Class 10 Assamese Chapter 7 ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি‘ বিচাৰি থকা students-সকলৰ বাবে এই post-টো বিশেষভাৱে helpful হ’ব। Class 10 Assamese Mil subject-ৰ Chapter 7 ভালদৰে বুজি পোৱা আৰু examination-ৰ বাবে important question answer practice কৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। সেইবাবে chapter-টোৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ সহজ আৰু বুজিবলৈ সুবিধা হোৱা solution ইয়াত পাব পাৰিব।
SEBA Class 10 Assamese Mil Chapter 7 ভাৰতীয় সংস্কৃতি
যিসকল students-এ online-ত Class 10 Assamese Chapter 7 Notes search কৰি আছে, তেওঁলোকে আমাৰ website-ৰ পৰা chapter-wise question answer আৰু অন্যান্য study materials লাভ কৰিব পাৰিব।
Chapter 7 ভাৰতীয় সংস্কৃতি
পাঠভিত্তিক প্রশ্নোত্তৰ:
তলত দিয়া প্রশ্নসমূহৰ যথাযথ উত্তৰ দিয়াঃ
১। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰাণ কি?
উত্তৰঃ ক্ৰমবৰ্দ্ধমান শক্তি হৈছে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰাণ। এই কাৰণেই ভাৰতীয় সংস্কৃতি জীৱন্ত শক্তি।
২। ‘ফ্রম ভল্লা টু গংগা’ কাৰ ৰচনা?
উত্তৰঃ পণ্ডিত ৰাহুল সংকৃত্যায়নৰ।
৩। সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণে ‘কালিয়দমন’ৰ কি আখ্যা দিছে?
উত্তৰঃ ৰাধাকৃষ্ণণনৰ মতে কালিয়দমন আর্যই অনার্যক সংস্কৃত কৰাৰ প্ৰতীকধর্মী নৃত্য।
৪। কোনটো যুগক ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ‘বিস্তাৰ যুগ’ বুলিব পাৰি?
উত্তৰঃ প্রকৃতপক্ষে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ যুগকহে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ বিস্তাৰ যুগ বুলিব পাৰি। কোনো কোনে পণ্ডিতৰ মতে আনকি খ্ৰীষ্টীয় ‘ছাৰমান অন্ ডি মাউণ্ট’ৰ গুৰিতো বৌদ্ধ সাহিত্যৰ প্ৰভাৱ বিয়পি আছে।
৫। শিৱ আৰু শক্তিপূজাৰ মূল ক’ত আৱিষ্কাৰ হৈছিল?
উত্তৰঃ শিৱ আৰু শক্তিৰ মূল বিচাৰি প্ৰত্নতাত্ত্বিক পণ্ডিতসকলে মহেঞ্জোদাৰো সভ্যতাৰ ওপৰত অনুসন্ধান চলাইছিল আৰু তাতেই তেওঁলোকে ইয়াৰ প্ৰধান নিদৰ্শন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ধ্যানত মগ্ন শিৱৰ ধাৰণাটো মহেঞ্জোদাৰোৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক সম্পদ। সেই সময়ৰ মোহৰসমূহতো ইয়াৰ চিত্ৰ আজিও দেখা যায়। মহেঞ্জোদাৰো আৰু হৰপ্পাৰ সংস্কৃতি আৰ্যপূৰ্ব যুগৰ সংস্কৃতি আছিল আৰু এই সংস্কৃতিৰ ভেটিৰ ওপৰতেই পৰৱৰ্তী সময়ৰ সংস্কৃতি গঢ় লৈ উঠিছিল।
৬। ইছলামীয় ভাস্কৰ্যৰ মূল সম্পদ কি?
উত্তৰঃ গঠনৰ সৰলতা আৰু সূক্ষ্মতা হৈছে ইছলামীয় ভাস্কৰ্যৰ মূল সম্পদ। ৰেখাৰ লগত ৰেখাৰ সমন্বয় ইয়াতকৈ আৰু আৱশ্যকীয় আৰু একো নাথাকে। জ্যামিতিৰ ছবিবোৰৰ দৰে এইবোৰ সৰল। ইছলামীয় ভাস্কৰ্যই হিন্দু ভাস্কর্যক কাৰুকার্য প্রদান কৰিছে-আৰু হিন্দু ভাস্কর্যই ইছলামীয় পদ্ধতিৰ জটিলতা হ্রাস কৰিছে।
৭। অজন্তাৰ ছবিবোৰত প্ৰকাশ পোৱা ভাববস্তু দুটা কি কি?
উত্তৰঃ অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত মূলতঃ দুটা ভাবধাৰা প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে এটা হৈছে সন্ন্যাসী জীৱন আৰু আনটো হৈছে সামূহিক জীৱন। এই দুয়োটা ধৰণৰ চিত্ৰ একেলগে অংকন কৰা হৈছে।
দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ চিত্ৰসমূহত জীৱনৰ আনন্দ আৰু উচ্ছ্বাস সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। এই চিত্ৰবোৰত শক্তি, ব্যক্তিত্ব, প্ৰেম আৰু যৌৱনৰ প্ৰকাশ দেখা যায়। আনহাতে, প্ৰথম শাৰীৰ চিত্ৰসমূহত দয়া, ধ্যান আৰু মৌনতাৰ ভাব প্ৰকাশ পাইছে। ভাববস্তুৰ দিশৰ পৰা এই দুয়োটা ধৰণৰ চিত্ৰ একে নহয়। দুয়োবিধ চিত্ৰতে দুখন পৃথক পৃথক জগতৰ প্ৰতিফলন দেখা যায়।
৮। গান্ধীজীয়ে নতুন যুগৰ ভাৰতীয় সংস্কৃতি কেনেকুৱা হ’ব লাগে বুলি মত প্রকাশ কৰিছে?
উত্তৰঃ নতুন যুগৰ ভাৰতীয় সংস্কৃতি সমন্বয়ৰ ওপৰত গঢ় লৈ উঠিব লাগে বুলি গান্ধীজীয়ে মত প্ৰকাশ কৰিছিল। অতীতৰ যিবোৰ ভাল, সত্য আৰু গ্ৰহণযোগ্য দিশ আছে, সেইবোৰক সঠিক দৃষ্টিভংগীৰে স্বীকাৰ কৰি তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বৰ্তমানৰ সংস্কৃতিৰ ভেটি গঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰা উচিত। এই উদ্দেশ্য সফল কৰিবলৈ হ’লে ভাস্কৰ্য কলাৰ দৰে নতুন সংস্কৃতিও যে সমূহীয়া জীৱনৰ এক সম্পদ হ’ব লাগে, সেই বিষয়ে কোনো সন্দেহ নাই। এই সংস্কৃতি সমন্বয়ৰ প্ৰতীক হোৱাৰ লগতে জনসাধাৰণৰ বাছকবনীয়া সম্পত্তি হ’ব লাগে আৰু স্থান-কাল অতিক্ৰম কৰা শিল্পসাধনাক জীয়াই ৰাখিব লাগে।
৯। সুকুমাৰ কলাৰ ভিতৰত কোনটো শিল্পক বেছি স্থায়ী বোলা হৈছে?
