Class 12 Anthropology Chapter 5 ‘অৰ্থনৈতিক নৃতত্ত্বৰ ধাৰণা‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 12 Anthropology subject-ৰ Chapter 5 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
AHSEC Class 12 Anthropology Chapter 5 Notes অৰ্থনৈতিক নৃতত্ত্বৰ ধাৰণা
যিসকল students-এ online-ত Class 12 Anthropology Chapter 5 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 5 অৰ্থনৈতিক নৃতত্ত্বৰ ধাৰণা
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। মানুহে পোন প্রথমে কি জন্তু গৃহীকৰণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ কুকুৰ।
২। কৃষিজীৱিকা কোন প্রস্তৰ যুগত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগত।
৩। মৎস্য জীৱিকা কোন প্রস্তুৰ যুগত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ মধ্য প্ৰস্তৰ যুগত।
8। জীৱিকা প্ৰৱৰ্তনৰ প্ৰণালীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ প্রাচীন পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ অন্বেষণ জীৱিকা।
৫। উৎপাদন জীৱিকা কোন প্রস্তুৰ যুগৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ পৰা।
৬। নীলগিৰি পাহাৰত বাস কৰা টোডাসকলৰ মুখ্য জীৱিকা কি?
উত্তৰঃ পশুপালন।
৭। আদিম কৃষি সঁজুলি কি?
উত্তৰঃ খনিত্র।
৮। ভাৰতত বাস কৰা এটা পশুপালক সম্প্ৰদায়ৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ নীলগিৰি পাহাৰৰ টোডাসকল।
৯। কেতিয়াৰ পৰা মানুহে জন্তুৰ গৃহীকৰণ প্ৰথা আৰম্ভ কৰে?
উত্তৰঃ মধ্য প্রস্তুৰ যুগৰ পৰা।
১০। আদিম অর্থনীতিত কিহৰ প্ৰচলন নাছিল?
উত্তৰঃ মুদ্রাৰ।
১১। আদিম অর্থনীতিত কিহৰ প্ৰচলন আছিল?
উত্তৰঃ বিনিময় প্রথাৰ।
১২। উত্তৰ পূৱ ভাৰতৰ দুটা ঝুম কৃষক সম্প্ৰদায়ৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ গাৰো, কাৰ্বি।
১৩। ঋতু অনুসৰি পশুৰ পাল লৈ ঘূৰি ফুৰা প্ৰথাক ট্রেন্সুহিউমেন্ছ / স্থানান্তৰী খেতি বোলে।
উত্তৰঃ ট্রেঞ্চহিউমেনছ্।
চমু আৰু ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। অসমৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত ব্যৱহাৰ কৰা কৃষি সঁজুলিবোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অসমৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত ব্যৱহৃত প্ৰধান কৃষি সঁজুলিসমূহ হ’ল—
(ক) নাঙল-জুৱলি, (খ) মৈ, (গ) দালিমাৰি, (ঘ) খাবনি, (ঙ) বিন্ধ, (চ) কোৰ, (ছ) দা, (জ) কান্ধমাৰি, (ঝ) ওখনি আৰু (ঞ) সিঁচনি আদি।
২। চিকাৰজীৱিকা মানে কি?
উত্তৰঃ আদিম সমাজৰ জীৱিকা পদ্ধতিক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি—অন্বেষণ আৰু উৎপাদন জীৱিকা। অন্বেষণ জীৱিকা মানৱ সমাজৰ আটাইতকৈ পুৰণি জীৱিকা পদ্ধতি। প্ৰকৃতিৰ পৰা খাদ্যৰ বাবে জীৱ-জন্তু হত্যা কৰাৰ কৌশলক চিকাৰ জীৱিকা বোলে। অৱশ্যে জীৱ-জন্তুৰ প্ৰকাৰ আৰু বিচৰণ অনুসৰি চিকাৰৰ কৌশল আৰু সা-সঁজুলিৰো ভিন্নতা দেখা যায়।
৩। কৃষিৰ বিভিন্ন পদ্ধতিবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ কৃষিৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল:
(ক) ঝুম বা স্থানান্তৰিত কৃষি,
(খ) নাঙল কৃষি,
(গ) উদ্যান কৃষি আৰু
(ঘ) বেদিকা বা খাপ খেতি।
8। নাঙল কৃষিৰ সুবিধাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ (ক) মাটি ঢিলা হ’লে বায়ু চলাচল ভাল হয়।
(খ) শিপাই মাটিৰ পৰা সহজে পুষ্টি লাভ কৰে।
(গ) নাঙল কৃষিৰ ফলত মাটিয়ে পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) নাঙল চলালে অপতৃণ আঁতৰ হয় আৰু অণুজীৱৰ বৃদ্ধি হয়।
৫। পশুপালকসকলক কিয় অঘৰী বোলা হয়?
উত্তৰঃ পশুপালকসকলে সাধাৰণতে যাযাবৰী জীৱন কটায়, কাৰণ তেওঁলোকৰ জীৱিকা পশুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। পশুৰ খাদ্যৰ সন্ধানত চৰণীয়া পথাৰ অনুসৰি তেওঁলোকে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰে। পোহনীয়া জন্তুৰ স্বভাৱ আৰু খাদ্যৰ প্ৰকাৰেও বসতিৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, উত্তৰ আৰৱৰ বেদুইনসকলে উট পালন কৰি খাদ্যৰ সন্ধানত সঘনাই বাসস্থান সলায়। একেদৰে মধ্য এছিয়াৰ টিয়েনছান আৰু পামিৰ অঞ্চলৰ কিৰঘিজসকলেও ভেড়া, ছাগলী আৰু গৰুৰ বাবে গ্ৰীষ্ম আৰু শীতকালত বেলেগ বেলেগ চৰণীয়া ঠাইলৈ যায়।
৬। ট্রেঞ্চহিউমেনছ (Transhumance) কাক বোলে?
উত্তৰঃ ঋতু অনুযায়ী পশুপাল লৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰা প্ৰথাক ট্ৰেন্সহিউমেন্স বোলে। পশুপালকৰ জীৱন-যাপনত পৰিৱেশৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ থাকে। শীতকালত কিছুমান পশুপালক সম্প্ৰদায়ে নামনি অঞ্চলৰ স্থায়ী গাঁৱত থাকে আৰু গ্ৰীষ্মকালত পশুৰ খাদ্যৰ বাবে পৰ্বতীয়া চৰণীয়া পথাৰলৈ যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, মধ্য এছিয়াৰ পশুপালকসকলে শীতকালত নামনিত আৰু গ্ৰীষ্মকালত সেউজীয়া ঘাঁহেৰে ভৰা পৰ্বতত পশু চৰায়। একেদৰে অৰুণাচলৰ কামেং অঞ্চলৰ চেভুৱাপসকলেও শীতকালত গৰু, ঘোঁৰা, ছাগলী আদি লৈ নামনিলৈ আহি থাকে আৰু গ্ৰীষ্মকালৰ শেষত পুনৰ পৰ্বতলৈ উভতি যায়। এইদৰে ঋতু অনুযায়ী পশুপাল লৈ স্থান সলনি কৰাকে ট্ৰেন্সহিউমেন্স বোলে।
৭। খাদ্য সংগ্রহকাৰী সমাজত জনসংখ্যা কম হোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ খাদ্য অন্বেষণকাৰীসকলৰ মাজত জনসংখ্যা সাধাৰণতে সেৰেঙা হয়। কাৰণ তেওঁলোক প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু জনবসতি ঘন হ’লে সেই সম্পদে সকলোৰে চাহিদা পূৰণ কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে তেওঁলোকৰ সামাজিক গোট সৰু হয়; সাধাৰণতে এটা দলত ৪০-৫০ জন আৰু কেতিয়াবাহে ৮০-১০০ জন থাকে। খাদ্যৰ সন্ধানত তেওঁলোকে ঠাই সলাই ভ্ৰাম্যমান জীৱন-যাপন কৰে। স্থায়ী বাসস্থান আৰু উন্নত চিকিৎসাৰ অভাৱত সৰু-সুৰা বেমাৰতো বহুতে মৃত্যুবৰণ কৰে। এই কাৰণসমূহৰ বাবে খাদ্য অন্বেষণকাৰী সমাজত জনসংখ্যা কম দেখা যায়।
৮। অর্থনৈতিক নৃতত্ত্বৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰচলিত অৰ্থশাস্ত্ৰত মানুহৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হয়। নৃতত্ত্বতো অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত স্বতন্ত্ৰ অধ্যয়ন গঢ়ি উঠিছে। সমাজৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে আলোচনা আৰু গৱেষণা কৰা নৃতত্ত্বৰ শাখাক অৰ্থনৈতিক নৃতত্ত্ব বোলে। অৱশ্যে নৃতত্ত্বত অৰ্থনৈতিক বিষয়ৰ আলোচনা আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে এই শাখাৰ সৃষ্টি হোৱা নাছিল; কিছুদিনৰ গৱেষণাৰ পিছতহে ই স্বতন্ত্ৰ শাখা হিচাপে পৰিচিতি লাভ কৰে।
৯। অর্থনৈতিক ব্যৱস্থাত বস্তুগত আৰু প্রযুক্তিগত কাৰকৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু উন্নয়নৰ বাবে বস্তুগত সম্পদ আৰু প্ৰযুক্তিৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটো জৰুৰী। পৰ্যাপ্ত সম্পদে প্ৰযুক্তিগত উন্নতিক সহায় কৰে আৰু প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱনে সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰে। সম্পদৰ অভাৱ বা প্ৰযুক্তিগত স্থবিৰতাই অৰ্থনৈতিক অগ্ৰগতিত বাধা দিয়ে। সেয়েহে দীৰ্ঘম্যাদী উন্নয়নৰ বাবে সম্পদৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ আৰু নিৰন্তৰ প্ৰযুক্তিগত উন্নতিৰ প্ৰয়োজন। আৰু কৌশল অতি প্রয়োজনীয়।
১০। জীৱিকা অর্থনীতি কি? ইয়াৰ প্রাথমিক বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ জীৱিকা অৰ্থনীতি হ’ল এনে এক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা, য’ত মানুহে বিক্ৰীৰ বাবে নহয়, মূলতঃ নিজৰ ব্যৱহাৰ আৰু জীৱনধাৰণৰ বাবে সামগ্ৰী আৰু সেৱা উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—কম উদ্বৃত্ত উৎপাদন, স্থানীয় সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা, সীমিত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু খাদ্য, বাসস্থান, কাপোৰ আদি মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণত গুৰুত্ব। ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ সাধাৰণতে ক্ষুদ্ৰ, শ্ৰম-নিৰ্ভৰ আৰু সম্প্ৰদায়মুখী।
১১। জীৱিকা অর্থনীতিৰ মূল কামবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ জীৱিকা অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান কাম-কাজসমূহ হ’ল—ক্ষুদ্ৰ কৃষি, চিকাৰ, মাছ ধৰা, বনৰীয়া উদ্ভিদ আৰু ফল-মূল সংগ্ৰহ আৰু পশুপালন। এইবোৰৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সমাজৰ খাদ্য, কাপোৰ আৰু বাসস্থানৰ দৰে মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা।
১২। সংগ্রাহক অর্থনীতি কি আৰু ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সংগ্ৰাহক অৰ্থনীতি এক প্ৰকাৰৰ জীৱিকা অৰ্থনীতি, য’ত চিকাৰ, বনৰীয়া উদ্ভিদ-ফল সংগ্ৰহ আৰু মাছ ধৰাৰ জৰিয়তে খাদ্য আৰু সম্পদ আহৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা, ঋতুভিত্তিক আৰু প্ৰব্ৰজনশীল সম্পদ ব্যৱহাৰ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত কম প্ৰভাৱ। সম্পদৰ স্থায়িত্বৰ বাবে পৰিৱেশৰ বিষয়ে জ্ঞান আৰু বহনক্ষম পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন।
১৩। চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহকাৰী বা সংগ্রাহক সমাজে নিজৰ অর্থনৈতিক কাম-কাজ কেনেকৈ সংগঠিত কৰে?
