৰল শিলৰ আছিল, আনহাতে নৱপ্ৰস্তৰ যুগত পলিচ কৰা শিলৰ সঁজুলি আৰু মৃৎশিল্পৰ বিকাশ ঘটিছিল।
(ঘ) সামাজিক গাঁথনি: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগৰ সমাজ সৰু আৰু তুলনামূলকভাৱে সমতাভিত্তিক আছিল; নৱপ্ৰস্তৰ যুগত বৃহৎ আৰু অধিক স্তৰভিত্তিক সমাজ গঢ়ি উঠিছিল।
(ঙ) আশ্ৰয়স্থল: প্ৰত্নপ্ৰস্তৰ যুগত অস্থায়ী আশ্ৰয় ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, নৱপ্ৰস্তৰ যুগত স্থায়ী আৰু মজবুত ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
(চ) শিল্প আৰু সংস্কৃতি: দুয়োটা যুগতে শিল্পৰ বিকাশ হৈছিল, কিন্তু নৱপ্ৰস্তৰ যুগত মৃৎশিল্প আৰু জটিল ধৰ্মীয় গঠনৰো বিকাশ ঘটিছিল।
সামগ্ৰিকভাৱে, এই পাৰ্থক্যসমূহে প্ৰত্নপ্ৰস্তৰৰ পৰা নৱপ্ৰস্তৰ যুগলৈ প্ৰযুক্তি, অৰ্থনীতি আৰু সামাজিক সংগঠনৰ উন্নতি স্পষ্ট কৰে।
৪৯। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সংস্কৃতিৰ বৈশিষ্ট্য নৱপ্ৰস্তৰ যুগত কৃষি, প্ৰযুক্তি, সামাজিক সংগঠন আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত বহু উন্নতি ঘটিছিল।
ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(ক) কৃষি:
(i) উদ্ভিদ আৰু পশুপালন: ঘেঁহু, যৱ, ধান আদি শস্যৰ খেতি আৰু ভেড়া, ছাগলী, গৰু, গাহৰি আদি পশু পোহনীয়া কৰা হৈছিল।
(ii) কৃষি পদ্ধতি: নাঙল, জলসিঞ্চন আদি ব্যৱহাৰৰ ফলত কৃষি অধিক উন্নত আৰু খাদ্যৰ যোগান স্থিৰ হৈছিল।
(খ) স্থায়ী বসতি:
(i) গাঁওৰ জীৱন: কৃষিৰ বিকাশৰ লগে লগে মানুহে বোকা-ইটা, কাঠ আৰু শিলেৰে স্থায়ী ঘৰ আৰু গাঁও নিৰ্মাণ কৰিছিল।
(ii) জনসংখ্যা বৃদ্ধি: স্থায়ী বসতিৰ ফলত জনসংখ্যা আৰু বৃহৎ সম্প্ৰদায়ৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল।
(গ) প্ৰযুক্তিগত উন্নতি:
(i) উন্নত সঁজুলি: কাঁচি, শস্য পিহাৰ শিল, কুঠাৰ আদি পলিচ কৰা শিলৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(ii) মৃৎশিল্প: খাদ্য-পানী সংৰক্ষণ আৰু ৰন্ধাৰ বাবে মাটিৰ পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(iii) বস্ত্ৰ উৎপাদন: বয়ন কৌশলৰ বিকাশৰ ফলত উদ্ভিদৰ আঁহ আৰু পশুৰ উলৰ পৰা কাপোৰ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
(ঘ) সামাজিক সংগঠন:
(i) জটিল সমাজ: নেতা, শিল্পী আৰু বিভিন্ন বিশেষজ্ঞৰ ভূমিকা বৃদ্ধি পাই অধিক স্তৰভিত্তিক সমাজ গঢ়ি উঠিছিল।
(ii) শ্ৰম বিভাজন: কৃষি, সঁজুলি নিৰ্মাণ, মৃৎশিল্প আৰু বয়ন আদি কামত বিশেষীকৰণ হৈছিল।
(ঙ) অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তন:
(i) বাণিজ্য আৰু বিনিময়: উদ্বৃত্ত সামগ্ৰীৰ ফলত বাণিজ্য আৰু বিনিময়ৰ বিকাশ ঘটিছিল।
(ii) সম্পত্তিৰ ধাৰণা: কৃষিভূমি আৰু সম্পদৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ভূমি আৰু সম্পত্তিৰ মালিকীস্বত্বৰ ধাৰণা শক্তিশালী হৈছিল।
Class 12 Anthropology Chapter 4-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Anthropology Chapter 4 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.