উত্তৰঃ সুকুমাৰ কলাসমূহৰ ভিতৰত সম্ভৱতঃ চিত্রশিল্পই বেছি স্থায়ী। কীছে ‘গেছিয়ান আর্ণ’ কবিতাত ইয়াৰেই জয় গান গাইছে।
১০। হেম বৰুৱাৰ সাহিত্যচর্চা সম্পর্কে পঁচিশটামান শব্দৰ ভিতৰত এটি পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ ১৯১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত তেজপুৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা হেম বৰুৱাই গুৱাহাটীৰ কটন কলেজৰ পৰা বি.এ. আৰু কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ইংৰাজী সাহিত্যত এম.এ. ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিল। শিক্ষাজীৱন শেষ কৰি তেওঁ প্ৰথমে যোৰহাটৰ জগন্নাথ বৰুৱা মহাবিদ্যালয়ত শিক্ষক হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে। পিছত বি. বৰুৱা মহাবিদ্যালয়ত যোগদান কৰি অধ্যক্ষৰ দায়িত্বও পালন কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ৰাজনীতিত যোগদান কৰি লোকসভাৰ সদস্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।
হেম বৰুৱা আধুনিক অসমীয়া কবিতাৰ এজন বাটকটীয়া। তেওঁ একেধাৰে কবি, সাংবাদিক, সমালোচক, ভ্ৰমণ কাহিনী ৰচক, অনুবাদক, ঔপন্যাসিক আৰু ৰাজনীতিক আছিল। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য ৰচনাসমূহৰ ভিতৰত ‘কালীয়দমন’, ‘মনময়ূৰী’ আদি কবিতা পুথি আৰু ‘সাগৰ দেখিছা’, ‘ৰঙা কৰবীৰ ফুল’, ‘ইজৰাইল’, ‘মেকং নৈ দেখিলো’ আদি ভ্ৰমণ কাহিনী বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি হেম বৰুৱাই কেইবাখনো ইংৰাজী গ্ৰন্থ অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰিছিল। সেইবোৰৰ ভিতৰত ‘The Red River and the Blue Hill’, ‘August Revolution in Assam’ আৰু ‘Assamese Literature’ আদি উল্লেখযোগ্য।
১১। ভাৰতীয় সংস্কৃতি পাঠটিৰ সাৰাংশ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংস্কৃতি মূলতঃ সমন্বয়ৰ সংস্কৃতি। যুগ যুগ ধৰি আৰ্য, অনাৰ্য, দ্ৰাবিড়, মংগোলীয় আদি বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ উপাদান পৰস্পৰৰ সৈতে মিলি ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল ভেটি গঢ় লৈ উঠিছে। ভাষা, সাহিত্য, শিল্পকলা, দৰ্শন, ভাস্কৰ্য, চিত্ৰকলা আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত দীৰ্ঘদিন ধৰি হোৱা আদান-প্ৰদান আৰু বিনিময়ৰ ফলত পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ মাজতো ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে নিজৰ স্বকীয় ৰূপ প্ৰকাশ কৰিছে।
ক্ৰমবৰ্ধমান শক্তিয়েই ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল প্ৰাণ। ইতিহাসৰ বিভিন্ন সময়ত ভাৰতীয় সংস্কৃতিত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিকভাৱে বহু পৰিৱৰ্তন ঘটিছে যদিও ইয়াৰ ধাৰা অবিৰতভাৱে আগবাঢ়ি আহিছে। ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্যৰে ভৰা ভাৰতবৰ্ষৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ জলবায়ু আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ মাজত পাৰ্থক্য থাকিলেও ইতিহাসৰ বিভিন্ন উত্থান-পতনৰ মাজেদি ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে ঐক্য, সংহতি, সমন্বয় আৰু সম্প্ৰীতিৰ বাৰ্তা বহন কৰি আগবাঢ়ি গৈছে।
ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি সুসংগঠিত আৰু শক্তিশালী হোৱাৰ বাবেই বাহিৰৰ পৰা অহা বিভিন্ন প্ৰভাৱৰ মাজতো ই নিজৰ স্বকীয় গতিৰে আগবাঢ়ি যাবলৈ সক্ষম হৈছে। চিত্ৰকলা, ভাস্কৰ্য, স্থাপত্য, সংগীত আদি সুকুমাৰ কলাৰ বিভিন্ন দিশলৈ লক্ষ্য কৰিলেই ইয়াৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।
আৰ্য আৰু অনাৰ্য সংস্কৃতিৰ সমন্বয় ভাৰতীয় ধৰ্মৰ ইতিহাসতো স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। এই সমন্বয় হঠাতে সৃষ্টি হোৱা নাছিল; ক্ৰমাগতভাৱে বিকশিত হৈ ই বৰ্তমানৰ ৰূপ লাভ কৰিছে। শিৱ আৰু শক্তি পূজাৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন কাহিনীয়েও এই সমন্বয়ৰ বিষয়ে ধাৰণা লাভ কৰাত সহায় কৰে।
ভাৰতৰ আদিম অধিবাসীসকল আৰ্যসকলৰ হাতত পৰাজিত হৈছিল যদিও সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত আৰ্যসকলে অনাৰ্যসকলৰ বিভিন্ন কৃষ্টি-সংস্কৃতিৰ উপাদান গ্ৰহণ কৰি নিজৰ সংস্কৃতিক অধিক সমৃদ্ধ কৰিছিল। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰৰ সময়তো ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে অধিক বিস্তৃত ৰূপ লাভ কৰিছিল। চুফীবাদ আৰু উপনিষদীয় দৰ্শনৰ মাজতো এক উল্লেখযোগ্য মিল দেখা যায়। এনে বিভিন্ন প্ৰভাৱেই ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সমন্বয়ৰ পৰিচয় বহন কৰে।
হিন্দু আৰু ইছলামীয় ভাস্কৰ্যকলাৰ সমন্বয়ৰ ফলত নতুন এক ভাস্কৰ্য পদ্ধতিৰ সৃষ্টি হৈছিল। এই পদ্ধতিয়ে ইছলামীয় শিল্পৰ জটিলতা কিছু হ্ৰাস কৰাৰ লগতে ভাৰতীয় হিন্দু ভাস্কৰ্যকলাত নতুন কাৰুকাৰ্যৰ সংযোজন ঘটাইছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় ভাস্কৰ্যত এক নতুন ধাৰাৰ বিকাশ ঘটে। আনহাতে, হিন্দু ভাস্কৰ্যকলাৰ কিছুমান নিদৰ্শন ইছলামীয় অনুষ্ঠানতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত দুয়োটা সম্প্ৰদায়ে উদাৰ মনোভাৱেৰে নতুন নতুন নিদৰ্শনৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত সুকুমাৰ কলাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু এখোজ আগবাঢ়িবলৈ সক্ষম হৈছিল।