উত্তৰঃ চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহকাৰী সমাজে প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু ঋতুভিত্তিক পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ চলায়। সাধাৰণতে পুৰুষে চিকাৰ আৰু মাছ ধৰে, আনহাতে মহিলা আৰু শিশুৱে উদ্ভিদ, ফল-মূল আদি সংগ্ৰহ কৰে। সম্পদৰ অভাৱ বা ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে তেওঁলোকে যাযাবৰী বা অর্ধ-যাযাবৰী জীৱন কটায়। সমাজৰ সকলোৰে জীৱন-যাপন নিশ্চিত কৰিবলৈ তেওঁলোকে ভাগ-বতৰা আৰু সহযোগিতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
১৪। জীৱিকাৰ অৰ্থনীতিত মাছ ধৰাৰ ভূমিকা বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মাছ ধৰাই জীৱিকা অৰ্থনীতিত খাদ্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰ’টিন আৰু পুষ্টিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। ই কৃষি, চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহৰ দৰে আন কামৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰে। জাল, ফান্দ আদি সৰল সঁজুলিৰে নদী, হ্ৰদ আৰু উপকূলীয় অঞ্চলত মাছ ধৰা হয়। মাছৰ তেল আৰু হাড়েও সঁজুলি আদি তৈয়াৰত সহায় কৰে।
১৫। খাদ্য উৎপাদনকাৰী অর্থনীতি কি?
উত্তৰঃ খাদ্য উৎপাদনকাৰী অৰ্থনীতি হ’ল এনে এক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা, য’ত কৃষি আৰু পশুপালনৰ জৰিয়তে খাদ্য উৎপাদন কৰা হয়। ইয়াত উদ্ভিদৰ খেতি আৰু জীৱ-জন্তু পোহনীয়া কৰি স্থিৰ আৰু নিয়মীয়া খাদ্য যোগানৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
১৬। অসমৰ গাঁও অঞ্চলত মাছধৰাৰ বিভিন্ন কৌশলবোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অসমৰ গাঁও অঞ্চলত মাছ ধৰিবলৈ বিভিন্ন কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰধান কৌশলসমূহ হ’ল:
(ক) খেৱালি জাল, আচাৰা জাল, কাৱৈলাভী জাল আদি জালেৰে মাছ ধৰা।
(খ) চেপা, চৰহা/থোকা, প’ল, জুলুকী, জাকৈ আদিৰে মাছ ধৰা।
(গ) বৰশীৰে মাছ ধৰা।
(ঘ) যাঠি, জোং, জোৱাৰেৰে মাছ ধৰা।
(ঙ) পানী সিঁচি মাছ ধৰা।
১৭। আদিম অর্থনীতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ জীৱন ধাৰণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা পদ্ধতিক জীৱিকা প্ৰৱৰ্তন অৰ্থনীতি বা অৰ্থনৈতিক সংগঠন বোলে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সমাজৰ লোকসকলৰ জীৱনধাৰণ নিশ্চিত কৰা আৰু সীমিত প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰা। অৰ্থনৈতিক সংগঠনৰ প্ৰধান কাম হ’ল প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী আহৰণ বা উৎপাদন, বিতৰণ আৰু ব্যৱহাৰ।
আদিম মানুহে মূলতঃ চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহৰ জৰিয়তে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী আহৰণ কৰিছিল আৰু অতিৰিক্ত সামগ্ৰী সংগ্ৰহ নকৰিছিল। সেয়েহে আদিম অৰ্থনীতিত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আছিল। অৱশ্যে কিছুমান আদিম সমাজত বিতৰণ ব্যৱস্থাও দেখা গৈছিল। সেইবাবে আদিম অৰ্থনীতিক মূলতঃ উৎপাদন-ব্যৱহাৰমূলক অৰ্থনীতি বোলা হয়।
বৰ্তমানৰ উন্নত উদ্যোগ-বাণিজ্যিক সমাজৰ তুলনাত সৰল, প্ৰাক্লিপিক আৰু জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনৈতিক সংগঠন যথেষ্ট পৃথক। উৎপাদন আৰু বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ সৰলতাৰ বাবে এই সমাজবোৰৰ অৰ্থনীতিক কেতিয়াবা আদিম অৰ্থনীতি বোলা হয়।
১৮। আদিম অর্থনীতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ আদিম মানুহৰ জীৱন-ধাৰণৰ বাবে কৰা কাৰ্য-পদ্ধতিক অৰ্থনৈতিক সংগঠন আৰু ইয়াৰ অধ্যয়নক আদিম অৰ্থনীতিৰ অধ্যয়ন বোলে। অৰ্থনীতিত উৎপাদন, বিতৰণ আৰু ব্যৱহাৰ জড়িত থাকে। আদিম অৰ্থনীতিত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ স্পষ্ট, কিন্তু বিতৰণ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ নাছিল।
আদিম অৰ্থনীতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ:
(ক) মানুহৰ প্ৰয়োজন সীমিত আছিল আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীয়েই আহৰণ কৰিছিল।
(খ) অতিৰিক্ত উৎপাদন নোহোৱাৰ বাবে বেহা-বেপাৰ বা বাণিজ্যৰ প্ৰচলন নাছিল।
(গ) মুদ্ৰা, উদ্যোগ আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশ হোৱা নাছিল।
(ঘ) বাণিজ্য আৰু মুদ্ৰাৰ অভাৱত ধনী-দুখীয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন নাছিল।
(ঙ) আদিম অৰ্থনীতি স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আছিল; সমাজসমূহ পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নাছিল।
১৯। অন্বেষণজীৱীসকলৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ আদিম সমাজৰ জীৱিকা প্ৰধানত দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়—(ক) অন্বেষণ জীৱিকা আৰু (খ) উৎপাদন জীৱিকা। অন্বেষণ জীৱিকা মানুহৰ আটাইতকৈ পুৰণি জীৱিকা। ইয়াৰ অন্তৰ্গত হ’ল—সংগ্ৰহ, চিকাৰ আৰু মৎস্য চিকাৰ।
অন্বেষণজীৱীসকলৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ:
(ক) জনবসতি সেৰেঙা, কাৰণ প্ৰাকৃতিক সম্পদ সীমিত।
(খ) সামাজিক গোট সৰু; সাধাৰণতে ৪০-৫০ জন লোক থাকে।
(গ) অঘৰী বা যাযাবৰী জীৱন-যাপন কৰে।
(ঘ) অৰ্থনৈতিক জীৱন স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আৰু বাহিৰৰ সমাজৰ সৈতে লেন-দেন কম।
(ঙ) শ্ৰম বিভাজন সীমিত; বিশেষজ্ঞ শ্ৰেণী নাছিল।
(চ) অতিৰিক্ত উৎপাদনৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ প্ৰচলন নাছিল।
২০। চমুটোকা লিখা।
(ক) অন্বেষণ জীৱিকা:
উত্তৰঃ আদিম মানৱৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ প্ৰণালীক মূলতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। সেই দুটা হ’ল— (ক) অন্বেষণ জীৱিকা আৰু (খ) উৎপাদন জীৱিকা। আদিম যুগত মানুহে প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা বিভিন্ন বস্তু সংগ্ৰহ কৰি খাই জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ খাদ্য আহৰণৰ পদ্ধতি অতি সৰল আছিল।
নিজৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত উপলব্ধ প্ৰাকৃতিক খাদ্যবস্তু আহৰণ আৰু ব্যৱহাৰ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰা পদ্ধতিকে অন্বেষণ জীৱিকা বোলা হয়। অন্বেষণজীৱীসকলৰ অৰ্থনৈতিক জীৱন স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আছিল। বৰ্তমান সময়তো পৃথিৱীৰ কিছুমান আদিবাসী জনগোষ্ঠীৰ মাজত এই জীৱিকা প্ৰচলিত হৈ আছে। কিছুদিন আগলৈকে অন্বেষণজীৱী হিচাপে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা কিছুমান জনগোষ্ঠী হ’ল— ভাৰতৰ নিহাৰ অঞ্চলৰ বিৰ হোৰ, দাক্ষিণাত্যৰ ইৰুলা আৰু চেনঞ্জু, আন্দামান দ্বীপপুঞ্জৰ জাৰোৱা আৰু শ্ৰীলংকাৰ ভেদ্দা আদি।
অন্বেষণ জীৱিকাৰ অধীনত তিনিটা প্ৰধান জীৱিকা কৌশল দেখা যায়। সেইকেইটা হ’ল— সংগ্ৰহ জীৱিকা, চিকাৰ জীৱিকা আৰু মৎস্য জীৱিকা। অৱশ্যে, কোনো এটা জনগোষ্ঠীয়ে কেৱল সংগ্ৰহ, চিকাৰ বা মাছ ধৰাৰ যিকোনো এটা কৌশলৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ নকৰে। ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ পাৰ্থক্য অনুসৰি তেওঁলোকৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ কৌশলো বেলেগ বেলেগ হোৱা দেখা যায়।
(খ) উৎপাদন জীৱিকা:
উত্তৰঃ আদিম মানৱৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ প্ৰণালীক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। সেই দুটা হ’ল— অন্বেষণ জীৱিকা আৰু উৎপাদন জীৱিকা। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত খেতি-বাতিৰ প্ৰচলন আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে মানুহৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কিছু পৰিমাণে কমি আহিল। মানুহে খেতিৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰয়োজনীয় খাদ্য উৎপাদন কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যতৰ বাবেও কিছু খাদ্য সাঁচি ৰাখিবলৈ সক্ষম হ’ল।
উৎপাদন জীৱিকাৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল, মানুহে কেৱল অন্বেষণ জীৱিকাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি নিজৰ প্ৰয়োজনীয় খাদ্য আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী নিজে উৎপাদন কৰিবলৈ শিকিলে। উৎপাদনজীৱীসকলক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— কৃষক আৰু পশুপালক। অৱশ্যে, মূল জীৱিকা হিচাপে পশুপালনৰ প্ৰচলন কৃষিৰ তুলনাত কম বিস্তৃত। উৎপাদনজীৱীসকলে কৃষি আৰু পশুপালনৰ জৰিয়তে অন্বেষণজীৱীসকলতকৈ অধিক পৰিমাণৰ খাদ্য আহৰণ কৰিব পাৰে। উৎপাদন জীৱিকা গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত মানৱ সমাজত স্থায়ী বসতিৰ প্ৰচলন আৰম্ভ হ’ল আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশো দ্ৰুততৰ হৈ পৰিল।