সুকুমাৰ কলাসমূহৰ ভিতৰত চিত্ৰকলাই মানুহৰ মনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। চিত্ৰকলা বিশ্বজনীন হ’লেও ইয়াৰ মাজত প্ৰতিখন সমাজ আৰু দেশৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ পায়। অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহে যেনেকৈ বৌদ্ধ যুগৰ সংস্কৃতিৰ পৰিচয় দিয়ে, তেনেদৰে চীন বা মেক্সিকোৰ চিত্ৰকলাই সেই দেশসমূহৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য প্ৰকাশ কৰে।
অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত মূলতঃ দুটা ভাববস্তু প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে এটা হৈছে সন্ন্যাসী জীৱন আৰু আনটো হৈছে সামূহিক জীৱন। ভাববস্তুৰ দিশৰ পৰা এই দুয়ো ধৰণৰ চিত্ৰ একে নহয়। দুয়োটাতে দুখন পৃথক জগতৰ প্ৰতিচ্ছবি প্ৰকাশ পাইছে। জীৱনৰ বিভিন্ন অসামঞ্জস্যক একেলগে গ্ৰহণ কৰিব পৰা শক্তিৰ পৰিচয়ো এই চিত্ৰসমূহত পোৱা যায়। ভাববস্তুৰ পাৰ্থক্য থাকিলেও বাস্তৱ জীৱনৰ অখণ্ডতাৰ কথা ইয়াত পাহৰি যোৱা হোৱা নাই। অৰ্থাৎ শিল্পীৰ শিল্পজগত আৰু বাস্তৱ জগতৰ মাজত এক সমন্বয় স্থাপন হৈছে।
মোগল সম্ৰাট বাবৰৰ সময়ত ভাৰতলৈ অহা নতুন চিত্ৰশিল্পৰ ধাৰাই ব্যক্তিবাদী চিন্তাৰ প্ৰকাশ ঘটাইছিল। ইয়াত সমষ্টিগত জীৱনৰ তুলনাত ব্যক্তিজীৱনে অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত এই ব্যক্তিবাদী চিত্ৰধাৰা প্ৰচলিত চিত্ৰধাৰাৰ সৈতে মিলিত হৈ এক নতুন চিত্ৰশৈলীৰ বিকাশত সহায় কৰে। চিত্ৰকলাৰ দৰে সংগীতৰ ক্ষেত্ৰতো বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ সমন্বয় লক্ষ্য কৰা যায়।
ভাৰতীয় আধ্যাত্মবাদে মুছলমানসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বৰ যুগত হিন্দু সমাজৰ ওপৰত বিশেষ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। পৰম পুৰুষৰ ধ্যানে মানুহক সামাজিক অসামঞ্জস্যৰ পৰা কিছু পৰিমাণে আঁতৰাই ৰাখিছিল। পদদলিত সাধাৰণ মানুহে অদৃষ্টৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখি জীৱনৰ বিভিন্ন দুখ-কষ্ট আৰু পৰাজয় মানি লৈছিল।
সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰতো ভাৰতীয় সংস্কৃতি যথেষ্ট সমৃদ্ধ। পুৰণি সাহিত্য সাধাৰণতে ভক্তিমূলক আছিল যদিও আধ্যাত্মিক চিন্তাৰ দিশৰ পৰা ই অতি চহকী আছিল। মধ্যযুগৰ বৈষ্ণৱ কবিসকলৰ ৰচনাসমূহত বিশ্বজনীন মানৱীয় আবেদনৰ পৰিচয় স্পষ্টভাৱে পোৱা যায়। আনহাতে, ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত নতুন আংগিক আৰু প্ৰকাশভংগীৰ সংযোজনৰ ফলত ভাৰতীয় সাহিত্যই বৈচিত্ৰ্যময় ৰূপ লাভ কৰে।
ভাস্কৰ্যকলাই সমাজৰ সৌন্দৰ্যবোধৰ ওপৰত স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাবলৈ সক্ষম হয় আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে সামূহিক ভাবধাৰাৰো বিকাশ ঘটে। কবি বা চিত্ৰকৰৰ তুলনাত ভাস্কৰ্যবিদৰ শিল্পবোধ কিছু পৰিমাণে সামাজিক ভাবধাৰাৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল।
মহাত্মা গান্ধীয়ে নতুন যুগৰ ভাৰতীয় সংস্কৃতি সমন্বয়ৰ আদৰ্শত গঢ় লৈ উঠাটো কামনা কৰিছিল। অতীতৰ সৎ আৰু সত্য বুলি স্বীকৃত সাংস্কৃতিক সম্পদসমূহৰ সৈতে বৰ্তমানৰ সংস্কৃতিৰ ভেটি নিৰ্মাণৰ চেষ্টা কৰিলেহে ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে নতুন ৰূপ লাভ কৰিব বুলি তেওঁ আশা কৰিছিল। সেয়েহে ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে সমন্বয়ৰ আদৰ্শক আগত ৰাখি যুগজয়ী ৰূপত আগবাঢ়ি যাব পাৰে।
১২। ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি এক বিৰাট সমন্বয়ৰ বস্তু।’ –এই কথাষাৰ কিমান দূৰ যুক্তিপূর্ণ, ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি’ পাঠটোৰ আধাৰত বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ হেম বৰুৱাই ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি’ পাঠটিৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰি কৈছে যে ভাৰতীয় সংস্কৃতি মূলতঃ এক বৃহৎ সমন্বয়ৰ ফল। আৰ্য, অনাৰ্য, মংগোলীয়, দ্ৰাবিড় আদি বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ সাংস্কৃতিক ধাৰা পৰস্পৰৰ সৈতে মিলিত হৈ ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে এক নিৰ্দিষ্ট ৰূপ লাভ কৰিছে।
যুগ যুগ ধৰি বিভিন্ন দেশী-বিদেশী সংস্কৃতিৰ ধাৰা ভাৰতীয় সংস্কৃতিলৈ আহি মিলিত হৈছে। গ্ৰীক, শক, হুন আদি বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ লোক সময়ৰ লগে লগে ভাৰতলৈ আহি ইয়াতে স্থায়ীভাৱে বসতি স্থাপন কৰিছিল। প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাসত এনে বহুতো অভিযান আৰু আগমনৰ কথা পোৱা যায়।
এই অভিযানসমূহৰ সময়ত থলুৱা ভাৰতীয় আৰু বাহিৰৰ পৰা অহা লোকসকলৰ মাজত যেনেদৰে সংঘাত আৰু সংগ্ৰাম হৈছিল, তেনেদৰে তেওঁলোকৰ মাজত ভাবধাৰা, ভাষা, কলা আৰু সংস্কৃতিৰ আদান-প্ৰদানো ঘটিছিল।
সেয়েহে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ইতিহাস কেৱল ৰাজনৈতিক ইতিহাস নহয়; ই সমন্বয়, আদান-প্ৰদান, বিনিময় আৰু বিভিন্ন সংস্কৃতি গ্ৰহণৰ ইতিহাসো। ভাৰতীয় ৰাজনীতি, সমাজনীতি, শিল্প, সাহিত্য, দৰ্শন, চিত্ৰকলা, ভাস্কৰ্য, সংগীত আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত যুগ যুগ ধৰি হোৱা আদান-প্ৰদান আৰু বিনিময়ৰ ফলত বৰ্তমানৰ ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে এক বৈচিত্ৰ্যময় ৰূপ লাভ কৰিছে।
অৰ্থাৎ, বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ সমন্বয়ৰ আদৰ্শত গঢ় লৈ উঠাৰ বাবেই ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে ইমান বিচিত্ৰ আৰু বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে।
১৩। ‘সভ্যতা আৰু সংস্কৃতি’ শব্দ দুটাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ ‘সভ্যতা’ আৰু ‘সংস্কৃতি’ –এই দুয়োটা শব্দৰ মাজত কিছুমান পাৰ্থক্য আছে। সেয়েহে এটা শব্দৰ ঠাইত আনটো শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।
সভ্যতাই কোনো এটা সমাজ বা ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ বিশেষ অৱস্থাক বুজায়। অৰ্থাৎ সভ্যতা হৈছে এক ধৰণৰ সমাজ-পদ্ধতি। সমাজখন সভ্য আৰু সুশৃংখল নহ’লে ব্যক্তি বা কোনো অনুষ্ঠানৰ বাবে সৃষ্টিশীল কাম-কাজ কৰা সহজ নহয়। আনহাতে, সংস্কৃতি হৈছে কোনো জাতি বা সমাজৰ জীৱন-প্ৰতিভাৰ প্ৰকাশ। কোনো জাতি সুসভ্য হ’ব পাৰে, কিন্তু তাৰ সাংস্কৃতিক বিকাশ একে পৰিমাণৰ নহ’বও পাৰে। ভাষা, সাহিত্য, সুকুমাৰ কলা, দৰ্শন আদি ক্ষেত্ৰত প্ৰকাশ পোৱা প্ৰতিভাই এটা জাতিৰ সংস্কৃতিৰ পৰিচয় দিয়ে। সেয়েহে সভ্যতাই সমাজক সুশৃংখল কৰি সংস্কৃতিৰ বিকাশত সহায় কৰে।
সংস্কৃতি হৈছে মানুহে সৃষ্টি কৰা পৰিৱেশৰ এক উন্নত আৰু পৰিশীলিত ৰূপ। ই মানুহৰ মনোজগতৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বিভিন্ন মানৱীয় কাৰ্যকলাপক সামৰি লয়। সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে মানুহৰ চিন্তা, আদৰ্শ, জ্ঞান, কলা, বিশ্বাস, আইন, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আদি বিভিন্ন উপাদানৰ সমন্বিত ৰূপেই সংস্কৃতি। এই সকলো উপাদানৰ পৰিশীলিত আৰু শিল্পিত ৰূপক সংস্কৃতি বুলি ক’ব পাৰি।
সংস্কৃতি হৈছে মানৱ-কৃতিৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰূপ। এজন ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্ব গঠনত সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। কৃষ্টিৰ পৰাই সংস্কৃতিৰ সৃষ্টি হয় আৰু সংস্কৃতি হৈছে তাৰ পৰিশীলিত ফল। সেইবাবেই সংস্কৃতিৰ বিকাশৰ বাবে সংস্কাৰ বা পৰিমাৰ্জন অতি প্ৰয়োজনীয়।
সভ্যতাৰ বিকাশৰ বাবে জ্ঞানৰ উন্নতি অতি আৱশ্যক। শিক্ষা আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ প্ৰসাৰে মানৱ সভ্যতাৰ বিকাশত যথেষ্ট সহায় কৰে। সভ্যতা আৰু সংস্কৃতি পৰস্পৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। দুয়োটাৰ ধাৰণাৰ মাজত পাৰ্থক্য থাকিলেও দুয়োটাৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰত কিছুমান মিল দেখা যায়।
সভ্যতাই মূলতঃ মানুহৰ বাহ্যিক জীৱনক আৰু সংস্কৃতিয়ে মানুহৰ আভ্যন্তৰীণ জীৱনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। মানুহে নিজৰ মস্তিষ্কৰ কৰ্ষণ আৰু বুদ্ধিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে সভ্যতা গঢ়ি তোলে। আনহাতে, হৃদয়বৃত্তিৰ বিকাশ আৰু শৈল্পিক সৃষ্টিৰ জৰিয়তে সংস্কৃতি গঢ় লৈ উঠে।
১৪। উত্তৰ ভাৰত, দাক্ষিণাত্য আৰু ইছলামীয় ভাস্কৰ্যৰ বিষয়ে তোমাৰ পাঠ্যপুথিৰ সহায়ত লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংস্কৃতি যে এক শক্তিশালী সমন্বয়ৰ ফল, সেই কথা যুগ যুগ ধৰি চলি অহা বিভিন্ন আদান-প্ৰদান আৰু বিনিময়ৰ পৰা বুজিব পাৰি। সেইবাবেই ভাৰতীয় ভাস্কৰ্য, সুকুমাৰ কলা, শিল্প আৰু সাহিত্যৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত সমন্বয়ৰ নিদৰ্শন দেখিবলৈ পোৱা যায়।
উত্তৰ ভাৰতৰ তুলনাত দাক্ষিণাত্যৰ ভাস্কৰ্যকলাত বাহিৰৰ প্ৰভাৱ পোনপটীয়াকৈ পৰা নাছিল। সেইবাবে দাক্ষিণাত্যৰ ভাস্কৰ্যত এক নিজস্ব শিল্পধাৰা দেখা যায়। এই বৈশিষ্ট্যই ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ বৈচিত্ৰ্য অধিক সমৃদ্ধ কৰিছে। দাক্ষিণাত্যৰ ভাস্কৰ্যত কোণ আৰু সবল ৰেখাৰ ব্যৱহাৰ অধিক। ইয়াৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে গঠনৰ বিশালতা। ইয়াৰ প্ৰতিটো ভঙ্গিমা আনটোৰ পৰা পৃথক আৰু একে আৰ্হিৰ পুনৰাবৃত্তি দেখা নাযায়। উদাহৰণস্বৰূপে কাঞ্জিভৰামৰ মন্দিৰৰ কথা উল্লেখ কৰিব পাৰি। এই মন্দিৰত এহেজাৰতকৈও অধিক স্তম্ভ আছে আৰু প্ৰতিটো স্তম্ভৰ আৰ্হি আনটোৰ পৰা পৃথক। স্তম্ভসমূহৰ জাকজমকপূৰ্ণ সাজসজ্জা আৰু বিশাল আকৃতিয়ে মানুহৰ মন সহজেই আকৰ্ষিত কৰে।
আনহাতে, উত্তৰ ভাৰতীয় ভাস্কৰ্য দাক্ষিণাত্যৰ ভাস্কৰ্যৰ পৰা পৃথক। উত্তৰ ভাৰতীয় ভাস্কৰ্যত বৃত্ত আৰু বক্ৰৰেখাৰ ব্যৱহাৰ অধিক দেখা যায়। ই মূলতঃ সংহতিৰ ভাস্কৰ্য। ইয়াৰ সৌন্দৰ্য সমন্বয় আৰু গঠনৰ সূক্ষ্মতাৰ মাজেৰে প্ৰকাশ পাইছে; দাক্ষিণাত্যৰ দৰে বিশাল কাৰুকাৰ্যৰ ওপৰত ইয়াৰ সৌন্দৰ্য নিৰ্ভৰশীল নহয়।
গঠনৰ সৰলতা আৰু সূক্ষ্মতা ইছলামীয় ভাস্কৰ্যৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য। ইয়াত ৰেখাৰ সৈতে ৰেখাৰ সুন্দৰ সমন্বয় দেখা যায় আৰু অতিৰিক্ত কাৰুকাৰ্যৰ ব্যৱহাৰ কম। জ্যামিতিক নক্সাৰ দৰে ইয়াৰ গঠনবোৰো সৰল।
প্ৰকৃততে উত্তৰ ভাৰতীয় ভাস্কৰ্য সমন্বয়ৰ এক সুন্দৰ উদাহৰণ। ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে ইছলামীয় ভাস্কৰ্য বুলি ক’ব নোৱাৰি। ইয়াত প্ৰচলিত হিন্দু আৰু বাহিৰৰ পৰা অহা ইছলামীয় শিল্পধাৰাৰ সমন্বয় ঘটাই এক নতুন ভাৰতীয় পদ্ধতিৰ সৃষ্টি কৰা হৈছে। হিন্দু ভাস্কৰ্যই ইছলামীয় পদ্ধতিৰ জটিলতা কিছু হ্ৰাস কৰিছে আৰু ইছলামীয় ভাস্কৰ্যই হিন্দু ভাস্কৰ্যত নতুন কাৰুকাৰ্য সংযোজন কৰিছে। এইদৰেই এক নতুন ভাস্কৰ্যধাৰাৰ জন্ম হৈছে।
এই সমন্বয়ৰ আদৰ্শ য’তেই সফলভাৱে ৰূপায়িত হৈছে, তাতেই তাজমহলৰ দৰে অপূৰ্ব সৃষ্টি দেখিবলৈ পোৱা গৈছে। আনহাতে, য’ত এই সমন্বয় সফল হোৱা নাই, তাত সমন্বয়ৰ আদৰ্শও সফল হোৱা নাই।