(গ) পোষণ জীৱিকা:
উত্তৰঃ যি জীৱিকা নিৰ্বাহ পদ্ধতিত মানুহে কেৱল নিজৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীখিনিহে যিকোনো প্ৰকাৰে আহৰণ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰে, সেই পদ্ধতিক জীৱিকা প্ৰৱৰ্তন প্ৰণালী বা পোষণ জীৱিকা বুলি কোৱা হয়।
আদিম কালৰ মানুহৰ অৰ্থনৈতিক সংগঠনত অতিৰিক্ত সামগ্ৰী উৎপাদন বা আহৰণ কৰাৰ কোনো ধাৰণা নাছিল। সেই সময়ত বিশেষজ্ঞ কৰ্মীৰো সৃষ্টি হোৱা নাছিল। মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন নথকাৰ বাবে বজাৰৰো বিশেষ প্ৰাধান্য নাছিল। তদুপৰি, কোনো উদ্যোগৰ ব্যৱহাৰো নাছিল। আদিম মানুহৰ অৰ্থনৈতিক সংগঠন স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আছিল আৰু বাহিৰৰ সমাজৰ সৈতে তেওঁলোকৰ কোনো ধৰণৰ লেনদেন নাছিল। তেওঁলোকে কেৱল নিজৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীখিনি আহৰণ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। সেয়েহে আদিম মানৱৰ অৰ্থনৈতিক সংগঠনক জীৱিকা প্ৰৱৰ্তন প্ৰণালী বা পোষণ জীৱিকা বুলি অভিহিত কৰা হয়।
(ঘ) অর্থনৈতিক সংগঠন:
উত্তৰঃ মানুহৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা কাৰ্যপদ্ধতিকে অৰ্থনৈতিক সংগঠন বুলি কোৱা হয়। দৈনন্দিন জীৱনৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ মানুহৰ মাজত গঢ়ি উঠা সম্পৰ্ক আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী আহৰণৰ বাবে কৰা প্ৰচেষ্টাসমূহেই অৰ্থনৈতিক সংগঠনৰ মূল বিষয়বস্তু।
সেয়েহে আদিম সমাজৰ পৰা আধুনিক সমাজলৈকে সকলো সমাজতে অৰ্থনীতিৰ মূল উদ্দেশ্য একেই থাকে। অৱশ্যে, প্ৰয়োজন অনুসৰি অৰ্থনৈতিক সংগঠনৰ প্ৰকাৰ বেলেগ বেলেগ হ’ব পাৰে। প্ৰতিখন সমাজতে মানুহৰ প্ৰয়োজন আৰু যোগানৰ মাজত সমতা ৰক্ষা কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। কাৰণ, মানুহৰ উৎপাদন বা আহৰণৰ ক্ষমতাৰ তুলনাত উপলব্ধ সম্পদ সদায় সীমিত। এটা সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সংগঠনত তিনিটা প্ৰধান ব্যৱস্থা থকা প্ৰয়োজন। সেইকেইটা হ’ল— উৎপাদন, বিতৰণ আৰু ব্যৱহাৰ।
(ঙ) পশুপালন:
উত্তৰঃ মানৱৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ প্ৰণালীক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— অন্বেষণ জীৱিকা আৰু উৎপাদন জীৱিকা। পশুপালন উৎপাদন জীৱিকাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
বনৰীয়া জীৱ-জন্তুক ঘৰচীয়া কৰি লালন-পালন কৰাৰ লগতে জীৱিকা নিৰ্বাহৰ উপায় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা পদ্ধতিকে পশুপালন বোলা হয়। মানুহে প্ৰথমে কুকুৰক ঘৰচীয়া কৰাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। পৰৱৰ্তী সময়ত গৰু, ম’হ, ছাগলী, ভেড়া, ঘোঁৰা, উট আদি জীৱ-জন্তুও পশুপালনৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
পশুপালন জীৱিকাৰ আৰম্ভণি কেতিয়া হৈছিল, সেই বিষয়ে স্পষ্টকৈ কোৱা কঠিন। অৱশ্যে, ইউৰোপৰ সাগৰীয় অঞ্চলৰ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ ভগ্নাৱশেষত পোৱা প্ৰমাণৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে সেই সময়ৰ পৰাই পশুপালনৰ আৰম্ভণি হৈছিল। তাৰ আগতে জীৱ-জন্তু গৃহীকৰণ কৰা সম্ভৱ নাছিল বুলি ক’ব পাৰি। প্ৰথম অৱস্থাত চিকাৰ কৰাত সুবিধা লাভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে মানুহে কুকুৰক ঘৰচীয়া কৰিছিল বুলি অনুমান কৰা হয়। পিছলৈ নিজৰ খাদ্যৰ যোগান নিশ্চিত কৰাৰ বাবে মানুহে আন জীৱ-জন্তুও ঘৰচীয়া কৰি লালন-পালন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
(চ) চিকাৰ জীৱিকা:
উত্তৰঃ মানৱৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ পদ্ধতিক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— অন্বেষণ জীৱিকা আৰু উৎপাদন জীৱিকা। অন্বেষণ জীৱিকা বুলিলে মানুহে নিজৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত উপলব্ধ খাদ্যবস্তু আহৰণ আৰু ব্যৱহাৰ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰা পদ্ধতিক বুজায়। অন্বেষণ জীৱিকাৰ পদ্ধতিসমূহক পুনৰ তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— সংগ্ৰহ পদ্ধতি, চিকাৰ পদ্ধতি আৰু মৎস্য চিকাৰ পদ্ধতি।
চিকাৰজীৱীসকল যথেষ্ট পৰিশ্ৰমী হ’ব লাগে। তেওঁলোকৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ পদ্ধতি প্ৰকৃতিৰ সৈতে সংগ্ৰামৰ লগত জড়িত। সেয়েহে চিকাৰজীৱীসকলক বসবাস কৰিবলৈ বৃহৎ এলেকাৰ প্ৰয়োজন হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে সৰু সৰু দলত বাস কৰে। কম পৰিমাণৰ মাটিত খেতি কৰি বা গৰু-ম’হ পালন কৰি যিমান মানুহৰ জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিব পাৰি, একে পৰিমাণৰ মাটিত চিকাৰৰ জৰিয়তে সিমান মানুহৰ জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰাটো সম্ভৱ নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, কেলিফৰ্ণিয়াৰ চিকাৰজীৱী বেড ইণ্ডিয়ানসকলৰ বসতিৰ ঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গমাইলত গড়ে মাত্ৰ এজন আছিল।
চিকাৰজীৱীসকলৰ সমাজ, সংস্কৃতি আৰু চিকাৰৰ কৌশল চিকাৰ কৰা জন্তুৰ প্ৰকাৰ আৰু সেইবোৰৰ বিচৰণৰ স্বভাৱ অনুসৰি বেলেগ বেলেগ হয়। জন্তুবোৰে যদি এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰে, তেন্তে চিকাৰীসকলেও সেইবোৰৰ পিছে পিছে ঠাই সলনি কৰিবলগীয়া হয়। ফলত তেওঁলোকে প্ৰায়ে অঘৰী জীৱন যাপন কৰে। বিভিন্ন ঠাইত চিকাৰজীৱীসকলে বিভিন্ন কৌশল ব্যৱহাৰ কৰে। সেইবোৰৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য কেইটামান হ’ল—
(i) সঁজুলি নিক্ষেপ কৰি চিকাৰ কৰা।
(ii) ফান্দ পাতি চিকাৰ কৰা।
(iii) গাঁতত পেলাই চিকাৰ কৰা।
(iv) দলবদ্ধভাৱে চিকাৰ কৰা।
(ছ) সংগ্ৰহ জীৱিকা:
উত্তৰঃ মানৱৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ পদ্ধতিক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— অন্বেষণ জীৱিকা আৰু উৎপাদন জীৱিকা। মানুহে নিজৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত উপলব্ধ খাদ্যবস্তু সংগ্ৰহ কৰি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পদ্ধতিকে অন্বেষণ জীৱিকা বোলা হয়। অন্বেষণ জীৱিকাৰ তিনিটা প্ৰধান কৌশল হ’ল— সংগ্ৰহ, চিকাৰ আৰু মৎস্য চিকাৰ। ইয়াৰ ভিতৰত সংগ্ৰহ জীৱিকা হৈছে মানুহৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন জীৱিকা নিৰ্বাহৰ পদ্ধতি। প্ৰকৃতিৰ পৰা গছৰ গুটি, ফলমূল, শিপা, আলু, কচু, কুমলীয়া শাক-পাচলি, সৰু সৰু জীৱ-জন্তু, মৌ আৰু বিভিন্ন কীট-পতংগ আদি খাদ্য হিচাপে বিচাৰি সংগ্ৰহ কৰা পদ্ধতিকে সংগ্ৰহ জীৱিকা বোলা হয়।
সংগ্ৰহজীৱীসকলৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ সম্পৰ্কে থকা জ্ঞান আৰু কাৰিকৰী বুদ্ধি যথেষ্ট প্ৰশংসনীয়। চিকাৰজীৱীসকলৰ দৰে সংগ্ৰহজীৱীসকলো কিছু পৰিমাণে ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন যাপন কৰে। ঋতু অনুসৰি বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন ধৰণৰ খাদ্যবস্তু পোৱা যায়। সেয়েহে খাদ্যৰ সন্ধানত সংগ্ৰহজীৱীসকলে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যাবলগীয়া হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, বনাঞ্চলত বাস কৰা ছেমাংসকল সংগ্ৰহজীৱী হিচাপে ২০ৰ পৰা ৩০ জনীয়া দলত থাকে আৰু প্ৰায় ৩ৰ পৰা ৪ দিনৰ মূৰে মূৰে নিজৰ বাসস্থান সলনি কৰি ফুৰিবলগীয়া হয়।
(জ) দলবদ্ধ চিকাৰ:
উত্তৰঃ চিকাৰজীৱীসকলৰ এটা উল্লেখযোগ্য চিকাৰ পদ্ধতি হৈছে দলবদ্ধভাৱে চিকাৰ কৰা। অকলে চিকাৰ কৰাতকৈ দল বান্ধি চিকাৰ কৰিলে সফলতা লাভৰ সম্ভাৱনা অধিক হয়। বিশেষকৈ ডাঙৰ আৰু বেগেৰে দৌৰিব পৰা জীৱ-জন্তু চিকাৰ কৰিবলৈ এই পদ্ধতি যথেষ্ট উপযোগী। বৰ্তমানেও বহু চিকাৰজীৱী জনগোষ্ঠীৰ মাজত এই পদ্ধতিৰ প্ৰচলন দেখা যায়।
এই পদ্ধতিত এটা জনগোষ্ঠীৰ প্ৰায় ২০ৰ পৰা ২৫ জন লোকে চিকাৰী কুকুৰ, ধনু-কাঁড়, যাঠি, দা আদি লৈ চিকাৰৰ বাবে বনাঞ্চললৈ যায়। চিকাৰ কৰিব পৰা জন্তু থকা হাবিডোখৰ চিকাৰীসকলে চাৰিওফালৰ পৰা ঘেৰি লয় আৰু চিকাৰী কুকুৰবোৰ হাবিৰ ভিতৰলৈ পঠিয়াই দিয়ে। কুকুৰৰ ভুকভুকনি শুনি বনৰীয়া জন্তুবোৰ হাবিৰ পৰা ওলাই আহিবলৈ চেষ্টা কৰে। সেই সময়ত সাজু হৈ থকা চিকাৰীসকলে ধনু-কাঁড় বা যাঠিৰে আঘাত কৰি জন্তুবোৰ চিকাৰ কৰে।
উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বহু জনগোষ্ঠীৰ মাজত দলবদ্ধ চিকাৰ পদ্ধতিৰ প্ৰচলন দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, অৰুণাচল প্ৰদেশৰ সোৱণশিৰি জিলাৰ ডফলা, টিৰাপ জিলাৰ ৱাঞ্চো আৰু ছিয়াং জিলাৰ আদি জনগোষ্ঠীয়ে এই পদ্ধতিৰে চিকাৰ কৰা দেখা যায়।
(ঝ) ডেশচন ধৰি চিকাৰ:
উত্তৰঃ চিকাৰ জীৱিকাৰ বিভিন্ন পদ্ধতিৰ ভিতৰত ভেশচন ধৰি চিকাৰ কৰাটোও এটা উল্লেখযোগ্য পদ্ধতি। এই পদ্ধতিৰে চিকাৰ কৰিবলৈ যথেষ্ট অনুশীলন আৰু ধৈৰ্যৰ প্ৰয়োজন হয়। কিছুমান জীৱ-জন্তু অতি চতুৰ হোৱা বাবে সিহঁতক চিকাৰ কৰিবলৈ বিশেষ কৌশলৰ প্ৰয়োজন হয়। ভেশচন ধৰি চিকাৰ কৰাটো তেনে এক কৌশল।
উদাহৰণস্বৰূপে, বুচমেনসকলে ধনু-কাঁড়ৰ সহায়ত উট চৰাই চিকাৰ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে। উট চৰাই অতি বেগেৰে দৌৰিব পাৰে বাবে ইয়াক সহজে চিকাৰ কৰা কঠিন। সেয়েহে বুচমেন চিকাৰীসকলে উট চৰাইৰ ছালেৰে নিজৰ শৰীৰ ঢাকি লয় আৰু অতি সাৱধানে উট চৰাইৰ দৰে খোজ কাঢ়ি চৰাইৰ জাকৰ ওচৰ পায়। তাৰ পিছত লগত নিয়া ধনু-কাঁড়ৰ সহায়ত ওচৰৰ পৰা উট চৰাই চিকাৰ কৰে।
(ঞ) উদ্যান কৃষি:
উত্তৰঃ কৃষি জীৱিকা পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বিভিন্ন ধৰণে প্ৰচলিত হোৱা দেখা যায়। ভাৰতবৰ্ষৰ কৃষি ব্যৱস্থাত নাঙল হৈছে এবিধ প্ৰধান কৃষি সঁজুলি। অৱশ্যে, নাঙল ব্যৱহাৰ নকৰাকৈও বহু জনগোষ্ঠীয়ে খেতি কৰে। ভাৰতৰ বহুতো জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ে নাঙলৰ পৰিৱৰ্তে আন পদ্ধতিৰে কৃষিকাৰ্য সম্পন্ন কৰে। নাঙল ব্যৱহাৰ নকৰা এনে কৃষি পদ্ধতিক সাধাৰণতে কোৰ খেতি বা উদ্যান কৃষি বুলি কোৱা হয়।
কোৰ খেতিৰ পদ্ধতি সকলো জনগোষ্ঠীৰ মাজত একে নহয়। আনকি কোৰ খেতি কৰা কিছুমান জনগোষ্ঠীয়ে খেতিৰ সঁজুলি হিচাপে কোৰ ব্যৱহাৰ নকৰিবও পাৰে। বহু ক্ষেত্ৰত কোৰ খেতি নাঙল খেতিতকৈ অধিক কষ্টসাধ্য হয়।
সাধাৰণতে মাটিৰ ওপৰৰ অংশত কৰা কোৰ খেতিৰ উৎপাদন নাঙল খেতিৰ সমান নহয়। কিন্তু স্থায়ীভাৱে কোৰ খেতি কৰা কৃষকসকলৰ কৃষি পদ্ধতি যথেষ্ট উৎপাদনক্ষম। উদাহৰণস্বৰূপে, ফিলিপাইন দ্বীপপুঞ্জৰ ইফুগাও জনগোষ্ঠী উন্নত স্থায়ী কোৰ খেতিয়ক হিচাপে পৰিচিত। তেওঁলোকৰ মাজত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন থকাৰ লগতে পথাৰত নিয়মিতভাৱে সাৰ আৰু জাৱৰ প্ৰয়োগ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰা দেখা যায়।
(ট) খাপ খেতি বা বেদিকা কৃষি:
উত্তৰঃ নাঙল ব্যৱহাৰ নকৰা কৃষি পদ্ধতিসমূহৰ ভিতৰত খাপ খেতি অন্যতম। পাহাৰৰ ঢালত সুবিধা অনুসৰি বিভিন্ন উচ্চতাত সৰু-ডাঙৰ খাপ কাটি শস্য উৎপাদন কৰা পদ্ধতিকে খাপ খেতি বোলা হয়। প্ৰয়োজন অনুসৰি খাপবোৰৰ দাঁতি শিল আৰু জাৱৰ আদিৰে মজবুত কৰি ৰখা হয়। দূৰৈৰ নিজৰাৰ পৰা বাঁহৰ নলী তৈয়াৰ কৰি খাপবোৰত পানী যোগান ধৰাৰ ব্যৱস্থাও কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি, পথাৰত গোবৰ প্ৰয়োগ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰা হয়। এই কৃষি পদ্ধতিৰ প্ৰধান সঁজুলি হৈছে চুটি নালযুক্ত এখন লোৰ কোৰ। খাপ খেতিক বেদিকা কৃষিও বোলা হয়।
নগা পাহাৰৰ আংগামীসকল খাপ খেতিৰ ক্ষেত্ৰত অতি দক্ষ। তেওঁলোকে পাহাৰৰ ঢালত খাপ সৃষ্টি কৰি বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি খেতি কৰে আৰু ভৈয়ামৰ কৃষকসকলৰ দৰেই শস্য উৎপাদন কৰিবলৈ সক্ষম হয়। একেদৰে, ওড়িশা ৰাজ্যৰ ছওৰা জনজাতিৰ লোকসকলেও পাহাৰৰ ঢালত খাপ খেতি কৰি স্থায়ীভাৱে কৃষিৰ জৰিয়তে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
(ঠ) বিহ দি মাছ মৰা পদ্ধতি:
উত্তৰঃ বিভিন্ন জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ মাজত পানীত বিহ দি মাছ ধৰাৰ প্ৰথা প্ৰচলিত আছিল। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ বহু জনজাতীয় লোকে এই পদ্ধতিৰে মাছ ধৰিছিল। এই পদ্ধতিত আবদ্ধ পানীত বনজাতীয় উদ্ভিদ ব্যৱহাৰ কৰি পানী বিষাক্ত কৰি তোলা হয়, যাৰ ফলত মাছবোৰ সহজে ধৰিব পাৰি।
মাছ ধৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা কিছুমান বনজাতীয় উদ্ভিদৰ এনে গুণ থাকে যে সেইবোৰে মানুহৰ বিশেষ ক্ষতি নকৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। এই পদ্ধতিত বিশেষকৈ কলগছ আৰু বিহলডনী আদি উদ্ভিদ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
(ড) স্বয়ংক্রিয় মাছ মৰা সঁজুলি:
উত্তৰঃ মাছ ধৰিবলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ পদ্ধতি আৰু সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিভিন্ন সমাজত মাছ ধৰাৰ বাবে বেলেগ বেলেগ সঁজুলি প্ৰচলিত আছে। এই সঁজুলিবোৰক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— স্বয়ংক্ৰিয় সঁজুলি আৰু মানুহে নিজে পৰিচালনা কৰা সঁজুলি।
স্বয়ংক্ৰিয় সঁজুলি বুলিলে এনে সঁজুলিক বুজায়, যিবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাছ ধৰিবলৈ মানুহৰ প্ৰত্যক্ষ উপস্থিতিৰ প্ৰয়োজন নহয়। নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ পানীত এই সঁজুলিবোৰ স্থাপন কৰি থ’লে মাছ নিজে সোমাই আবদ্ধ হয়। আনহাতে, কিছুমান সঁজুলি মানুহে নিজে পৰিচালনা কৰি মাছ ধৰিব লাগে।
স্বয়ংক্ৰিয় মাছ ধৰা সঁজুলিৰ ভিতৰত কাৱৈ জাল অন্যতম। এই সঁজুলিবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উপযুক্ত ঠাই আৰু পানীৰ গভীৰতা নিৰ্বাচন কৰাটো প্ৰয়োজনীয়। কিছুমান সঁজুলি বাঁহ-বেতেৰে আৰু আন কিছুমান সূতাৰ জালেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। মাছ ধৰাৰ বাবে বহুলভাৱে ব্যৱহৃত আন এবিধ সঁজুলি হ’ল বৰশী। মাছৰ আকাৰ আৰু প্ৰকাৰ অনুসৰি মাছ ধৰাৰ সঁজুলিৰো বিভিন্নতা দেখা যায়।
২১। আদিম সমাজত প্রচলিত চিকাৰ কৰা কৌশলসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ আদিম সমাজত প্ৰচলিত চিকাৰৰ প্ৰধান কৌশলসমূহ হ’ল:
(ক) বৃত্ত কৰি চিকাৰ: জুইৰ সহায়ত জন্তুক হাবিৰ ভিতৰলৈ খেদি চাৰিওফালৰ পৰা আগুৰি ধনু-কাঁড়েৰে চিকাৰ কৰা হয়। অৰুণাচলৰ ডফলা, ৱাঞ্চু আদি জনজাতিয়ে এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে।
(খ) ভেশচন ধৰি চিকাৰ: জন্তুৰ ভেশ ধৰি ওচৰ চাপি ধনু-কাঁড় বা যাঠিৰে চিকাৰ কৰা হয়। কিছুমানে জন্তুৰ মাত অনুকৰণ কৰিও ওচৰলৈ আনি চিকাৰ কৰে।
(গ) বিষ ক্ৰিয়াৰে চিকাৰ: কাঁড় বা যাঠিৰ আগত বিষ লগাই, অথবা খাদ্যত বিষ মিহলাই জন্তু-চৰাই বধ কৰা হয়।
(ঘ) ফান্দ পাতি চিকাৰ: বিভিন্ন ধৰণৰ ফান্দ আৰু জাল ব্যৱহাৰ কৰি জন্তু-চৰাই ধৰা হয়। খাচী, গাৰো, ৰাভা, কাৰ্বি, কছাৰী আদি জনজাতিৰ মাজত এই পদ্ধতি প্ৰচলিত।
(ঙ) জোং পেলাই চিকাৰ: জন্তুৰ অহা-যোৱা পথত জোংযুক্ত গধূৰ কাঠ ৰছীৰে ওলমাই ফান্দ পাতি চিকাৰ কৰা হয়। পূব আফ্ৰিকাৰ লাঙ্গোসকলে হাতী আৰু নগাসকলে বিভিন্ন সৰু জন্তু এই পদ্ধতিৰে চিকাৰ কৰে।
২২। পশুপালনৰ পৰা পোৱা সুফলসমূহ কি
উত্তৰঃ পশুপালনৰ পৰা পোৱা সুফলসমূহ হ’ল:
(ক) মানুহৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কিছু কমিল।
(খ) পশুৰ পৰা মানুহে প্ৰয়োজনীয় খাদ্য লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল।
(গ) অঘৰী জীৱন এৰি মানুহে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ ল’লে আৰু সমাজ-সংস্কৃতিৰ উন্নতি হ’ল।
(ঘ) পশুৰ ছাল আৰু নোমেৰে পোছাক তৈয়াৰ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল।
(ঙ) পশুৰ পৰা পোৱা খাদ্য নিজে ব্যৱহাৰৰ লগতে আনৰ সৈতে বিনিময় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
(চ) পশুপাল লৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যোৱাৰ ফলত যাতায়াত ব্যৱস্থাৰো উন্নতি হ’ল।
২৩। অন্বেষণজীৱী বুলিলে কি বুজা? অন্বেষণজীৱীসকলক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি?
উত্তৰঃ সকলো জীৱৰ দৰে মানুহৰো জীৱন-ধাৰণৰ বাবে আহাৰৰ প্ৰয়োজন। প্ৰস্তৰ যুগত আদিম মানুহ অন্বেষণজীৱী আছিল আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। পিছলৈ খাদ্যৰ যোগান নিশ্চিত কৰিবলৈ শিল, হাড়, শিং আদিৰে সঁজুলি তৈয়াৰ কৰি চিকাৰ আৰু মাছ ধৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ভৌগোলিক অৱস্থান, প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু কাৰিকৰী দক্ষতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি খাদ্য আহৰণৰ পদ্ধতি বেলেগ বেলেগ আছিল।
জীৱিকা প্ৰৱৰ্তন প্ৰণালী মূলতঃ দুটা ভাগত বিভক্ত—অন্বেষণ আৰু উৎপাদন। অন্বেষণ জীৱিকাত প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা খাদ্য আৰু সম্পদ আহৰণ কৰি ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ইয়াত মানুহ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
অন্বেষণজীৱীসকলক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়:
(ক) সংগ্ৰহজীৱী,
(খ) চিকাৰজীৱী আৰু