১৫। অজন্তাৰ গুহাত শিল্পকলাৰ এটি বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ অজন্তাৰ গুহাসমূহত শিল্পকলাই যেন অনন্তকালৰ বাবে জীৱন্ত ৰূপত সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইয়াৰ চিত্ৰসমূহৰ মাজেৰে বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠীৰ সমন্বয়ৰ সুন্দৰ নিদৰ্শন প্ৰকাশ পাইছে। অজন্তাৰ ছবিত মূলতঃ দুটা ভাববস্তু দেখা যায়। ইয়াৰে এটা হৈছে সন্ন্যাসী জীৱন আৰু আনটো হৈছে সামূহিক জীৱন। এই দুয়ো ধৰণৰ ছবি একেলগে অংকন কৰা হৈছে।
দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ ছবিবোৰ জীৱনৰ আনন্দ আৰু উচ্ছ্বাসেৰে ভৰা। এই চিত্ৰসমূহত শান্তি, গতি, প্ৰেম আৰু যৌৱনৰ ভাব সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। আনহাতে, প্ৰথম শাৰীৰ ছবিবোৰত দয়া, ধ্যান আৰু মৌনতাৰ ভাব দেখা যায়। ভাববস্তুৰ দিশৰ পৰা এই দুয়ো ধৰণৰ ছবি একে নহয়। দুয়োবিধ ছবিতে পৃথক পৃথক জগতৰ প্ৰতিফলন দেখা যায়। তথাপি এই জগত দুখন সম্পূৰ্ণ পৃথকভাৱে অংকন কৰা হোৱা নাই। জীৱনৰ বিভিন্ন অসামঞ্জস্যক একেলগে গ্ৰহণ কৰিব পৰা শক্তিৰ পৰিচয় এই ছবিবোৰত পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰি প্ৰাক্-মুছলিম যুগৰ জীৱনৰ প্ৰাচুৰ্যৰ ছবিও অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে।
পুৰুষ, মহিলা আৰু শিশুসকলক বিভিন্ন ভঙ্গিমাত একে ঠাইতে অংকন কৰা হৈছে। জীৱনৰ এই প্ৰাচুৰ্যই যেন শিল্পীসকলক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল। এই সমৃদ্ধ জীৱনক একে ঠাইতে ধৰি ৰাখিবলৈ তেওঁলোক যেন ব্যাকুল হৈ পৰিছিল। ছবিবোৰৰ ভাববস্তুৰ মাজত পাৰ্থক্য থাকিলেও বাস্তৱ জীৱনৰ অখণ্ডতাৰ কথা শিল্পীসকলে পাহৰা নাই। শিল্পীৰ শিল্পজগত আৰু বাস্তৱ জীৱনৰ মাজত এক সুন্দৰ সমন্বয় স্থাপন হৈছে। এই সমন্বয়েই অজন্তাৰ চিত্ৰশিল্পৰ অন্যতম গৌৰৱ।
১৬। মোগল সম্রাট বাবৰৰ আমোলত ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰা চিত্রকলাৰ নতুন ধাৰাটি কেনে আছিল লিখা।
উত্তৰঃ মোগল সম্ৰাট বাবৰৰ শাসনকালত চিত্ৰশিল্পৰ এক নতুন ধাৰা প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে। এই চিত্ৰশিল্পৰ মূল বৈশিষ্ট্য আছিল ব্যক্তিবোধৰ প্ৰাধান্য। এনে ব্যক্তিবাদী শিল্পত জনসাধাৰণৰ জীৱন বা সামূহিক জীৱনৰ বিশেষ প্ৰকাশ নাছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্যক্তিৰ জীৱনক চিত্ৰৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰা।
এই চিত্ৰশিল্পৰ উৎপত্তি টাইমূৰ খাঁ আৰু চেংগীজ খাঁৰ ৰাজদৰবাৰত হৈছিল। সেয়েহে সেই সময়ৰ পৰিৱেশ আৰু যুগৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি এই শিল্পধাৰা ব্যক্তিবাদী আৰু কঠোৰ ৰূপৰ হোৱা স্বাভাৱিক আছিল। ইয়াত ভাবপ্ৰৱণতাৰ পৰিমাণ কম আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে উৎসাহ, উদ্দীপনা আৰু প্ৰেৰণাৰ প্ৰকাশ অধিক দেখা গৈছিল। ইয়াৰ উদাহৰণ হিচাপে উৰ্দু ৰোমাণ্টিক কাব্য-সাহিত্যৰ কথা উল্লেখ কৰিব পাৰি। বিদ্যাপতিৰ ‘লাখ লাখ যুগ হিয় হিয় ৰখেনু’ আদি ৰচনাৰ তুলনাত এই ধৰণৰ সাহিত্যত ভাবপ্ৰৱণতা তুলনামূলকভাৱে কম আছিল।
ব্যক্তিবাদী চিন্তাধাৰাৰ ফলত চিত্ৰশিল্পত কিছু সময়ৰ বাবে ইংগিত বা সংকেতৰ গুৰুত্ব কমি গৈছিল। এই চিত্ৰসমূহত শিল্পীৰ বুদ্ধিমত্তাৰ পৰিচয় স্পষ্ট হৈছিল। বাবৰৰ সময়ত বাহিৰৰ পৰা অহা সুস্থ ব্যক্তিবাদী চিত্ৰকলাৰ সৈতে ভাৰতত প্ৰচলিত চিত্ৰধাৰাৰ মিলন ঘটিছিল। এই দুয়োটা ধাৰাৰ সংমিশ্ৰণৰ ফলত এক নতুন চিত্ৰপদ্ধতিৰ সৃষ্টি হয়।
এই দিশৰ পৰা চালে অনুভূতিৰ বিস্তাৰ মোগল আৰু ৰাজপুত চিত্ৰকলাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য। ইয়াৰে এটা ধাৰা আনন্দ আৰু ৰসেৰে পৰিপূৰ্ণ, আনটো তুলনামূলকভাৱে ধীৰ আৰু শান্ত স্বভাৱৰ। বাহ্যিকভাৱে এই চিত্ৰসমূহ স্থিৰ যেন লাগিলেও তাৰ মাজত লুকাই থকা আনন্দৰ ধাৰা স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পাইছে।
১৭। উত্তৰ ভাৰতৰ সঙ্গীতে কি নতুন বস্তু আমাৰ চকুত পেলায় বুলিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় উচ্চাঙ্গ সঙ্গীত দাক্ষিণাত্যৰ ভাস্কৰ্য কলাৰ দৰেই গাম্ভীর্যপূৰ্ণ আৰু বিচিত্র। উত্তৰ ভাৰতৰ সঙ্গীতে এটা নতুন বস্তু আমাৰ চকুত পেলায়, গাম্ভীৰ্যৰ লগত ঠায়ে ঠায়ে আমি এক উৰণীয়া ভাবৰ সংযোগ দেখিবলৈ পাওঁ। ইয়াকেই দূৰ-বস্তুৰ ওপৰত লোকসঙ্গীতৰ প্ৰভাৱ বুলিব পাৰি।
১৮। ভাৰতীয় সংস্কৃতিত ইছলামৰ অৰিহণাৰ এটি টোকা যুগুত কৰা।
উত্তৰঃ গঠনৰ সৰলতা আৰু সূক্ষ্মতাৰ যোগেদি ইছলামীয় আদর্শই ভাৰতীয় সংস্কৃতিত নতুনত্বৰ সূচনা কৰিছে। হিন্দু ভাস্কৰ্যই ইছলামীয় পদ্ধতিৰ জটিলতা হ্রাস কৰিছে আৰু ইছলামীয় ভাস্কর্যই হিন্দু ভাস্কৰ্যক কাৰুকাৰ্য প্ৰদান কৰিছে। এনেদৰেই এক নতুন ধাৰাৰ সৃষ্টি হৈছে। এই সমন্বয়ৰ আদৰ্শ য’তেই সফল হৈছে, ততেই আমি তাজমহলৰ নিচিনা অপূর্ব সৃষ্টি দেখিবলৈ পাইছোঁ। য’তেই হোৱা নাই, তাতেই সমন্বয়ৰ আদৰ্শ অসার্থক হৈছে।
মোগল সম্রাট বাবৰৰ আমোলত চিত্র শিল্পৰ নতুন ধাৰা পোন প্রথমে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে। এই চিত্র শিল্পৰ মূলতে আছিল প্ৰচুৰ ব্যক্তিবোধ। এনে তৰহৰ ব্যক্তিবাদী আর্টত জনজীৱন বা সমষ্টি জীৱনৰ কোনো সম্বাদ নাছিল। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল ব্যক্তি জীৱনৰ প্রকাশ, ইয়াৰ জন্ম হৈছিল টাইমূৰ খাঁ আৰু ছেংগীজ খাঁৰ ৰাজদৰবাৰত। গতিকে যুগৰ প্রকৃতি অনুসৰি এই আর্ট ব্যক্তিবাদী আৰু কঠোৰ হ’বলৈ বাধ্য হৈছিল। ইয়াত ভাব প্রৱণতা নাই। আছে বিপুল উৎসাহ-উদ্দীপনা আৰু প্ৰেৰণা। এইখিনিতে উদাহৰণ স্বৰূপে আমি উর্দুৰ ৰোমাণ্টিক কাব্য সাহিত্যৰ কথা উনুকিয়াব পাৰোঁ।