(গ) মৎস্য চিকাৰজীৱী।
অৱশ্যে কোনো সমাজে কেৱল এটা পদ্ধতিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ নকৰে; ভৌগোলিক পৰিৱেশ অনুসৰি কোনো এটা জীৱিকা মুখ্য হৈ পৰে।
২৪। জীৱিকা প্রর্বতন প্রণালী বুলিলে কি বুজা? আদিম মানৱৰ জীৱিকা প্ৰৰ্বতনৰ প্ৰণালীক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি আৰু সেই ভাগবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ জীৱন-ধাৰণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা কাৰ্য-পদ্ধতিক জীৱিকা প্ৰৱৰ্তন অৰ্থনীতি বা অৰ্থনৈতিক সংগঠন বোলে। মানুহৰ বিভিন্ন চাহিদা পূৰণৰ বাবে সম্পদ আৰু কেঁচামালৰ প্ৰয়োজন হয়। মানুহে নিজৰ পৰিৱেশৰ পৰা সম্পদ আহৰণ কৰি বিভিন্ন কৌশল ব্যৱহাৰে দৈনন্দিন প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলতেই সংস্কৃতি আৰু অৰ্থনীতি গঢ় লৈ উঠে।
আদিম মানুহ সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। সেয়েহে ভৌগোলিক পৰিৱেশ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ভিন্নতাৰ বাবে জীৱিকা পদ্ধতিও ভিন্ন হৈছিল। প্ৰথমে মানুহে প্ৰকৃতিৰ পৰা সম্পদ সংগ্ৰহ কৰিছিল; পিছলৈ হাতিয়াৰ তৈয়াৰ কৰি প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিবলৈ শিকিলে।
জীৱিকা প্ৰৱৰ্তন প্ৰণালী দুটা ভাগত বিভক্ত:
(ক) অন্বেষণ জীৱিকা—সংগ্ৰহজীৱী, চিকাৰজীৱী আৰু মৎস্যজীৱী।
(খ) উৎপাদন জীৱিকা—কৃষক আৰু পশুপালক।
২৫। চিকাৰজীৱী সকলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃআদিম মানুহৰ প্ৰাচীনতম জীৱিকা আছিল অন্বেষণ জীৱিকা। ইয়াৰ এটা প্ৰধান পদ্ধতি হৈছে চিকাৰ জীৱিকা। প্ৰকৃতিৰ পৰা জীৱ-জন্তু বধ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰাকে চিকাৰ জীৱিকা বোলে। জন্তুৰ প্ৰকাৰ আৰু বিচৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াৰ জীৱন-যাপন ভিন্ন হয়।
চিকাৰজীৱীসকলৰ বৈশিষ্ট্য:
(ক) সৰু সৰু গোটত বিস্তৃত অঞ্চলত বাস কৰে।
(খ) কঠোৰ পৰিশ্ৰমী আৰু প্ৰকৃতিৰ সৈতে সংগ্ৰাম কৰি জীৱন কটায়।
(গ) চিকাৰৰ সন্ধানত ভ্ৰাম্যমান জীৱন-যাপন কৰে।
(ঘ) সাধাৰণতে দুৰ্গম আৰু অৰণ্য অঞ্চলত বাস কৰে।
(ঙ) চিকাৰ ভূমিৰ ব্যক্তিগত মালিকানা নাথাকে; ই সম্প্ৰদায়ৰ সামূহিক সম্পত্তি।
২৬। অসমৰ ভৈয়াম অঞ্চলত মৎস্যচিকাৰৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ অসমৰ ভৈয়াম অঞ্চলৰ বেছিভাগ বাসিন্দাৰ মৎস্য চিকাৰ মুখ্য জীৱিকা নহ’লেও, প্ৰায় সকলোৱে মাছ ধৰাত আগ্ৰহী আৰু পাকৈত। স্থানভেদে বিভিন্ন পদ্ধতি আৰু মাছমৰা সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিছুমান সঁজুলি স্বয়ংক্ৰিয় আৰু আন কিছুমান হাতেৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।
ভৈয়াম অঞ্চলত ব্যৱহৃত মৎস্য চিকাৰৰ পদ্ধতিসমূহ:
(ক) লাভী, জাল, চেপা, দিঙ্গৰা আদি সঁজুলি পানীত স্থাপন কৰি মাছ আৱদ্ধ কৰা হয়।
(খ) জাকৈ, পল, জুলুকী, খোৱালি জাল আদিৰে স্থিৰ বা কম সোঁতৰ পানীত মাছ ধৰা হয়।
(গ) স্থিৰ বা বোঁৱতী পানীত বৰশী পাতি মাছ ধৰা হয়।
(ঘ) ৰাতি পৰিষ্কাৰ পানীত পোহৰৰ সহায়ত জোঁৱাৰ, শেল বা দা-কাঁচিৰে মাছ চিকাৰ কৰা হয়।
(ঙ) কম সোঁতৰ পানীত ভেঠা দি মাছ ধৰা হয়।
(চ) প্ৰয়োজন অনুসৰি ধনু-কাঁড় ব্যৱহাৰ কৰি মাছ বিদ্ধ কৰা হয়।
(ছ) স্থিৰ পানীত কেতিয়াবা বনৌষধিৰ বিষ মিহলাই মাছ ধৰা হয়।
এইদৰে ভৈয়াম অঞ্চলৰ অসমীয়া লোকসকলে বিভিন্ন কৌশল আৰু সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি মাছ চিকাৰ কৰে।
২৭। জন্তু গৃহীকৰণ গৃহীকৰণ মানে কি? মানুহে কি উদ্দেশ্য লৈ জন্তু গৃহীকৰণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ বনৰীয়া জীৱ-জন্তুক পোহপাল দি ঘৰচীয়া কৰাৰ ব্যৱস্থাকে জন্তু গৃহীকৰণ বোলে। চিকাৰজীৱীসকলে চিকাৰৰ সময়ত পোৱা জীৱ-জন্তুৰ পোৱালি মৰমতে ঘৰলৈ আনি ৰখাৰ পৰাই ইয়াৰ আৰম্ভণি হয়। পাছলৈ এই পোহনীয়া জন্তুবোৰ জীৱিকা প্ৰৱৰ্তনৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰাত পশুপালন জীৱিকাৰ প্ৰচলন হয়।
প্ৰথমে মৰমৰ বাবেই জন্তু গৃহীকৰণ কৰা হৈছিল বুলি ধৰা হয়। চিকাৰৰ সুবিধাৰ বাবে কুকুৰো পোহা হৈছিল। কুকুৰৰ উপৰিও ভেড়া, ছাগলী, গৰু, ম’হ, গাহৰি, ঘোঁৰা, মেথোন, উট আদি জন্তু আৰু বিভিন্ন চৰাই-চিৰিকতি গৃহীকৰণ কৰা হৈছিল।
পাছলৈ মানুহে এই জন্তুবোৰৰ পৰা গাখীৰ, মাংস, ছাল, হাড় আদি লাভ কৰি খাদ্য আৰু অন্যান্য কামত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লয়। কুকুৰ, ঘোঁৰা, উট আদিক বস্তু কঢ়িওৱাৰ কামতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
২৮। প্রাচীন মানৱ সমাজত জীব-জন্তু গৃহীকৰণ সম্বন্ধে এটি টোকা লিখা।
নাইবা
আদিম মানৱৰ দ্বাৰা গৃহীকৃত প্রধান জন্তু সম্বন্ধে লিখা।
নাইবা
জীৱ-জন্তু কেতিয়া আৰু কেনেকৈ গৃহীকৰণ কৰা হৈছিল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহে কেতিয়া, ক’ত আৰু কেনেকৈ জীৱ-জন্তু গৃহীকৰণ আৰম্ভ কৰিছিল, সঠিককৈ কোৱা কঠিন। বনৰীয়া জন্তু গৃহীকৰণৰ কৌশল অন্বেষণজীৱী নে খেতিপ্ৰধান সমাজত প্ৰথমে উদ্ভাৱন হৈছিল, সেই কথাও নিশ্চিত নহয়। তথাপি পুৰাতাত্ত্বিক তথ্যৰ পৰা মানৱ সমাজত জীৱ-জন্তু গৃহীকৰণৰ বিষয়ে কিছু ধাৰণা কৰিব পাৰি।
পুৰাতাত্ত্বিক তথ্য অনুসৰি মানুহে প্ৰথমে কুকুৰ গৃহীকৰণ কৰিছিল। ইউৰোপৰ বাল্টিক সাগৰ অঞ্চলৰ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ ভগ্নাৱশেষত কুকুৰ পোহাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। সেই সময়ত মানুহ অন্বেষণজীৱী আছিল আৰু চিকাৰজীৱীসকলে বনৰীয়া জন্তুৰ স্বভাৱ ভালদৰে লক্ষ্য কৰাৰ সুযোগ পাইছিল। সেয়ে তেওঁলোকে জন্তু গৃহীকৰণৰ কৌশল সহজে আয়ত্ত কৰিব পাৰিছিল। চিকাৰত সহায় লোৱাৰ বাবেও বহু অন্বেষণজীৱী সমাজে কুকুৰ পুহিছিল। ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে অন্বেষণজীৱী হৈ থকাৰ সময়তে মানুহে জন্তু গৃহীকৰণ আৰম্ভ কৰিছিল।
কুকুৰৰ পিছত কোন জন্তু কেতিয়া আৰু ক’ত গৃহীকৰণ কৰা হৈছিল, সঠিককৈ কোৱা কঠিন। বাল্টিক সাগৰ অঞ্চলৰ কেন্ট গুহাৰ খননত প্ৰথম স্তৰত চিকাৰজীৱীসকলৰ সাংস্কৃতিক অৱশেষ আৰু তাৰ ওপৰৰ স্তৰত ভেড়া-ছাগলী পোহাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। তৃতীয় স্তৰত ভেড়া-ছাগলীৰ গাখীৰ আৰু উল ব্যৱহাৰৰ লগতে কৃষিৰ প্ৰমাণো পোৱা যায়। ইয়াৰ পৰা বুজিব পাৰি যে মানুহে প্ৰথমে ভেড়া-ছাগলী পুহিবলৈ শিকি, পিছত গাখীৰ আৰু উল ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰু শেষত গৰু-গাহৰি গৃহীকৰণ কৰিবলৈ শিকিছিল।
মিছৰ, বেবিলন আৰু সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতাতো বিভিন্ন জন্তু পোহাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। ইউৰোপ, আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াৰ ৮,০০০-১০,০০০ বছৰ পুৰণি নবপ্ৰস্তৰ যুগৰ অৱশেষতো ভেড়া, ছাগলী আদি পোহাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হয় যে গৰু, ঘোঁৰা, ভেড়া, ছাগলী, উট আদি পোহনীয়া জন্তু পুৰণি গোলাৰ্ধৰ এছিয়া আৰু উত্তৰ আফ্ৰিকাত প্ৰথমে গৃহীকৰণ কৰা হৈছিল। ভেড়া আৰু ছাগলী গৰু বা ম’হতকৈ আগতে গৃহীকৰণ কৰা হৈছিল বুলি ধৰা হয়। বোজা কঢ়িওৱা জন্তুৰ ভিতৰত গাধৰ গৃহীকৰণ আগতে হৈছিল আৰু পিছত ঘোঁৰা পোহাৰ প্ৰচলন হয়। এইদৰে বিভিন্ন সময়ত মানুহে কুকুৰ, ভেড়া, ছাগলী, গৰু, ম’হ, উট, গাধ, ঘোঁৰা আৰু বিভিন্ন চৰাই আদি বনৰীয়া জীৱ-জন্তু গৃহীকৰণ কৰিছিল।arja
২৯। “উৎপাদন জীৱিকা অন্বেষণ জীৱিকাতকৈ শ্রেয়” —আলোচনা কৰা।
বা
অন্বেষণজীৱিকা আৰু উৎপাদন জীৱিকাৰ তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আদিম মানৱে জীৱিকা নিৰ্বাহৰ বাবে অৱলম্বন কৰা পদ্ধতিসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— (ক) অন্বেষণজীৱিকা আৰু (খ) উৎপাদনজীৱিকা। আদিতে মানুহে খাদ্য আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। সেয়ে সংগ্ৰহ, চিকাৰ আৰু মৎস্যচিকাৰৰ জৰিয়তে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অন্বেষণজীৱিকাই আছিল মানুহৰ প্ৰথম আৰু প্ৰাচীনতম জীৱিকা।
পিছলৈ অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে মানুহে বনৰীয়া জীৱ-জন্তু গৃহীকৰণ আৰু বনৰীয়া উদ্ভিদৰ খেতি কৰাৰ উপায় আৱিষ্কাৰ কৰিলে। ফলত অন্বেষণজীৱিকাৰ লগতে উৎপাদনজীৱিকাৰো সৃষ্টি হ’ল। নিজৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী নিজে উৎপাদন কৰিব পৰা বাবে ইয়াক উৎপাদনজীৱিকা কোৱা হয়। উৎপাদনজীৱিকাৰ দুটা প্ৰধান পদ্ধতি হ’ল— পশুপালন আৰু কৃষি।
অন্বেষণ আৰু উৎপাদনজীৱিকাৰ মাজত কেইটামান পাৰ্থক্য দেখা যায়:
(ক) অন্বেষণজীৱীসকলে সৰু সৰু দলত অঘৰী বা ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন-যাপন কৰিছিল। বিপৰীতে উৎপাদনজীৱীসকল সাধাৰণতে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিছিল। অৱশ্যে পশুপালকসকল পশুৰ বিচৰণভূমিৰ বাবে কিছু ভ্ৰাম্যমাণ আছিল।
(খ) উৎপাদনজীৱীসকলৰ খাদ্য উৎপাদন নিয়মীয়া হোৱাৰ বাবে সীমিত এলেকাত অধিক লোক বসবাস কৰিব পাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত গাঁও-ভূঁইৰ জনবসতি বৃদ্ধি পাইছিল।
(গ) উৎপাদনজীৱিকাত অতিৰিক্ত উৎপাদন হোৱাৰ ফলত ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ বিকাশ ঘটে আৰু বিভিন্ন লোকৰ মাজত বস্তুৰ আদান-প্ৰদান আৰম্ভ হয়।
(ঘ) উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰৰ ফলত উদ্যোগপ্ৰধান নগৰ-চহৰৰ সৃষ্টি হয় আৰু ব্যৱসায়ৰ মাধ্যম হিচাপে মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন ঘটে।
(ঙ) অন্বেষণজীৱী সমাজত সম্পত্তিৰ ওপৰত সমূহীয়া অধিকাৰ আছিল। কিন্তু উৎপাদনজীৱী সমাজত ভূমি, খনিজ সম্পদ, জলাশয় আৰু বনজ সম্পদৰ ওপৰত ব্যক্তিগত বা পৰিয়ালগত অধিকাৰ গঢ় লৈ উঠে।
(চ) উৎপাদনজীৱী সমাজত শ্ৰমৰ বিভাজন আৰু বিশেষজ্ঞ কৰ্মীৰ সৃষ্টি হয়। ফলত ধন-সম্পত্তি আৰু কামৰ পাৰ্থক্যৰ ভিত্তিত সমাজত শ্ৰেণীভেদ তথা ধনী-দুখীয়াৰ ধাৰণা গঢ় লৈ উঠে।
আহাৰ উৎপাদন ব্যৱস্থা আৱিষ্কাৰৰ লগে লগে মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশত এক নতুন যুগৰ সূচনা হয়। উৎপাদনজীৱিকা গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ নিৰ্ভৰশীলতা কমি যায় আৰু নিয়মীয়া খাদ্য যোগানৰ ফলত মানুহে সংস্কৃতি, সমাজব্যৱস্থা, শিল্প-উদ্যোগ, বাণিজ্য আৰু ধৰ্মৰ দৰে বিভিন্ন দিশত মনোনিৱেশ কৰিবলৈ সুবিধা পায়।
সেয়েহে উৎপাদনজীৱিকাৰ বিকাশৰ লগে লগে মানৱ সমাজত বহু পৰিৱৰ্তন সাধন হয় আৰু অন্বেষণজীৱিকাতকৈ উৎপাদনজীৱিকা অধিক উন্নত বুলি ক’ব পাৰি।
৩০। স্থানান্তৰিত কৃষি বা ঝুম খেতি বুলিলে কি বুজা? এই কৃষিৰ সুবিধা-অসুবিধাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্থানান্তৰী বা ঝুম খেতি আজিও পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চলত প্ৰচলিত। নগাসকলে স্থানান্তৰী খেতিৰ সলনি ‘ঝুম’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল বাবে এই নামটো অধিক প্ৰচলিত। সাধাৰণতে অধিক বৰষুণ হোৱা গ্ৰীষ্ম আৰু উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় পাহাৰীয়া অঞ্চলত ঝুম খেতি কৰা হয়। পাহাৰীয়া অঞ্চলত মাটি এঢলীয়া আৰু জলসিঞ্চনৰ সুবিধা কম হোৱাৰ বাবে এই খেতি উপযোগী। একোটা গাঁও বা কেইবাখনো গাঁৱৰ সম্প্ৰদায়ে নিৰ্দিষ্ট এলেকাৰ ভিতৰত পথাৰ সলাই সলাই ঝুম খেতি কৰে।
ঝুম খেতি কৰিবলৈ প্ৰথমে গাঁৱৰ মুখিয়ালৰ নেতৃত্বত মাটি নিৰ্বাচন কৰা হয়। তাৰ পিছত গছ-গছনি কাটি শুকুৱাই জুই লগাই দিয়া হয়। জুইৰ ছাই মাটিত মিহলি হৈ মাটি সাৰুৱা কৰে। মুকলি কৰা মাটিখিনি বিভিন্ন পৰিয়ালৰ মাজত ভাগ কৰি দিয়া হয়। হাবি কটা আৰু জুই দিয়াৰ কাম সাধাৰণতে পুৰুষে কৰে।
বৰষুণৰ পিছত মাটি কোমল হ’লে গুটি সিঁচা হয়। খনিত্ৰৰে ৫-৬ ইঞ্চি দূৰে দূৰে গাঁত কৰি তাত গুটি দি মাটি ভৰাই দিয়া হয়। কিছুদিন পিছত গুটি গজি উঠে আৰু বন গজিলে ৰোকনীৰে নিৰোৱা হয়। উত্তৰ-পূব ভাৰতত ধান ঝুমৰ প্ৰধান শস্য। ঝুম খেতিৰ মুখ্য সঁজুলি হ’ল— দা, খনিত্ৰ আৰু ৰোকনী। ৪-৫ মাহৰ পিছত কাঁচিৰে শস্য চপাই গুটি পৃথক কৰা হয়।
এডৰা মাটিত প্ৰতি বছৰে ঝুম খেতি কৰা নহয়। এবাৰ খেতি কৰাৰ পিছত মাটিডৰা কেইবছৰমান চন পেলাই ৰখা হয় আৰু আন ঠাইত খেতি কৰা হয়। সেইবাবে ইয়াক স্থানান্তৰী বা ঝুম খেতি কোৱা হয়। কম জনসংখ্যা আৰু অধিক মাটিৰ সুবিধাৰ বাবে এই পদ্ধতি সম্ভৱ হয়।
ঝুম খেতিৰ সুবিধা:
(ক) সামূহিকভাৱে কাম কৰাৰ বাবে ব্যক্তিগত পৰিশ্ৰম কম হয় আৰু কাম আনন্দময় হয়।
(খ) বিভিন্ন শস্য আৰু শাক-পাচলি উৎপাদন কৰি খাদ্যৰ ক্ষেত্ৰত স্বয়ংসম্পূৰ্ণ হ’ব পাৰি।
(গ) অন্বেষণজীৱীৰ দৰে সঘনাই ঠাই সলাই ঘূৰি ফুৰিব নালাগে।
ঝুম খেতিৰ অসুবিধা:
(ক) এবাৰ খেতি কৰাৰ পিছত মাটি বহুদিন চন পেলাই ৰাখিব লাগে বাবে অধিক মাটিৰ প্ৰয়োজন হয়।
(খ) গছ-গছনি কমি যোৱাৰ ফলত বৰষুণ কমে আৰু পাহাৰৰ নিজৰাবোৰত পানী কমি যায়।
(গ) মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায় আৰু মাটি খহনীয়া হয়।
(ঘ) ঠাই সলাই খেতি কৰাৰ বাবে ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন-যাপন কৰিবলগীয়া হয় আৰু স্থায়ী বসতিৰ অসুবিধা হয়।
(ঙ) স্থায়ীভাৱে নথকাৰ বাবে স্কুল, চিকিৎসালয় আদি উন্নয়নমূলক অনুষ্ঠান স্থাপন কৰাত অসুবিধা হয়।
৩১। বেদিকা কৃষিৰ লগত ঝুম খেতিৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰঃ ঝুম আৰু বেদিকা কৃষিৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে।
সেইবোৰ হ’ল:
(ক) ঝুম খেতি অস্থায়ী আৰু অধিক পৰিশ্ৰমসাধ্য। আনহাতে বেদিকা কৃষি স্থায়ী আৰু তুলনামূলকভাৱে কম পৰিশ্ৰমসাধ্য।
(খ) ঝুম খেতি স্থানান্তৰিত কৃষি। এবাৰ খেতি কৰাৰ পিছত আন ঠাইলৈ যাব লাগে বাবে অধিক মাটিৰ প্ৰয়োজন হয়। কিন্তু বেদিকা কৃষি স্থায়ী হোৱাৰ বাবে সৰু এলেকাতো বছৰৰ পিছত বছৰ খেতি কৰিব পাৰি।
(গ) ঝুম কৃষকসকল জলবায়ুৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল। বেদিকা কৃষিত জলসিঞ্চন আৰু সাৰ ব্যৱহাৰৰ সুবিধা থকাৰ বাবে কম মাটিতো অধিক শস্য উৎপাদন কৰিব পাৰি।
(ঘ) ঝুম কৃষিৰ ফলত পাহাৰ-পৰ্বতৰ ক্ষয় আৰু সমভূমিত বানপানীৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। বিপৰীতে বেদিকা কৃষিত শিলৰ বাধা আৰু গছ-গছনিৰ সহায়ত মাটি খহনীয়া ৰোধ কৰা হয়।
(ঙ) ঝুম খেতিত পৰিশ্ৰমৰ তুলনাত উৎপাদন কম। কিন্তু বেদিকা কৃষিত কম এলেকাত অধিক খাদ্য উৎপাদন কৰিব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, অৰুণাচলৰ আপাটানিসকলে প্ৰায় ২০ বৰ্গ মাইল এলেকাত ১২,০০০মান লোকক বেদিকা কৃষিৰে পোহ-পাল দিয়ে।
সেয়ে দেখা যায় যে ঝুম খেতিৰ তুলনাত বেদিকা কৃষি অধিক উৎপাদনক্ষম আৰু উন্নত কৃষি পদ্ধতি।
৩২। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ দৃষ্টিত স্থানান্তৰিত কৃষি অবলম্বন কৰা জনজাতিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ঝুম খেতি কৰা দুটা জনজাতি হ’ল:
(ক) অৰুণাচলৰ মিচিমিসকল আৰু
(খ) নগাভূমিৰ আওনগাসকল।
৩৩। অসমৰ গ্রামাঞ্চলৰ লোকসকলে নাঙল কৃষিৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰা বিশেষ সঁজুলিবোৰৰ নাম লিখা আৰু সেইবোৰৰ ব্যৱহাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ অসমৰ গ্ৰামাঞ্চলত নাঙলৰ কৃষিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰধান সঁজুলিবোৰ হ’ল:
(ক) নাঙল-যুঁৱলি — মাটি চহাবলৈ।
(খ) মৈ — মাটিৰ চপৰা ভাঙি সমান কৰিবলৈ।
(গ) দলিমাৰী — মাটি গুৰি আৰু চপৰা ভাঙিবলৈ।
(ঘ) খাৰণি — হাবি-জংঘল আৰু শস্যৰ মাজৰ বন গুচাবলৈ।
(ঙ) বিন্ধ — বন গুচাবলৈ আৰু ঘন শস্য পাতল কৰিবলৈ।
(চ) কোৰ — আলি তৈয়াৰ আৰু পানীৰ নলা খান্দিবলৈ।
(ছ) দা — হাবি-বন চাফা কৰিবলৈ।
(জ) কান্ধমাৰি — শস্য কঢ়িয়াবলৈ।
(ঝ) ওখনি — মৰণা মাৰিবলৈ।
(ঞ) সিচনি — খালৰ পৰা পানী সিঁচি পথাৰত যোগান ধৰিবলৈ।
৩৪। চিকাৰী সংগ্ৰহকাৰী সমাজ সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ চিকাৰী-সংগ্ৰহকাৰী সমাজৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল খাদ্যৰ বাবে চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা। নৃতাত্ত্বিকসকলৰ মতে, মানৱ ইতিহাসৰ প্ৰায় ৯৯ শতাংশ সময় এই ধৰণৰ অৰ্থব্যৱস্থা প্ৰচলিত আছিল। লী আৰু ডেভোৱে (১৯৬৮) মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে, জীয়াই থকাৰ বাবে পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই লোৱাৰ আটাইতকৈ দীৰ্ঘস্থায়ী পদ্ধতি আছিল চিকাৰ-সংগ্ৰহ প্ৰণালী।
পূৰ্বতে এনে সমাজক কেৱল ‘চিকাৰী সমাজ’ বুলি কোৱা হৈছিল। কিন্তু পিছলৈ নৃতাত্ত্বিকসকলে দেখুৱাইছে যে চিকাৰৰ লগতে ফল-মূল আৰু অন্যান্য উদ্ভিদ সংগ্ৰহো খাদ্য যোগানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল। চাহলিনচৰ মতে, এই সমাজবোৰ প্ৰকৃততে সমৃদ্ধ সমাজ। বৰ্তমানৰ চিকাৰী-সংগ্ৰহকাৰী সমাজৰ অধ্যয়নৰ পৰা দেখা যায় যে তেওঁলোকে তুলনামূলকভাৱে কম সময় কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ জীৱন-যাপন প্ৰকৃতি আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত যথেষ্ট নিৰ্ভৰশীল।
৩৫। পশুপালন সমাজৰ অৰ্থব্যৱস্থা সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ পশুপালন সমাজ বুলিলে সেইসকল লোকক বুজায়, যিসকলে খাদ্য উৎপাদনৰ বাবে পশুপালনৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল। গৰু-ম’হ, ভেড়া, ছাগলী, ঘোঁৰা, উট আদি ইয়াত পালন কৰা হয়। বিশেষকৈ গাখীৰ আৰু মাংস যোগান ধৰিব পৰা পশু পালন কৰা হয়। পশুপালনৰ লগত ঘাঁহ-বন, পাহাৰ-পৰ্বত আৰু মৰুভূমিৰ দৰে পৰিৱেশৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
নৃতাত্ত্বিকসকলৰ মতে, পশুপালন প্ৰাচীন কালৰ পৰাই চলি আহিছে। ইয়াৰ উদাহৰণ হিচাপে পূব আফ্ৰিকাত গৰু-ম’হ, উত্তৰ আফ্ৰিকাত উট, দক্ষিণ-পশ্চিম এছিয়াত ছাগলী-ভেড়া আৰু মধ্য এছিয়া তথা উপ-সুমেৰু অঞ্চলত বগা হৰিণা পালন কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰিব পাৰি। বিবর্তনবাদী দৃষ্টিকোণৰ পৰা পশুপালন সমাজক চিকাৰী-সংগ্ৰহকাৰী সমাজৰ পিছৰ পৰ্যায় বুলি ধৰা হয়। অৰ্থাৎ চিকাৰী সমাজৰ পৰা কৃষিভিত্তিক সমাজলৈ পৰিৱৰ্তনৰ মাজত পশুপালন সমাজৰ সৃষ্টি হৈছিল বুলি ধৰা হয়।
পশুপালক সমাজে পশুৰ বাবে ঘাঁহ বিচাৰি এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰে। এই ধৰণৰ জীৱন-যাপনক সাধাৰণতে দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়— স্থানান্তৰ আৰু যাযাবৰী। কোনো পশুপালক সমাজে বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত ঘাঁহ পোৱা ঠাইলৈ পশু লৈ যায়; ইয়াক স্থানান্তৰ বোলা হয়। পূব আফ্ৰিকাৰ মাছাই ইয়াৰ উদাহৰণ। আনহাতে, পশুপালক সমাজৰ সকলো সদস্যই পোহনীয়া পশুৰ সৈতে এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰিলে তেওঁলোকক যাযাবৰ বোলা হয়। পশ্চিম ইৰাণৰ দক্ষিণ জাগৰোছ পৰ্বতমালাৰ বাঘতিয়াৰি ইয়াৰ উদাহৰণ।
৩৬। চিকাৰী সংগ্রাহক সমাজৰ গাঁথনি সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ উপলব্ধ খাদ্যৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি চিকাৰী-সংগ্ৰাহক সমাজত বিভিন্ন বিশেষত্ব গঢ় লৈ উঠে। কিছুমানে ডাঙৰ জন্তু চিকাৰ কৰে বা ফান্দ পাতে, আনহাতে কিছুমানে হ্ৰদ, নদী আৰু উপকূলত মাছ ধৰে। স্কেণ্ডিনেভিয়াত ‘ট্ৰেপাৰ’ শব্দটোৱে হৰিণ আদি ধৰিবলৈ মাটিত গাঁত থকা জটিল ফান্দ ব্যৱহাৰ কৰা চিকাৰীসকলক বুজায়।
চিকাৰী-সংগ্ৰাহক সমাজত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব সাধাৰণতে অতি কম। কাৰণ স্থানীয় খাদ্য-সামগ্ৰীয়ে সীমিত সংখ্যক লোককহে দীৰ্ঘদিন ধৰি সহায় কৰিব পাৰে। কৃষিৰ উপযোগী জলবায়ুত কৃষিভূমিয়ে খেতি নকৰা ভূমিতকৈ প্ৰায় ৬০-১০০ গুণ অধিক জনসংখ্যা ধাৰণ কৰিব পাৰে।
উদ্যান-শস্য, পশুপালন আৰু ঔদ্যোগিক সমাজৰ বিপৰীতে যাযাবৰ চিকাৰী-সংগ্ৰাহক সমাজত সাধাৰণতে শ্ৰেণীভেদ নথকা সামাজিক গাঁথনি দেখা যায়। সৰু সৰু পৰিয়ালৰ গোট মিলি একোটা সমাজ গঠন কৰে। সাধাৰণতে পুৰুষসকলে চিকাৰ কৰে আৰু মহিলাসকলে খাদ্য সংগ্ৰহ কৰে। আন বহু সামাজিক ৰীতি-নীতিৰ তুলনাত পুৰুষৰ যৌৱনপ্ৰাপ্তিৰ অনুষ্ঠান এই সমাজত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৩৭। চিকাৰী সংগ্রাহক জীৱনৰ বিশেষত্ব সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ চিকাৰী সংগ্ৰাহকসকল খাদ্যৰ প্ৰাকৃতিক উপলব্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সেয়ে খাদ্য শেষ হ’লে তেওঁলোকে ঠাই সলনি কৰি আগবাঢ়ে আৰু তুলনামূলকভাৱে ভ্ৰাম্যমাণ জীৱন যাপন কৰে। সকলো সম্পত্তি কঢ়িয়াবলগীয়া হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে স্থানীয় সামগ্ৰীৰে সৰল আশ্ৰয় নিৰ্মাণ কৰে। স্থায়ী বসতি বা বৃহৎ ভৱনৰ বিকাশ এনে সমাজত কম দেখা যায়। ভ্ৰাম্যমাণ জীৱনৰ বাবে অতিৰিক্ত খাদ্য সংৰক্ষণৰ সুবিধা নাথাকে। সেয়ে প্ৰতিটো পৰিয়ালে নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি খাদ্য সংগ্ৰহ কৰে আৰু অতিৰিক্ত খাদ্য নথকাৰ বাবে পূৰ্ণকালীন নেতা, শিল্পী বা বিশেষজ্ঞক সমৰ্থন কৰা কঠিন হয়।
অৱশ্যে খাদ্য প্ৰচুৰ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য হোৱা ঠাইত চিকাৰী সংগ্ৰাহকৰ গোট স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিব পাৰে। এনে পৰিস্থিতিত কৃষি, উদ্যানশস্য আৰু পশুপালনৰ বিকাশে সামাজিক উন্নতিত সহায় কৰে। অতিৰিক্ত খাদ্য উৎপাদনে কিছুমান লোকক দৈনিক খাদ্য সংগ্ৰহৰ দায়িত্বৰ পৰা মুক্ত কৰে। ফলত তেওঁলোকে বিভিন্ন দক্ষতা আৰু প্ৰতিভা বিকাশ কৰিব পাৰে আৰু বিনিময়ৰ জৰিয়তে সমাজলৈ উপকাৰ আগবঢ়াব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আমেৰিকাৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় উত্তৰ-পশ্চিমৰ হাইদা জনগোষ্ঠীয়ে অতিৰিক্ত খাদ্যৰ সহায়ত বোৱা কাপোৰ আৰু সুন্দৰ খোদিত সামগ্ৰী নিৰ্মাণত দক্ষতা অৰ্জন কৰিছিল।
৩৮। খাদ্য উৎপাদন অর্থনীতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কলম্বাচৰ সময়ৰ আগতেই বিশ্বৰ বহু জনগোষ্ঠী খাদ্য উৎপাদন অৰ্থনীতিৰ পৰ্যায়ত আছিল। বহু নৃবিজ্ঞানীৰ মতে দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু মধ্য আমেৰিকাত প্ৰথম খাদ্য উৎপাদন অৰ্থনীতিৰ আৰম্ভণি হৈছিল।
ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
(ক) জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব: সংগ্ৰহ অৰ্থনীতিৰ তুলনাত উৎপাদন অৰ্থনীতিত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অধিক আছিল।
(খ) স্বনিৰ্ভৰ গাঁও: ১০০ৰ পৰা ২০০০ লোকসংখ্যাৰে স্বনিৰ্ভৰ গাঁও গঢ়ি উঠিছিল।
(গ) ভূমি কৃষি: ব্যক্তিগতভাৱে খেতি কৰা হৈছিল যদিও শস্য চপোৱাৰ সময়ত গাঁওবাসীয়ে একেলগে কাম কৰিছিল।
(ঘ) উৎপাদিত পণ্য: কোনো ব্যক্তিয়ে আনৰ উৎপাদিত খাদ্য বা পণ্যত একচেটিয়া অধিকাৰ কৰিব নোৱাৰিছিল। প্ৰয়োজন অনুসৰি কেতিয়াবা অতিৰিক্ত পণ্য বিনামূল্যে বিতৰণ কৰা হৈছিল।
(ঙ) শ্ৰম বিভাজন: জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে শ্ৰম বিভাজনৰ সৃষ্টি হৈছিল। আধুনিক বজাৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ পিছতো বিনিময় প্ৰথা ব্যাপক আছিল।
(চ) সম্পত্তি: চিকাৰ, কৃষিভূমি, ফলৰ বাগিচা আৰু পশুচৰণভূমি গাঁওবাসীৰ সামূহিক সম্পত্তি বুলি গণ্য হৈছিল। গাঁওৰ নেতা বা গোষ্ঠীপ্ৰধানে সম্পত্তি জনগণৰ মাজত বণ্টন কৰিছিল, যাৰ ফলত পিছলৈ ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ ধাৰণা গঢ় লৈ উঠিছিল।
৩৯। অর্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰেক্ষাপটত বস্তুগত বৈশিষ্ট্যই কি বুজায়?
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত বস্তুগত বৈশিষ্ট্যই সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ উৎপাদন, বিতৰণ আৰু ব্যৱহাৰক বুজায়। খাদ্যৰ অতিৰিক্ত উৎপাদনে সমাজত কৃষি, উদ্যানশস্য আৰু পশুপালনৰ বিকাশত সহায় কৰে। অতিৰিক্ত খাদ্য থাকিলে কিছুমান লোক দৈনিক খাদ্য সংগ্ৰহৰ দায়িত্বৰ পৰা মুক্ত হৈ বিভিন্ন দক্ষতা আৰু প্ৰতিভা বিকাশ কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ দক্ষতাৰ জৰিয়তে সমাজলৈ উপকাৰ আগবঢ়াই বিনিময়ত খাদ্য বা অন্যান্য সামগ্ৰী লাভ কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আমেৰিকাৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় উত্তৰ-পশ্চিমৰ হাইদা জনগোষ্ঠীয়ে অতিৰিক্ত খাদ্যৰ সহায়ত বোৱা কাপোৰ আৰু খোদিত সামগ্ৰী নিৰ্মাণত দক্ষ শিল্পী হিচাপে পৰিচিত হৈছিল।
৪০। অর্থনৈতিক ব্যবস্থা গঢ় দিয়াত প্রযুক্তিগত বৈশিষ্ট্যব ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰযুক্তিগত বৈশিষ্ট্যই উৎপাদনশীলতা, দক্ষতা, উদ্ভাৱন আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰযুক্তিয়ে অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাক তলত দিয়া ধৰণে প্ৰভাৱিত কৰে:
(ক) উৎপাদনশীলতা আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি: অটোমেচন, ৰবটিক্স, কম্পিউটাৰ আৰু চফটৱেৰে উৎপাদনত সময় আৰু শ্ৰম কমাই কম খৰচত অধিক উৎপাদনত সহায় কৰে।
(খ) উদ্ভাৱন আৰু প্ৰতিযোগিতামূলকতা: অনুসন্ধান আৰু বিকাশত বিনিয়োগে নতুন সামগ্ৰী, প্ৰক্ৰিয়া আৰু প্ৰযুক্তিৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত নতুন বজাৰ আৰু উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠে আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়।
(গ) নতুন উদ্যোগ আৰু চাকৰিৰ সুযোগ: কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, জৈৱ প্ৰযুক্তি আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ দৰে নতুন প্ৰযুক্তিয়ে নতুন উদ্যোগ আৰু চাকৰিৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। লগতে এই প্ৰযুক্তি চলোৱা আৰু উন্নত কৰাৰ বাবে দক্ষ শ্ৰমিকৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মান উন্নতি: উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণৰ ফলত উন্নত মানৰ সামগ্ৰী আৰু সেৱা উৎপাদন হয়। ডাঙৰ তথ্য আৰু AI-য়ে গ্ৰাহকৰ পছন্দ বুজি উন্নত সেৱা প্ৰদান কৰাত সহায় কৰে।
৪১। বস্তুগত বৈশিষ্ট্যই উৎপাদনৰ সিদ্ধান্তত কেনে প্রভাব পেলায়?