ইছলামৰ সংঘাতে আমাৰ আধ্যাত্মিকতাৰ ধমনী কঁপাই তুলিছিল। পাৰ্থিৱ আৰু অপাৰ্থিৱ দুয়োটাৰ ওপৰত ইছলামৰ আস্থা প্রায় সমান। কিছু পৰিমাণে ইছলামে সামাজিক গণতন্ত্ৰৰ জন্ম দিছিল। ই অনিশ্চিত ভৱিষ্যতৰ বস্তু নহয়। এনে চিন্তাধাৰাই সামাজিক বান্ধোন ছিঙি পেলাইছিল। সমাজৰ দৰিদ্ৰ, পদদলিত জনতাই ইয়াৰ জৰিয়তে মুক্তিৰ সন্ধান পাইছিল। সামাজিক জীৱনত ব্যক্তিৰ মুক্তি বাণীয়ে ইছলাম ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ দ্রুত কৰি তুলিছিল। ভাৰতভূমিত ইছলামৰ খৰতকীয়া প্ৰচাৰৰ এটা কাৰণ।
১৯। প্রাক-মুছলিম যুগ আৰু মুছলিম যুগৰ ভাৰতীয় ভাস্কৰ্য আৰু শিল্পকলাৰ বিষয়ে এটি টোকা যুগুত কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰাক্-মুছলিম যুগৰ জীৱনৰ প্ৰাচুৰ্যৰ ছবিও অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। পুৰুষ, মহিলা আৰু শিশুসকলক বিভিন্ন ভঙ্গিমাত একে ঠাইতে অংকন কৰা হৈছে। জীৱনৰ এই প্ৰাচুৰ্যই যেন শিল্পীসকলক গভীৰভাৱে আকৰ্ষিত কৰিছিল। এই সমৃদ্ধ জীৱনক একে ঠাইতে চিত্ৰৰ মাজত ধৰি ৰাখিবলৈ তেওঁলোক ব্যাকুল হৈ পৰিছিল। ছবিবোৰৰ ভাববস্তুৰ মাজত পাৰ্থক্য থাকিলেও বাস্তৱ জীৱনৰ অখণ্ডতাৰ কথা শিল্পীসকলে পাহৰা নাই। ফলত শিল্পীৰ শিল্পজগত আৰু বাস্তৱ জীৱনৰ মাজত এক সুন্দৰ সমন্বয় স্থাপন হৈছে।
মোগল সম্ৰাট বাবৰৰ শাসনকালত চিত্ৰশিল্পৰ এটা নতুন ধাৰা প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে। এই চিত্ৰশিল্পৰ মূল বৈশিষ্ট্য আছিল ব্যক্তিবোধৰ প্ৰাধান্য। এনে ব্যক্তিবাদী শিল্পত জনজীৱন বা সামূহিক জীৱনৰ বিশেষ প্ৰকাশ নাছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্যক্তিৰ জীৱনক প্ৰকাশ কৰা। এই শিল্পধাৰাৰ জন্ম টাইমূৰ খাঁ আৰু জেংগীজ খাঁৰ ৰাজদৰবাৰত হৈছিল। সেয়েহে সেই যুগৰ পৰিৱেশ অনুসৰি এই শিল্পধাৰা ব্যক্তিবাদী আৰু কঠোৰ ৰূপৰ হোৱা স্বাভাৱিক আছিল। ইয়াত ভাবপ্ৰৱণতাৰ পৰিমাণ কম আছিল; ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে উৎসাহ, উদ্দীপনা আৰু প্ৰেৰণাৰ প্ৰকাশ অধিক দেখা গৈছিল। ইয়াৰ উদাহৰণ হিচাপে উৰ্দুৰ ৰোমাণ্টিক কাব্য-সাহিত্যৰ কথা উল্লেখ কৰিব পাৰি।
ব্যক্তিবাদী চিন্তাধাৰাৰ ফলত কিছু সময়ৰ বাবে চিত্ৰশিল্পত ইংগিত বা সংকেতৰ গুৰুত্ব প্ৰায় নোহোৱা হৈ পৰিছিল। এই চিত্ৰসমূহত যুদ্ধৰ পৰিচয়ো প্ৰকাশ পাইছিল। বাবৰৰ সময়ত বাহিৰৰ পৰা অহা সুস্থ ব্যক্তিবাদী চিত্ৰকলাৰ সৈতে প্ৰচলিত চিত্ৰধাৰাৰ মিলন ঘটিছিল। এই দুয়োটা ধাৰাৰ সংমিশ্ৰণৰ ফলত এটা নতুন চিত্ৰপদ্ধতিৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত অজন্তাৰ সৰলতাৰ সৈতে নতুন ভাৰসাম্যৰ সংযোগ ঘটিছিল।
এই দিশৰ পৰা চালে অনুভূতিৰ প্ৰসাৰ মোগল আৰু ৰাজপুত চিত্ৰকলাৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। ইয়াৰে এটা মূলতঃ আনন্দ আৰু ৰসেৰে পৰিপূৰ্ণ, আনটো ধীৰ আৰু মন্থৰ স্বভাৱৰ।
২০। “সংস্কৃতি হৈছে কোনো এটা জাতিৰ বা সমাজ এখনৰ জীৱন প্রতিভা।” লেখকে সংস্কৃতিক জাতিৰ বা সমাজ এখনৰ জীৱন প্রতিভা বুলি কিদৰে ক’ব বিচাৰিছে, বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি’ নামৰ পাঠটিত হেম বৰুৱাদেৱে কৈছে যে সংস্কৃতি হৈছে কোনো এটা জাতি বা সমাজৰ জীৱন-প্ৰতিভাৰ প্ৰকাশ। সংস্কৃতিৰ জৰিয়তেই কোনো জাতি বা সমাজে বিশ্বৰ দৰবাৰত নিজৰ পৰিচয় দাঙি ধৰিবলৈ সক্ষম হয়। কোনো এটা জাতি সুসভ্য হ’ব পাৰে, কিন্তু তাৰ সাংস্কৃতিক বিকাশ নাথাকিবও পাৰে। ভাষা, সাহিত্য, সুকুমাৰ কলা, দৰ্শন আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত প্ৰকাশ পোৱা প্ৰতিভাই এটা জাতিৰ সংস্কৃতিৰ পৰিচয় দিয়ে।
সভ্যতাই এখন সমাজক সুশৃংখল কৰি তোলে আৰু সংস্কৃতিৰ সৃষ্টি তথা বিকাশত সহায় কৰে। সংস্কৃতি হৈছে মানুহে সৃষ্টি কৰা পৰিৱেশৰ এক উন্নত আৰু পৰিশীলিত ৰূপ। ইয়াৰ ভিতৰত মানুহৰ মনোজগতৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বিভিন্ন মানৱীয় কাৰ্যকলাপ অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। সেয়েহে লেখকে সংস্কৃতিক কোনো এটা জাতি বা সমাজৰ জীৱন-প্ৰতিভা বুলি যথাৰ্থভাৱেই অভিহিত কৰিছে।
২১। ব্যাখ্যা কৰাঃ
(ক) ‘সংস্কৃতিৰ অবিচ্ছিন্ন ধাৰাই হৈছে ভাৰতীয় জীৱনৰ মূল সম্পদ।’
উত্তৰঃ উদ্ধৃত কথাখিনি আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত হেম বৰুৱাদেৱে ৰচনা কৰা ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি’ শীৰ্ষক পাঠটোৰ পৰা তুলি দিয়া হৈছে। ভাৰতীয় সংস্কৃতি মূলতঃ এক বৃহৎ সমন্বয়ৰ ফল। আৰ্য, অনাৰ্য, দ্ৰাবিড়, মংগোলীয় আদি বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মিলন, সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান আৰু বিনিময়ৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে বৰ্তমানৰ ৰূপ লাভ কৰিছে। বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ লোক ভাৰতবৰ্ষলৈ আহি বসতি স্থাপন কৰিছিল। এইদৰে হোৱা প্ৰব্ৰজনৰ ফলত ভাষাতত্ত্ব, চিত্ৰকলা, ভাস্কৰ্য, সাহিত্য, দৰ্শন আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত সমন্বয় আৰু আদান-প্ৰদান ঘটিছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় সংস্কৃতিয়ে নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে আগবাঢ়ি আহি এক বৈচিত্ৰ্যময় ৰূপ লাভ কৰিছে।
প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাসত বিভিন্ন অভিযানৰ কথা উল্লেখ পোৱা যায়। এনে অভিযানৰ জৰিয়তে ভাৰতলৈ অহা লোকসকলে লগত লৈ অহা সাংস্কৃতিক সম্পদৰ সৈতে থলুৱা সমাজৰ সমন্বয় ঘটিছিল। পিছলৈ আৰ্যসকল ভাৰতলৈ অহাৰ পাছত ইয়াত বসবাস কৰা দ্ৰাবিড়, মংগোলীয় আৰু অন্যান্য জনগোষ্ঠীৰ শিল্পকলা, স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আদি গ্ৰহণ কৰি সেইবোৰক নতুন ৰূপ প্ৰদান কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি গ্ৰীক, শক, হুন আদি জনগোষ্ঠীৰ আগমনৰ ফলতো ভাৰতীয় সংস্কৃতি ক্ৰমে অধিক সমৃদ্ধ হৈছিল। এইদৰেই বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ সাংস্কৃতিক সম্পদৰ সমন্বয়ত ভাৰতীয় জীৱন আৰু সংস্কৃতি অধিক বৈচিত্ৰ্যময় আৰু সমৃদ্ধ হৈ উঠিছে।
(খ) ‘ভাৰতৰ বুৰঞ্জী হৈছে ৰাজ্যৰ উত্থান-পতন, ভঙা-গঢ়াৰ বুৰঞ্জী।’
উত্তৰঃ উদ্ধৃত কথাফাকি আমাৰ পাঠ্যপুথি ‘সাহিত্য-সুবাস’ৰ অন্তৰ্গত হেম বৰুৱাদেৱে ৰচনা কৰা ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি’ শীৰ্ষক প্ৰবন্ধটোৰ পৰা তুলি দিয়া হৈছে।
ভাৰতৰ বুৰঞ্জী মূলতঃ বিভিন্ন ৰাজ্যৰ উত্থান-পতন, ভঙা-গঢ়া আৰু পৰিৱৰ্তনৰ ইতিহাস। প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতৰ সম্পদ আৰু প্ৰাচুৰ্যৰ প্ৰতি বিভিন্ন দেশৰ লোকৰ আকৰ্ষণ আছিল। সেয়েহে ভাৰতলৈ এটাৰ পিছত এটাকৈ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ আক্ৰমণ আৰু অভিযান, লগতে এটাৰ পিছত আনটো ৰাজবংশই শাসনভাৰ গ্ৰহণ কৰা আদি ঘটনাৰে ভাৰতৰ ইতিহাস পৰিপূৰ্ণ হৈ আছে।
ইমানবোৰ উত্থান-পতন আৰু পৰিৱৰ্তন সত্ত্বেও ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল ধাৰা ক্ৰমাগতভাৱে আগবাঢ়ি আহিছিল। ৰাজ্যৰ ভঙা-গঢ়াৰ পৰিৱৰ্তনে ইয়াৰ গতি সম্পূৰ্ণৰূপে ৰোধ কৰিব পৰা নাছিল। এই অবিৰত গতিৰ মাজতেই ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যৰ বিশেষত্ব প্ৰকাশ পাইছে। শক, হুন, পাঠান, মোগল আদি বিভিন্ন জনগোষ্ঠী আক্ৰমণকাৰী হিচাপে ভাৰতলৈ আহিছিল যদিও পিছলৈ তেওঁলোকো ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সৈতে মিলি গৈছিল।
এইদৰে বিভিন্ন সময়ত সংঘটিত আক্ৰমণ-প্ৰতি আক্ৰমণ, অভিযান-প্ৰতি অভিযান আদিৰ ঘটনাই ভাৰতৰ বুৰঞ্জীক সমৃদ্ধ কৰিছে। মহেঞ্জোদাৰো আৰু হৰপ্পাৰ সংস্কৃতি ধ্বংস হোৱাৰ পিছত ভাৰতত আৰ্য সংস্কৃতি প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে সংগ্ৰাম আৰম্ভ হৈছিল। তথাপি এই সংঘাতৰ মাজতো আৰ্য আৰু অনাৰ্য সংস্কৃতিৰ মাজত সমন্বয় আৰু মিলন ঘটিছিল। ইয়াৰ ফলতেই ভাৰতীয় সংস্কৃতি ক্ৰমে বিকশিত আৰু সমৃদ্ধ হোৱাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল।
(গ) ‘সকলো আৰ্টৰ মূলতে দুটা বিপৰীত পন্থাই কাম কৰা দেখা যায়।’
উত্তৰঃ উদ্ধৃত কথাফাকি আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত হেম বৰুৱাদেৱে ৰচনা কৰা ‘ভাৰতীয় সংস্কৃতি’ শীৰ্ষক পাঠটোৰ পৰা তুলি দিয়া হৈছে। সাধাৰণতে সকলো শিল্পৰ মূলতে দুটা বিপৰীত ধাৰাই কাম কৰে। ইয়াৰে এটা ধাৰাৰ উদ্দেশ্য হৈছে কাৰুকাৰ্য আৰু জাকজমকতা সৃষ্টি কৰা, আনহাতে আনটো ধাৰাই সংযম আৰু আড়ম্বৰহীনতাক গুৰুত্ব দিয়ে। প্ৰথম ধাৰাটোৱে বাহ্যিক সৌন্দৰ্য আৰু দৃষ্টিসুখৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰকাশ ঘটায়। দ্বিতীয় ধাৰাটোৱে আড়ম্বৰ নকৰি মানুহৰ অন্তৰাত্মাক স্পৰ্শ কৰি গভীৰ অনুভূতিৰ সৃষ্টি কৰে। প্ৰথম ধাৰাই সাধাৰণতে বিশাল পটভূমি আৰু বাহ্যিক বিস্তাৰক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে, কিন্তু দ্বিতীয় ধাৰাত এনে বিস্তাৰ নাথাকে।
শিল্প বা কলা জীৱনৰ পৰাই সৃষ্টি হয় আৰু পুনৰ জীৱনৰ ওপৰতে প্ৰভাৱ পেলায়। শিল্পৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানুহক আনন্দ দিয়া আৰু তাৰ জৰিয়তে শৈল্পিক অনুভূতি জগাই তোলা। সূক্ষ্ম আৰু উন্নত শিল্পই মানুহৰ অন্তৰত গভীৰ অনুভূতিৰ সৃষ্টি কৰি তেওঁক অভিভূত কৰিব পাৰে। প্ৰথমবিধ শিল্পে বাহ্যিক জাকজমকতাৰ সহায়ত নিজৰ প্ৰকাশ ঘটাই দৰ্শকৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিব বিচাৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে দ্বিতীয়বিধ শিল্পই আড়ম্বৰহীনতাৰ মাজেৰে মানুহৰ অনুভূতিত গভীৰ প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰি দীৰ্ঘস্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাবলৈ সক্ষম হয়।
২২। সন্ধি ভাঙাঃ
সংস্কৃতি, সমন্বয়, সম্বন্ধ, ভাৰাক্ৰান্ত, সম্মত
উত্তৰঃ সংস্কৃতি = সম + কৃতি।
সমন্বয় = সম + অন্বয়।
সন্মত = সম + মত।
সম্বন্ধ = সম + বন্ধ।
ভাৰাক্ৰান্ত = ভাৰ + আক্ৰান্ত।,
২৩। বিশেষণৰ পৰা বিশেষ্যলৈ নিয়া।
বৈচিত্র্য, বিস্তৃতি, বিপ্লৱ, ভৌগোলিক, নৈৰাশ, ভৌগোলিক
উত্তৰঃ
| বৈচিত্র্য – বিচিত্রতা | ভৌগোলিক – ভূগোল |
| বিস্তৃতি – বিস্তৃত | নৈৰাশ – নিৰাশ |
| বিপ্লৱ – বৈপ্লৱিক | ভৌগোলিক – ভূগোল |
শব্দার্থ আৰু টোকা।
অদৃষ্ট: – ভাগ্য, দশা।
অধোগামী: – তললৈ গতি কৰা।
অবিচ্ছিন্ন: – বিৰামহীন, চিঙি নোযোৱা।
অলেখ: – বহুত, অসংখ্য, লেখিব নোৱৰা।
অসামঞ্জস্য: – সাদৃশ্য নথকা।
আঁচোৰ: – সাঁচ।
আঁতিগুৰি মাৰি: – বিশদভাৱে, পুংখানুপুংখকৈ।
আনন্দাপ্লুত: – আনন্দত আত্মহাৰা, বৰকৈ আনন্দ পোৱা।
আফগানিস্তান: – ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিমফালে থকা এখন ৰাষ্ট্ৰ।
আস্থা: – বিশ্বাস।
আড়ম্বৰ: – জাক-জমকতা।
উচ্চাঙ্গ সংগীত: – শাস্ত্রীয় সংগীত।
উদ্বাউল: – উদগ্রীৱ।
চঞ্চল: – স্থিৰতা নথকা।
তৰহৰ: – বিধৰ, ধৰণৰ, প্ৰকাৰৰ।
অতিৰিক্ত প্রশ্নোত্তৰ:
১। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সাগৰ কেনেদৰে ৰচিত হৈছে?