উত্তৰঃ বস্তুগত বৈশিষ্ট্যই উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ উপলব্ধতা, খৰচ আৰু গুণগত মান নিৰ্ধাৰণ কৰি উৎপাদনৰ সিদ্ধান্তত প্ৰভাৱ পেলায়।
(ক) উপলব্ধতা আৰু অভিগম্যতা: কেঁচামাল আৰু প্ৰয়োজনীয় সম্পদৰ উপস্থিতিয়ে উৎপাদনৰ পৰিকল্পনা আৰু উৎপাদন স্থান নিৰ্বাচনত প্ৰভাৱ পেলায়। সম্পদৰ ওচৰত থাকিলে খৰচ কমে আৰু যোগান শৃংখল সহজ হয়।
(খ) গুণগত মান আৰু কাৰ্যক্ষমতা: কেঁচামালৰ গুণগত মান আৰু বিশেষ বৈশিষ্ট্যই চূড়ান্ত সামগ্ৰীৰ মান আৰু কাৰ্যক্ষমতাত প্ৰভাৱ পেলায়।
(গ) নিয়ন্ত্ৰণ অনুসৰণ: সুৰক্ষা মানদণ্ড, পৰিৱেশৰ নিয়ম আৰু বিপজ্জনক পদাৰ্থ সম্পৰ্কীয় নীতি মানি চলাটো উৎপাদনৰ সিদ্ধান্তৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
(ঘ) যোগান শৃংখলৰ স্থিতিস্থাপকতা: প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, মহামাৰী বা ভূ-ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ ফলত যোগানত বিঘিনি ঘটিব পাৰে। সেয়ে বিভিন্ন উৎসৰ পৰা সামগ্ৰী সংগ্ৰহ আৰু বিপদ হ্ৰাসৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণে উৎপাদন অব্যাহত ৰখাত সহায় কৰে।
(ঙ) প্ৰযুক্তিগত উন্নতি: নতুন প্ৰযুক্তিৰে উন্নত গুণ আৰু কাৰ্যক্ষমতাৰ সামগ্ৰী সৃষ্টি হয়। এনে উদ্ভাৱনীমূলক সামগ্ৰী ব্যৱহাৰে উৎপাদিত পণ্যৰ মান আৰু প্ৰতিযোগিতামূলকতা বৃদ্ধি কৰে।
৪২। পশুপালনৰ ধাৰণা আৰু খাদ্য উৎপাদনকাৰী অর্থনীতিত ইয়াৰ তাৎপর্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পশুপালন সমাজৰ এটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য হ’ল মানুহৰ ঠাই সলনি কৰি ফুৰা। এই স্থান সলনি স্থায়ী বা ঋতু অনুসৰি হ’ব পাৰে। ইয়াক ট্ৰেন্সহিউমেন্স বোলা হয়। পশুৰ বাবে নতুন চৰণীয়া পথাৰ বিচাৰি তেওঁলোকে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যায়। এটা ঠাইৰ ঘাঁহ শেষ হ’লে সেই ঠাই এৰি নতুন চৰণীয়া ঠাই বিচাৰে। সাধাৰণতে পশুপালন কৰা সমাজৰ আকাৰ সৰু হয়।
চৰণীয়া পথাৰ সাধাৰণতে সমাজৰ সকলোৰে ব্যৱহাৰৰ বাবে থাকে, যদিও কোনো মুখিয়ালে কোনো বিশেষ মাটিৰ মালিক হ’ব পাৰে। পশুপালন সমাজ সাধাৰণতে পিতৃবংশৰ ভিত্তিত গঠিত হয় আৰু পুৰুষসকলেই বেছিভাগ পশুৰ মালিক হয়।
(ক) খাদ্য আৰু পুষ্টি: পশুপালনৰ পৰা মাংস, গাখীৰ আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰী পোৱা যায়। এইবোৰে মানুহৰ পুষ্টি আৰু স্বাস্থ্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খাদ্য যোগান ধৰে।
(খ) জীৱিকা: পশু আৰু ইয়াৰ পৰা পোৱা মাংস, গাখীৰ, উল, চামৰা আদি বিক্ৰী কৰি আয় কৰিব পাৰি। ইয়াৰ লগতে পশুজাত সামগ্ৰী তৈয়াৰ আৰু বিক্ৰীৰ ক্ষেত্ৰতো কামৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।
(গ) অনুপযোগী মাটিৰ ব্যৱহাৰ: খেতিৰ বাবে অনুপযোগী শুকান আৰু আধা-শুকান মাটি পশু চৰাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। ঋতু আৰু পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন অনুসৰি পশুপালকসকলে নতুন ঘাঁহ আৰু পানীৰ উৎস বিচাৰি পশুবোৰক এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ লৈ যায়।
(ঘ) সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক গুৰুত্ব: পশুপালন বহু সমাজৰ পৰম্পৰা, সামাজিক গাঁথনি আৰু পৰিচয়ৰ সৈতে জড়িত। একেলগে চৰণীয়া পথাৰ ব্যৱহাৰ আৰু মিলি-জুলি সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ফলত সমাজৰ মাজত একতা আৰু সহযোগিতা বৃদ্ধি পায়।
৪৩। খাদ্য উৎপাদনকাৰী অর্থনীতিত উদ্যান কৃষিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ‘উদ্যান কৃষি’ বুলিলে স্থায়ী খেতিপথাৰ নথকাৰ সময়ত খন্দা লাঠি, কোৰ আদি সৰল সঁজুলিৰে কৰা সহজ কৃষি পদ্ধতিক বুজায়। সাধাৰণতে খেতিৰ সময় শেষ হোৱাৰ পিছত মাটিৰ উৰ্বৰতা বঢ়াবলৈ বিশেষ ব্যৱস্থা লোৱা নহয়। এই সমাজত মাটি সাধাৰণতে সম্প্ৰদায়ৰ মালিকানাধীন।
উদ্যান কৃষিৰ আন এটা ৰূপ হ’ল নাৰিকল, কল আদি বহুদিন ফল দিয়া গছ ৰোপণ কৰা। বহু উদ্যান কৃষি সমাজে কেৱল খেতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি চিকাৰ, মাছ ধৰা আৰু গাহৰি, কুকুৰা, ছাগলী আদি পোহাৰ কামো কৰে।
(ক) বিভিন্ন শস্যৰ খেতি: ফল-মূল, শাক-পাচলি, বাদাম আৰু বনৌষধি আদি বিভিন্ন শস্যৰ খেতি কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত খাদ্যৰ যোগান আৰু বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি পায়।
(খ) সৰু পৰিসৰত খেতি: উদ্যান কৃষি সাধাৰণতে কম মাটিত কৰা হয় আৰু শস্যৰ ভালদৰে যত্ন লোৱা হয়।
(গ) অধিক শ্ৰমৰ প্ৰয়োজন: বীজ সিঁচা, গছৰ যত্ন লোৱা আৰু শস্য চপোৱাৰ কাম হাতেৰে কৰা হয়। সেয়ে ইয়াত বহু লোকৰ কামৰ সুযোগ থাকে। ইয়াৰ বাবে গছৰ যত্ন, কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু মাটিৰ বিষয়ে জ্ঞান থকাও প্ৰয়োজন।
(ঘ) পৰিৱেশৰ বাবে ভাল পদ্ধতি: পচন সাৰ, শস্য সলনি কৰি খেতি কৰা আৰু প্ৰাকৃতিকভাৱে কীট নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ দৰে পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি মাটিৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষা কৰা হয়।
(ঙ) মাটি সংৰক্ষণ: মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু গঠন বজাই ৰখা হয়। বেদিকা কৃষি আৰু বিভিন্ন শস্য একেলগে খেতি কৰাৰ দৰে পদ্ধতিয়ে মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে।
(চ) পানীৰ ব্যৱস্থাপনা: বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ আৰু অন্যান্য সহজ জলসিঞ্চন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি পানীৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪৪। খাদ্য উৎপাদনকাৰী অর্থনীতিত বেদিকা কৃষিৰ পদ্ধতি আৰু ইয়াৰ সুবিধাসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কম ঢাল থকা পাহাৰ-পৰ্বতত বেদিকা পদ্ধতিৰে স্থায়ী খেতি কৰা হয়। এই পদ্ধতিত পাহাৰৰ ঢালত খটখটিৰ দৰে সৰু সৰু ঢাপ কাটি খেতিপথাৰ বনোৱা হয়। পথাৰবোৰৰ চাৰিওফালে আলি দিয়া হয়, যাতে পানী সহজে ওলাই যাব নোৱাৰে। তাৰ পিছত কোৰেৰে মাটি চহাই খেতি কৰা হয়।
খাদ্য উৎপাদন অৰ্থনীতিত বেদিকা কৃষিৰ সুবিধাসমূহ:
(ক) মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ:
(i) বেদিকাই পানীৰ সোঁত কমাই মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰাখে।
(ii) ওপৰৰ উৰ্বৰ মাটি পানীৰে উটি যোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
(খ) পানীৰ সঠিক ব্যৱহাৰ:
(i) বেদিকাই পানী ধৰি ৰাখে আৰু পানী বৈ যোৱা কমায়।
(ii) জলসিঞ্চন সহজ হয় আৰু পানীৰ অপচয় কমে।
(গ) কৃষিভূমি বৃদ্ধি:
(i) পাহাৰৰ ঢালক খেতিৰ উপযোগী কৰি কৃষিযোগ্য মাটি বৃদ্ধি কৰে।
(ii) অধিক মাটিত খেতি কৰিব পাৰি বাবে শস্যৰ উৎপাদনো বৃদ্ধি পায়।
(ঘ) শস্য উৎপাদন বৃদ্ধি:
(i) মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত অধিক শস্য উৎপাদন হয়।
(ii) মাটি নষ্ট নোহোৱাৰ বাবে দীৰ্ঘদিনলৈ খেতি কৰিব পাৰি।
(iii) বিভিন্ন শস্য আৰু উদ্ভিদৰ খেতি কৰি জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বজাই ৰাখিব পাৰি।
(iv) অধিক উৎপাদনৰ ফলত কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি পায় আৰু উচ্চ মূল্যৰ শস্যৰ পৰাও অধিক লাভ কৰিব পাৰি।
৪৫। নাঙল কৃষিৰ পদ্ধতিসমূহ কি কি? নাঙল কৃষিৰ যিকোনো চাৰিটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ নাঙলৰ খেতি এক সাধাৰণ কৃষি পদ্ধতি। ইয়াত মাটি ওলোটাই আৰু ভাঙি বীজ সিঁচাৰ বাবে সাজু কৰা হয়। ই মাটিৰ গঠন উন্নত কৰে, অপতৃণ কমায় আৰু শস্যৰ ভাল বৃদ্ধিত সহায় কৰে। মাটিৰ ধৰণ আৰু শস্য অনুসৰি নাঙলৰ বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
নাঙল খেতিৰ পদ্ধতি:
(ক) পৰম্পৰাগত হাল বোৱা: গৰু বা ঘোঁৰাৰ সহায়ত কাঠ বা লোহাৰ নাঙল টানি মাটি চহোৱা হয়। ই সহজ আৰু কম খৰচী, কিন্তু আধুনিক যন্ত্ৰতকৈ কম কাৰ্যক্ষম।
(খ) ছাঁচৰ হাল বোৱা: এই নাঙলে মাটি কাটি ওলোটাই অপতৃণ আৰু শস্যৰ অৱশিষ্ট মাটিৰ তলত পুতি দিয়ে। গধুৰ মাটিৰ বাবে ই উপযোগী।
(গ) চেলেং হাল বোৱা: এই নাঙলে মাটি ওলোটাই নিদি গভীৰলৈ সোমাই খাদ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত মাটিত বায়ু আৰু পানী সহজে সোমাব পাৰে।
(ঘ) ঘূৰ্ণনীয় হাল বোৱা: ঘূৰ্ণনশীল ব্লেডেৰে মাটি চহাই মিহি কৰা হয়। বীজ সিঁচাৰ বাবে মিহি মাটি তৈয়াৰ আৰু জৈৱিক পদাৰ্থ মিহলোৱাৰ বাবে ই উপযোগী।
নাঙল খেতিৰ বৈশিষ্ট্য:
(ক) মাটিত বায়ু চলাচল: হাল বোৱাৰ ফলত কঠিন মাটি ভাঙে আৰু বায়ু সহজে সোমাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত শিপাৰ বৃদ্ধি আৰু মাটিৰ পুষ্টি বৃদ্ধি পায়।
(খ) অপতৃণ নিয়ন্ত্ৰণ: মাটি ওলোটালে অপতৃণ আৰু ইয়াৰ বীজ মাটিৰ তলত পুতি যায়। ফলত শস্যৰ সৈতে অপতৃণৰ প্ৰতিযোগিতা কমে।
(গ) পানী ধৰি ৰখা: হাল বোৱাৰ ফলত মাটিয়ে পানী ভালদৰে ধৰি ৰাখিব পাৰে। বিশেষকৈ শুকান সময়ত ই শস্যৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
(ঘ) জৈৱিক পদাৰ্থ মিহলোৱা: শস্যৰ অৱশিষ্ট আৰু জৈৱিক পদাৰ্থ মাটিৰ সৈতে মিহলি হয়। ইয়াৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু স্বাস্থ্য উন্নত হয়।
Class 12 Anthropology Chapter 5-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 12 Anthropology Chapter 5 Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.