উত্তৰঃ আৰ্য, অনার্য, মঙ্গোলীয়, দ্রাবিড়ী প্রভৃতি বিভিন্ন তৰহৰ সোঁত-উপসোঁত লগ লাগি ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সাগৰ ৰচিত হৈছে।
২। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ স্বৰূপ কেনেদৰে প্ৰকাশ পাইছে?
উত্তৰঃ পুৰণি ভাৰতৰ বুৰঞ্জী যেনেদৰে অভিযানৰ বুৰঞ্জী, তেনেকৈয়ে সমন্বয়ো বুৰঞ্জী। এই সমন্বয়ে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ স্বৰূপ প্রকাশ কৰে।
৩। ভাৰতীয় সংস্কৃতি মূলতে কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংস্কৃতি মূলতে এক বিৰাট সমন্বয়। সমন্বয়ৰ আদৰ্শৰে এই সংস্কৃতি জীয়াই আছে।
৪। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰাণ কি?
উত্তৰঃ ক্ৰমবৰ্দ্ধমান শক্তিয়েই হৈছে প্রকৃত শক্তি। এই ক্রমবর্দ্ধমান শক্তি ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰাণ।
৫। সভ্যতা আৰু সংস্কৃতি শব্দ দুটাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছেনে?
উত্তৰঃ ‘সভ্যতা’ আৰু ‘সংস্কৃতি’ এই শব্দ দুটাৰ মাজত পার্থক্য আছে। এটাৰ সলনি আনটো ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।
৬। সভ্যতা কি?
উত্তৰঃ সভ্যতাই বিশেষ এটা সামাজিক বা ৰাজনৈতিক অৱস্থা বুজায়। ই এটা সমাজ পদ্ধতি।
৭। জাতি বিশেষৰ সংস্কৃতিৰ মাপকাঠী কি?
উত্তৰঃ এটা জাতি সুসভ্য হ’ব পাৰে, কিন্তু তেনে কোনো এটালেখত ল’বলগীয়া সংস্কৃতি নাথাকিব পাৰে। ভাষা, সাহিত্য, সুকুমাৰ কলা, দৰ্শন ইত্যাদি ক্ষেত্রত প্রকাশ পোৱা প্ৰতিভাই হৈছে জাতিবিশেষৰ সংস্কৃতিৰ মাপকাঠী।
৮। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ মূল সম্পদ কি?
উত্তৰঃ সংস্কৃতিৰ নিৰৱচ্ছিন্ন ধাৰাই ভাৰতীয় জীৱনৰ এক অমূল্য সম্পদ। ইয়াৰ প্ৰবাহ যেন বাধাহীনভাৱে বৈ যোৱা এক সোঁত। অতীতৰ পৰাই এই সাংস্কৃতিক ধাৰা কোনো বাধা নোহোৱাকৈ অবিৰতভাৱে প্ৰবাহিত হৈ আহিছে।
৯। ভাৰতীয় ভৌগোলিক জীৱন কেনেদৰে বিচিত্র্যময় ৰূপত প্রকাশ পাইছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশ অতি বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ। দেশখনৰ কোনো কোনো অঞ্চলত বিস্তৃত শুকান মৰুভূমি দেখা যায়, আনহাতে আন অঞ্চলত মৌচুমী বতাহৰ প্ৰভাৱত প্ৰচুৰ বৰষুণ হয়। এফালে আকাশচুম্বী পৰ্বতশ্ৰেণী, আনফালে দূৰ-দূৰণিলৈ বিস্তৃত সমতল ভূমি। প্ৰকৃতি আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ এনে ভিন্নতা, জলবায়ুৰ বৈষম্য আৰু মানুহৰ জীৱন-যাপনৰ বিভিন্ন ধৰণে মিলি ভাৰতীয় জীৱনক বৈচিত্ৰ্যময় ৰূপ প্ৰদান কৰিছে।
১০। ‘From Volga to Ganga’ গ্রন্থত কিহৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় বিশাল ভূমিখণ্ডই একালত বাহিৰৰ ন ন মানৱপুঞ্জৰ সোঁতে দেশ প্লাবিত কৰিছিল। প্ৰত্যেকৰে ব্যক্তিগত প্রতিভা অনুসৰি সংস্কৃতি ৰচনাত বৰঙণি যোগাইছিল। পণ্ডিত ৰাহুল সংকৃত্যায়নৰ ‘ফ্রম ভল্লা টু গঙ্গা’ গ্রন্থত এই বিষয়ে বর্ণনা কৰা হৈছে।
১১। ভাৰতীয় সংস্কৃতি একালত ক’লৈকে প্রবাহিত হৈ আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংস্কৃতি একালত সমগ্র দক্ষিণ-পূব অঞ্চলতে বিয়পি আছিল। ইয়াৰ প্রমাণস্বৰূপে ব্রহ্মদেশ, কম্বোদিয়া, ইণ্ডোনেছিয়া আদি ঠায়ে আজিও যোগায়। এই অঞ্চলসমূহত বাৰশ বছৰ ধৰি জীয়াই থকা হিন্দু ৰাষ্ট্ৰবোৰেও ইয়াৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
১২। ভাৰতৰ বুৰঞ্জীত কিহৰ উত্থান-পতনৰ কাহিনী সন্নিবিষ্ট হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ বুৰঞ্জী হৈছে ৰাজ্যৰ উত্থান-পতন, ভঙা-গঢ়াৰ সবিশেষ বুৰঞ্জী। ইটোৰ পাছত সিটো গোষ্ঠীৰ আক্ৰমণ বা অভিযান, ইটো পৰিয়ালৰ পাছত সিটো পৰিয়ালৰ শাসনভাৰ গ্রহণ, ইত্যাদি ঘটনাৰে ভাৰতৰ বুৰঞ্জী ভাৰাক্ৰান্ত।
১৩। কোন ঠাইৰ সংস্কৃতিয়ে আৰ্যপূৰ্ব যুগৰ কথা কয়?
উত্তৰঃ মহেঞ্জোদাৰো আৰু হৰপ্পাৰ সংস্কৃতিয়ে ভাৰতৰ আৰ্যপূৰ্ব যুগৰ এক সমৃদ্ধ সভ্যতাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। সময়ৰ সোঁতত এই সংস্কৃতি লুপ্ত হৈ গৈছিল যদিও ইয়াৰ প্ৰভাৱ সম্পূৰ্ণৰূপে মচি যোৱা নাছিল। পিছৰ যুগত অহা আৰ্যসকলে মহেঞ্জোদাৰো-হৰপ্পাৰ সংস্কৃতিক সম্পূৰ্ণৰূপে নস্যাৎ নকৰি, ইয়াৰ বহু উপাদানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই এক নতুন সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিকাশ ঘটাইছিল। অর্থাৎ, প্ৰাচীন এই সংস্কৃতিৰ ভেটিৰ ওপৰতে পৰৱৰ্তী ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ বহু দিশ গঢ় লৈ উঠিছিল।
১৪। শিৱ আৰু শক্তিপূজাৰ মূল কি?
উত্তৰঃ শিৱ আৰু শক্তিপূজাৰ মূল বিচাৰি প্ৰত্নতাত্ত্বিক পণ্ডিতসকলে মহেঞ্জোদাবো-হৰপ্পা সভ্যতাৰ কাষ চাপিছিল আৰু ইয়াতেই তেওঁলোকে মূল আৱিষ্কাৰটো কৰিছিল।
১৫। ধ্যানস্থ শিৱৰ কল্পনা কোন সংস্কৃতিৰ সম্পদ?
উত্তৰঃ ধ্যানস্থ শিৱৰ কল্পনা মহেঞ্জোদাৰোৰ সাংস্কৃতিক সম্পদ। সেই সভ্যতাৰ পোহৰত ই আজিও অঙ্কিত হৈ আছে।
Class 10 Assamese Chapter 7-ৰ সহজ Question Answer, Notes আৰু Solution বিচাৰি থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে এই post-টো উপযোগী। ইয়াত অধ্যায়টোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ সহজ ভাষাত আলোচনা কৰা হৈছে, যাতে Class 10 Assamese Mil Chapter 7 Notes Assamese Medium-ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে সহজে পঢ়ি, বুজি আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে revision কৰিব পাৰে।
Note: If you find any mistakes in this CHAPTER, please let us know or correct them yourself. Thank you.